مقدمه:

خداوند متعال هيچ چيز را بدون فايده نيافريده ودر هر مخلوقي حکمتي نهفته است از جمله نعمات خدا دادي، گياهان دارويي مي باشند که از قديم الايام بشر با آنها آشنا گشته و جهت معالجات بيماران خود مورد استفاده قرار داده است (5،2). پيشرفت هاي علمي طي دو دهه اخير، اهميت و نقش گياهان دارويي را در تامين نيازهاي بشر به ويژه در حيطه درمان دو چندان ساخته است. امروزه با بهره گيري از روشها و فنون تخصصي، مهمترين مواد و ترکيبهاي شفا بخش بکار گرفته مي شود. اثرات جانبي داروهاي شيميايي و الزامات زيست محيطي و روند تدريجي گرايش به سوي فرآورده هاي طبيعي سبب شده اند تا به گياهان دارويي توجه بيشتری شود. بررسي ها نشان داده که جايگزيني داروها با منشاء طبيعي به جاي داروهاي شيميايي در سطح دنيا به سرعت رو به توسعه و گسترش است.

کشورهاي مختلف با بهره گيري از توانهاي بالقوه خود از جمله تنوع پوشش گياهي ،تنوع اقليمي و ارزان بودن انرژي و نيروي کارگري و وجود تکنولوژي هاي برتر و... سهم خود را از تجارت جهاني گياهان دارويي مي گيرند به طوري که کشوري مانند کانادا خود را غول خفته گياهان دارويي مي داند.

همچنين به دليل اثبات عوارض جانبي داروهاي شيميايي و تمايل بشر به استفاده هر چه بيشتر محصولات طبيعي به منظور حفظ سلامت خويش ، مشکلات سيستم دارويي مدرن مانند هزينه هاي بالا ، استفاده از منابع غير تجديد شونده مانند منابع فسيلي و آلودگي محيط توسط صنايع دارويي و ناتواني بشر براي ساخت برخي از مواد داروئي که به طور طبيعي در گياهان وجود دارد باعث توجه بيشتر به گياهان داروئي گرديده است .

افزايش جمعيت ايران و نياز مبرم صنايع داروسازي به گياهان داروئي به عنوان مواد اوليه توليد دارو ، ناتواني در توليد مصنوعي پاره اي از داروهاي حياتي توسط صنايع داروسازي و همچنين اهميت مواد موثره گياهان داروئي در صنايع غذايي ، آرايشي و بهداشتي باعث شده که توجه و تحقيق پيرامون اين دسته گياهان از نقطه نظر کشت ، توليد و مصرف از اهميت خاصي برخوردار باشد .

از دو هزار سال قبل تا كنون از گونه‌هاي مختلف نعناع به عنوان ادويه و دارو استفاده مي‌شود. اما استفاده انسان از نعناع به 250 سال قبل باز مي‌گردد. از برگ‌ها، پيكر رويشي و اسانس اين گياه در اكثر فارماكوپه‌هاي معتبر به عنوان دارو ياد شده است. از مواد مؤثر نعناع براي خوش طعم شدن داروهاي بدمزه استفاده مي‌شود. اسانس نعناع «منتول» خاصيت ضد باكتريايي دارد و در تهيه محلول‌هايي براي شستشوي دهان و گلو استفاده مي‌شود. «منتول» همچنين خاصيت ضد خارش دارد. اسانس نعناع در صنايع غذايي، بهداشتي و آرايشي، شيريني‌سازي، نوشابه‌سازي و صنايع ادويه‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

مقدار مصرف سالانة اسانس نعناع در جهان به هفت هزار تن مي‌رسد. در اين مورد آمريكا در سال 1992 حدود 3200 تن اسانس از 43000 هكتار زمين زيركشت استحصال نمود (82).

مهمترين كشور توليد كننده اين گياه آمريكاست. از كشورهاي ديگر توليد كنندة نعناع مي‌توان از روسيه، بلغارستان، برزيل، ژاپن، فرانسه، آرژانتين و مجارستان نام برد.

درکشور ما تحقيقات قابل ملاحظه اي درخصوص کاشت ، داشت و برداشت آن انجام نگرفته است . گياه نعناع داراي ويژگي هاي متعددي جهت کشت در مناطق وسيعي از کشور است. مهمترين اين ويژگي ها عبارتند از :

1- نعناع داراي دوره رويشي کوتاه است . از بدو رويش تا زمان گلدهي مدت زماني برابر 80 تا 100 روز به طول مي انجامد (5).

2- امکان تناوب کشت آن با غلات وجود دارد . زيرا اين گياهان معمولا" از دوره رويشي کوتاهي برخوردارند وپس از برداشت آنها زمان کافي براي آماده کردن زمين وجود دارد همچنين طول ساقه ، با توجه به شرايط اقليمي محل رويش ، بين 30 تا 100 سانتي متر متغير است (5).

3-فصل کشت نعناع درمناطق موردکشت گياهان زراعي ديگر تلاقي زيادي نداشته وتعادلي درتوزيع زماني کار کشاورزان وماشين آلات کشاورزي ايجاد مي کند.

4- گياه نعناع با شرايط آب وهوايي بيشتر نقاط ايران سازگار است. درنواحي مختلف ايران بخصوص استانهاي تهران،کهکيلويه و بويراحمد، آذربايجان غربي وشرقي، کرمان و فارس يافت مي شود.

اين گياه ،سريعا" تحت تاثير شرايط متفاوت محيط زندگي قرار مي گيرد، مانند آنکه انواعي از آنها که در دشت ها واماکن مرطوب ميرويند اگر درمحيط هاي خشک قرار گيرند ،به سرعت تغييراتي ازنظر سازش و تطابق با محيط حاصل مي کنند تا مقاومت آنها درمقابل تعرق ،زياد شود بطوري که برگهاي آنها پوشيده از کرک مي شود ،يا کناره پهنک برگهاي آنها به سمت پائين خميدگي حاصل مي کند ويا روزنه ها ، به حالت فرورفته دربشره باقي مي ماند ويا ممکن است هيپودرم در آنها به صورت کاملا" کلانشيمي درآيد ويا برگ حالت نسبتا" ضخيم وچرمي پيدا مي کند وحتي سطح آنها ممکن است کاهش حاصل نمايد به حدي که بکلي از بين برود(4).

5-مصرف روز افزون نعناع دردنيا ضرورت توسعه کشت آن را درکشور به منظور امکان صادرات اين محصول توجيه مي نمايد . مصرف نعناع امروزه در سراسر امريکا وهندوستان واروپا شايع مي باشد (39).

 

نعناع در طول رويش و توليد مواد مؤثر به مقدار زيادي مواد و عناصر غذايي نياز دارد. تحقيقات نشان مي‌دهد كه مقادير مناسب ازت به ميزان قابل توجهي سبب افزايش اسانس نعناع مي‌شود(55).

كود اوره با پوشش گوگردي( SCU ) به عنوان يك نوع كود آهسته رهش كه داراي راندمان بالا و مزاياي بسيار زيادي براي خاك و گياهان است ، در صنايع كشاورزي كاربردزيادي دارد. اخيراً در كشور ما نيز با توجه به راندمان پايين كود شيميايياوره و اتلاف آن، آلودگي شديد خاكها و منابع زيرزميني آب به نيترات ونيتريت ، كاهش جذب عناصر ريزمغذي بدليل بالابودنpH خاكها و… استفاده از اين نوع كود نه تنها براي مزارع شاليزار كه بطور كامل در آبغوطه ورند بلكه براي تمام اراضي كشاورزي توصيه شده است . صرف نظر ازمزاياي فوق گوگرد نيز به عنوان يك ماده حياتي در ساختمان پروتئين ها ، بهعنوان كاهندهpH خاكها و در نتيجه ايجاد شرايط جذب عنصر ريز مغذي خصوصا آهن و روي كه مردم كشور ما در فقدان ميزان آهن و روي ركورد دار مي باشند، دارد .با توجه به اهميت ازت در عملكرد و ميزان توليد اسانس در اين گياه و نياز بالاي اين محصول به ازت و از طرفي اهميت كود هاي پوشش دار كه ازت را به آرمي آزاد مي نمايند اين تحقيق به بررسي و مقايسه دو منبع كود ازتي يعني اوره و اوره با پوشش گوگردي در توليد اسانس و عملكرد گياه نعناع خواهد پرداخت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-1- تاريخچه :

 

در تيره نعناع (Labiatae) طبق بررسي هاي جديدي که بعمل آمده ،4000 گونه گياه وجود دارد که در200 جنس جاي داده شده اند . اين گياهان به وضعي در کره زمين پراکندگي دارند که در غالب نواحي يافت مي گردند ولي پيشينه انتشار آنها درمديترانه است . گياهاني عموما" علفي يکساله يا پايا وداراي ساقه هاي راست يا خزنده اند(55).

بعضي از آنهامانند. ، Thymus و Lavandula ظاهربوته مانند وساقه هاي متعدد وچوبي شده دارند. يا به صورت درختچه مانند ممکن است يافت گردد. از مشخصات اين گياهان آن است که ساقه هاي چهار گوش دارند . از قاعده ساقه آنها نيز غالبا" ساقه هاي فرعي منشاء مي گيرد که حالت خزنده درسطح زمين پيدا مي کنند ويا درون خاک وارد گرديده به صورت ساقه زيرزميني درمي آيند . درانواع چند ساله اين گياهان ، ساقه هاي مسن ظاهر مدور دارد واين نيز بر اثر پيدايش لايه زاينده اي در ناحيه پوست ساقه هاي جوان است که با ايجاد بافت هاي جديد ، موجب ريزش وازبين رفتن لايه هاي بيروني ، از خارج ميگردد وبا اين عمل ،ظاهر چهارگوش ساقه را ازبين ميبرد . عده زيادي ازگياهان تيره نعناع ،سريعا" تحت تاثير شرايط متفاوت محيط زندگي قرار مي گيرند مانند آنکه انواعي از آنها که در دشت ها واماکن مرطوب ميرويند اگر درمحيط هاي خشک قرار گيرند ،به سرعت تغييراتي ازنظر سازش و تطابق با محيط حاصل مي کنند تا مقاومت آنها درمقابل تعرق ،زياد شود بطوري که برگهاي آنها پوشيده از کرک مي شود ،يا کناره پهنک برگهاي آنها به سمت پائين خميدگي حاصل مي کند ويا روزنه ها ، به حالت فرورفته دربشره باقي مي ماند ويا ممکن است هيپودرم در آنها به صورت کاملا" کلانشيمي درآيد ويا برگ حالت نسبتا" ضخيم وچرمي پيدا مي کند وحتي سطح آن ممکن است کاهش حاصل نمايد به حدي که بکلي از بين برود(5 و 31).

1-2 - پراکنش

برخي محققان منشا نعناع را قاره آسيا و بعضي ديگر منشا آنرا کشور انگليس مي دانند . نعناع در نواحي معتدله اروپا ،آسيا ، شمال آمريکا و استراليا در سطوح وسيعي مي رويد . مهمترين کشور توليد کننده اين گياه امريکاست . از کشورهاي ديگر توليد کننده نعناع مي توان روسيه ، بلغارستان ، برزيل ، ژاپن ، فرانسه ، آرژانتين ، مجارستان ، مراکش وروماني را نام برد (5 و 55). اين گياه در اکثر نقاط کشور به صورت خودرو رشد ميکند و طبق گزارش دفتر گل و گياهان زينتي ، دارويي و قارچ هاي خوراکي معاونت باغباني وزارت جهاد کشاورزي ، سطح زير کشت نعناع در سال 1378 بالغ بر 258 هکتار در استانهاي تهران ،کهکيلويه و بويراحمد ، آذربايجان غربي وشرقي ، کرمان و فارس بوده است. مصرف اين گياه بيشتر به منظور توليد ادويه مي باشد (5).

1-3- گونه هاي مختلف گياه نعناع :

نعناع بياباني –نعناع صحرائي – نعناع وحشي – نعناع آبي – ضميران – نعناع – نعناع کوهي (55):

1-3-1-گونه هاي خودروي نعناع در ايران :

نعناع بومي ايران – که در شمال و مرکز ايران مي رويد و داراي طعم و عطر و اسانس ملايم تري است . نعناع اهوازي ، نعناع بلوچي – ( خودرو ) با عطر زياد و مزه تند (5) .

روي هم رفته گونه نعناع داراي واريته ها و دور گها و فرمهاي بسيار زياد است که از نظر خواص ظاهري ،شکل و ابعاد برگها و گلها ، رنگ برگها و ساقه ،کرک دار بودن و صاف بودن اندامها و بويژه برگها ،مقدار و ترکيبات اسانس ، زود رشدي و کند رشدي و غيره با هم بسيار متفاوت هستند ، ولي اکثر آنها داراي خواص مشابه داروئي مي باشد . لازم به ذکر است که دورگهاي زيادي هم بين نعناع و پونه ها که گياهان بسيار نزديک به نعناع هستند ،در سر تاسر جهان وجود دارد و اکثر مردم عادي آنها را با هم اشتباه مي کنند و نمي توانند بخوبي تميز بدهند . نعناع پونه و گل پونه عبارت است از پونه هاي تازه و نورس وبا طراوت که در نيمه اول فروردين ماه در کنار جوي ها روئيده و قبل از بلند شدن ساقه آنرا بنام نعناع پونه و گل پونه چيده و به مصرف خوردن مي رسانند(47 و40).

1-4 -گياهشناسي :

نعناع (Mentha piperita L . ) گياهي علفي ، پايا و چند ساله ، داراي ساقه هاي خزنده و زيرزميني است ريشه ، استولون ها و ريزوم ها داراي گره هاي متعددي هستند که محل رويش ريشه هاي باريک و درنتيجه تشکيل گياهان کوچک در اطراف پايه مادري است (5 و 55). اندام هاي زيرزميني نعناع به رنگ سفيد ، نازک و به طول 5 تا 20 سانتيمترند . ريشه نعناع چندان عميق نيست و به صورت پراکنده در سطح خاک قرار دارد. برگ هاي آن متقابل ، بيضوي ، نوک تيز و دندانه دار و کمي پوشيده از کرک وبه طول 4 تا 8 سانتي متر و به عرض 2 تا 3 سانتي متر هستند(5) .

ساقه گياه چهار گوش و به رنگ قرمز مايل به بنفش است ودر محل هر يک از گره هاي آن دو برگ متقابل ديده مي شود . طول ساقه ، با توجه به شرايط اقليمي محل رويش ، بين 30 تا 100 سانتي متر متغير است . قسمت هاي بالايي ساقه نسبت به قسمت هاي پايين از انشعابات بيشتري برخوردارند. گل هاي نعناع که در ماههاي مرداد وشهريور ظاهر ميگردند ، به رنگ بنفش روشن و به صورت خوشه‌هاي مجتمع هستند . برخي از شاخه هاي اين گياه عقيم وعاري ازگل باقي مي ماند (4 و31). عمر گل ها بسيار کوتاه است و مدت کمي پس از تشکيل از گياه جدا مي شوند . ميوه کپسولي ، کوچک و به رنگ قرمز تيره است . بذر اين گياه فاقد قوه رويشي است و بواسطه وجود اسانس در پيکر رويشي ، گياهان از بويي مطبوع و مزه اي خنک و کمي تند برخوردارند. دوره رويش نعناع از آغاز رويش تا مرحله گلدهي ، 80 تا 100 روز به طول مي انجامد . ابتدا رويش گياهان به کندي صورت مي گيرد ، ولي پس از 2 تا3 هفته ، رشد آنهاسرعت مي يابد . پس از اولين برداشت چنانچه شرايط اقليمي مناسب باشد ، گياهان مجددا" به گل خواهند نشست (82 و 112 ).

1-5 - موارد مصرف:

در اکثر فارماکوپه ها خواص دارويي پيکره رويشي ، برگ و اسانس نعناع را مورد تاکيد قرار گرفته است.(4) در طب سنتي از گياه دارويي نعناع به عنوان ضد نفخ ، مقوي معده ، ضد سرفه ، ضد تشنج ، قابض، محرک ، مسکن ، آرام بخش ، خنک کننده استفاده مي شود (18).

همچنين از آن براي درمان درد شکم ، سوء هاضمه ، سرماخوردگي ، آنفولانزا ، ناراحتي هاي اعصاب در بچه ها ، خون ريزي بيني ، بيماري گلو وسردرد استفاده مي شود . عصاره نعناع نيز به عنوان ضد سم در موارد مارگزيدگي و نيش حشرات به کار ميرود (31) .

به طور کلي نعناع گياهي گرم کننده ، مقوي و رقيق کننده خون است . جويدن برگ آن موجب تسکين درد دندان مي شود و آشاميدن عصاره آن خونريزي را قطع مي کند . خوردن جوشانده آن مخلوط با پر سياوشان براي دردهاي قلب تقويت معده و افزايش نيروي هاضمه بسيار نافع است . امروزه در صنايع داروسازي از مواد موثره نعناع ، داروهايي براي مداواي دل درد و نفخ شکم تهيه مي شود (18) .

نام تجارتي داروي ساخته شده از گياه :

GER: Chinaminze.UK.Switz: Colpermin(82 و 112)

1-6 ـ مواد موثره:

برگ تازه گياه نعناع داراي تانن ،يک ماده تلخ و2.5 درصد اسانس است . اسانس در ابتداي رشد ،در پيکر رويشي ساخته وذخيره مي شود . بارشد گياه سرعت سنتز اسانس افزايش مي يابد و اسانس در حفره هاي زير کوتيکول ساخته وذخيره مي شود(82 و 112) . ساقه ها معمولا" فاقد اسانس هستند . به طور متوسط مقدار اسانس در اندام هاي هوايي گياه 1 تا 1.5 درصد گزارش شده است . اسانس نعناع از تقطير برگ و سرشاخه هاي گلدار گياهان مذکور ،تحت اثر بخار آب تهيه مي گردد وبراي اين کار نيز معمولا" گياه دوساله راکه واجد مقدار بيشتري از اسانس است،انتخاب مي کنند. معمولا"برگ تازه تا 2.5 درصد اسانس داشته ،درحاليکه درصد اسانس دربرگ خشک به 2 درصد ويا حتي يک درصد تقليل مي يابد . گياه پرورش يافته درکشورهاي به نسبت سردومرطوب ،مقدار زيادتري اسانس توليد مي کند . در ضمن اگر گياه در زمين زراعتي در سايه قرار گرفته باشد ،مقداردرصد استرهاي مانتول در آن کم ميگردد درحاليکه يخبندان عمل عکس را دارد (31، 82 و 112). روغن نعناع همچنين داراي خاصيت ضد باكتري ، ضد خورندگي بسياري از ويروس هايي كهسبب مشكلات گوارشي مي شوند را دارد. حمام روغن نعناع براي كوفتگي عضلات و گرفتگي در جدول شماره1-1 فهرست داروهاي تهيه شده از ماده موثره نعناع وموجود در داروخانه هاي کشور ارائه شده است (18) .

جدول1-1- فهرست داروهاي گياهي حاوي ماده موثره نعناع در ايران (18)

توليد کننده	گياهان به کار رفته در فرآورده	اثر درماني	اشکال دارويي	نام دارو
مجتمع صنايع دينه	نعناع ، شيرين بيان ، ختمي	ضد التهاب مخاط گلو ودهان	قرص	آتادين
مجتمع صنايع دينه	نعناع ، آويشن،اکاليپتوس و رازيانه	تسکين علائم سرماخوردگي	محلول غير خوراکي	اکاليپتوس
پورسينا	نعناع، بومادران،مسواک	دهانشويه	قطره	پرسيکا
باريج اسانس	نعناع	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش	قطره	سوپرفيت
گل دارو	نعناع،بابونه،رازيانه، انيسون ،زيره سياه	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش	پودر	کارامين
ايران داروک	نعناع، زيره سياه ،پونه رازيانه	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش کودکان	محلول خوراکي	کاراوي ميکسچر
مجتمع دينه صنايع	نعناع،زيره سبز،انيسون،زيره سياه، رازيانه،گشنيز،بادرنجبويه	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش	پودر	کارميناتيف
پورسينا	نعناع، بادرنجبويه،گشنيز	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش	قطره	کارمينت
مجتمع صنايع دينه	نعناع،رازيانه،شويد	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش کودکان	محلول خوراکي	گريپ واتر
ماسويه ابن	نعناع،شيرين بيان	ضد نفخ ، نرم کنننده گلو	قرص جويدني	هاسومنت
مجتمع صنايع دينه	نعناع	ضد نفخ، ضد اسپاسم گوارش	قرص جويدني	منتا
ابن ماسويه	نعناع،شيرين بيان،رازيانه	ضد نفخ ، نرم کنننده گلو	قرص جويدني	منتازين
فارماشيمي	نعناع	ضد قارچ موضعي	ژل موضعي	مينتاژل
پورسينا	نعناع	تسکين علايم سرماخوردگي	قطره	منتول

 

1-7- نيازهاي اکولوژيکي:

گياه دارويي نعناع را مي توان در اکثر نقاط کشت کرد . اما مناطق خيلي سرد براي کشت اين گياه مناسب نيستند . مواد و عناصر غذايي فراوان و آب کافي براي رويش نعناع ضروري است( 5 و 55) . چنانچه سطح خاک از برف پوشيده شده باشد ، اندام هاي زير زميني در 17- درجه سانتي گراد زنده نمانده و فعاليت بسيار خفيفي خواهند داشت . اين اندام ها قادرند تا سرماي 30- درجه سانتي گراد را هم براي مدت محدودي تحمل کنند . گياه در 2 تا 3 درجه سانتي گراد شروع به رويش مي کند ،ولي درجه حرارات مطلوب براي رويش نعناع 10 درجه سانتي گراد است . درجه حرارت مناسب به منظور تسريع در رشد ونمو گياه و همچنين افزايش در توليد اسانس 18 تا 20 درجه سانتي گراد است . برخي از محققان اعتقاد دارند که هرچند در درجه حرارت هاي بالاتر (22 تا 25 درجه سانتيگراد ) مقدار توليد اسانس در گياه افزايش مي يابد ، ولي اين ميزان حرارت در مقدار منتول اسانس تاثير منفي داشته و سبب کاهش آن مي شود . نعناع گياهي روز بلند است و تابش نور سبب افزايش محصول نعناع ميشود ودر سنتز اسانس آن نيز تاثير مثبت دارد . نعناع در طول رويش به حداقل 700 تا 800 ميليمتر بارندگي نياز دارد (5 و 55) . خاک مناسب براي کشت اين گياه خاک لوم شني حاوي مقادير زياد ترکيبات هوموسي است . (pH) خاک مناسب براي نعناع بين 5 تا 8 است . بايد از کاشت نعناع در خاک هاي رسي واشباع از آب و آنها بالاتر از 5/8 است، اجتناب کرد .خاک هاي اسيدي و زهکشي شده خاک هاي مناسبي براي کشت نعناع محسوب مي شوند (23 و 69).

 

 

1-8 - کاشت:

نعناع مانند هر گياه هيبريد ديگر بذر توليد نمي کند و تکثير آن به وسيله استولون ، قلمه ساقه و يا جدا کردن پا جوش از گياه مادري انجام مي شود . کشت و تکثير نعناع از طريق اندامهاي زير زميني را مي توان در پاييز يا در بهار به سبب وجود شرايط رطوبتي و اقليمي مناسب انجام داد . مناسب ترين زمان در کشت هاي بهاره اواسط بهار است (31 و 55) . در تکثير توسط استولون ، فاصله رديف ها از يکديگر 50 تا 60 سانتي متر و عمق مناسب براي کاشت آن 10 تا12 سانتي متر است . عمق کاشت نبايد از ميزان مذکور تجاوز کند ، زيرا قدرت رويشي گياه کاهش مي يابد . اواخر بهار زمان مناسبي براي تکثير نعناع از طريق قلمه هاي ساقه است . در اين روش فاصله رديف ها از يکديگر بين 50 تا 70 سانتي متر است . همچنين اواخر بهار زمان مناسبي براي جدا کردن پاجوش هااز پايه مادري و انتقال آنها به زمين مورد نظر است . پاجوشها در رديف هايي به فاصله 60 سانتي متر کشت ميشوند . فاصله بوته ها برروي هر رديف 20 تا30 سانتي متر است. (31 و 55).

1-9- نيازهاي غذايي :

نعناع در طول رويش و توليد مواد موثره به مقدار زيادي مواد و عناصر غذايي نياز دارد . تحقيقات نشان داده است که مقادير مناسب ازت به ميزان قابل توجهي موجب افزايش اسانس نعناع مي شود (31 و 55). گياه براي توليد يک تن پيکره رويشي تازه به 25 کيلوگرم ازت و8 کيلوگرم اکسيد فسفر و10 کيلوگرم اکسيد پتاسيم نياز دارد . بنابر اين نياز غذايي نعناع تا مرحله گلدهي بسيار زياد است . به طور کلي در سال اول قبل از کشت ، 50 تا 90 کيلوگرم در هکتار اکسيد فسفر و 60 تا 90 کيلوگرم در هکتار کودهاي ازته بايد به زمين هايي که براي کشت نعناع اختصاص مي يابد اضافه شود . ازسال دوم کشت هر ساله در فصل پاييز افزودن 50 تا 80 کيلوگرم در هکتار اکسيد فسفر و 60 تا 80 کيلوگرم در هکتار اکسيد پتاس به خاک سبب افزايش عملکرد وبهبود کيفيت مواد موثره نعناع مي شود . کمبود عناصري نظير بر ، منگنز ، موليبدن و کبالت در کاهش عملکرد ونيز کاهش اسانس نعناع تاثير بسزايي دارد و در طول رويش گياهان ، کاربرد مواد غذايي محلول که حاوي ريزمغذي هاي مناسب هستند ، سبب افزايش عملکرد خواهد شد (23 و 69).

همچنين بايد به اين نکته توجه داشت که اگر آهک زمين زراعتي زياد باشد ،مقدار نسبي اسانس درگياه،کاهش حاصل مي نمايد (5 و34) .

1-10- مراقبت ونگهداري:

در طول رويش نعناع ، علفهاي هرز موجب ايجاد اختلال در رشد گياه مي شوند . مبارزه با علف هاي هرز به دو روش شيميايي و مکانيکي انجام مي گيرد . اوايل بهار زمان مناسبي براي مبارزه مکانيکي با علفهاي هرز است. براي مبارزه شيميايي با علف هاي هرز در کشت پاييزه، درفصل بهار و قبل از رويش گياه و در کشت بهاره پس از کشت نعناع ، مي توان از علف کش مرکازين به مقدار 3.5 تا 4 کيلوگرم در هکتار استفاده کرد. در سال دوم وسوم رويش ، اوايل بهار ، قبل از رويش مجددگياهان ، کاربرد علف کش هاي مرکازين به مقدار 4 تا 5 کيلوگرم در هکتار وآرزين به مقدار 3 تا4 کيلوگرم در هکتار نتايج مطلوبي در ازبين بردن علف هاي هرز دارد.

نعناع در طول رويش ، ممکن است تحت تاثير عوامل بيماريزاي خطرناک قرار بگيرد و صدمات جبران ناپذيري به محصول وارد آيد . از بيماريهاي قارچي مي توان از زنگ نعناع نام برد . براي مبارزه با اين قارچ مي توان از ماده شيميايي ضد قارچ کرزونيت به مقدار 8 تا9 کيلوگرم در هکتار پس از رويش گياه ، زماني که ارتفاع ساقه کم است ، به صورت محلول پاشي استفاده کرد (125) . در طول رويش، آفات ممکن است خسارات زيادي به بار آورند ، از اينرو ، در فصل بهار مي توان از آفت کش وقارچ کش هاي مناسب استفاده کرد (31 و63) .

1-11- برداشت:

نعناع را مي توان 2 تا3 بار در سال برداشت کرد .روش وزمان برداشت بستگي به چگونگي استفاده از اندام‌هاي جمع آوري شده دارد . در اکثر کشورها نعناع را براي استخراج اسانس آن کشت مي کنند . بنابراين مرحله گلدهي زمان مناسبي براي برداشت محصول است (31 و 55). در صورت کشت نعناع درسطوح وسيع ، بايد به وسيله ماشين هاي مناسب اقدام به برداشت اندام هاي مورد نظر کرد . در اين صورت گياهان از فاصله 4 تا5 سانتيمتر از سطح زمين بريده مي شوند سپس براي مدتي روي زمين مي مانند تا حدود 25 تا 40 درصد رطوبت آنها تبخير شود (16 و 55). در صورتي که گياهان در پاييز برداشت شوند ، بايد مستقيما" به کارخانه براي استخراج اسانس منتقل شوند . قرار دادن گياهان بر روي زمين به منظور تبخير آب آنها سبب کاهش اسانس نعناع مي شود . ولي از آنجا که 25 تا 40 درصد از رطوبت آنها کاسته ميشود وحجم آنها نيز به طور قابل ملاحظه اي کاهش مي يابد ، حمل ونقل آنها آسانتر مي شود (5). برطبق نظر محققان محصول نعناع را تا قبل از خرداد نبايد برداشت کرد ، زيرا اسانس در اين مرحله کيفيت چندان مطلوبي ندارد و حاوي مقدار زيادي منتون است . عقيده بر اين است که زمان مناسب براي اولين برداشت ، آخر خرداد تا 25 تير ماه ، دومين مرحله برداشت 10 مرداد تا 15 مهر و سومين مرحله برداشت تا 15 آذر است . (31) عملکرد سالانه وزن تازه گياه 12تا 30 تن در هکتار است که از آن 30 تا60 کيلوگرم اسانس به دست مي آيد . چنانچه گياه را به منظور استفاده از پيکر رويشي آن و به عنوان استفاده از سبزي يا ادويه کشت کنند ، مي توان 3 تا4 بار در سال محصول برداشت کرد . اولين برداشت قبل ازگلدهي انجام مي گيرد و اندام خشک حاصله 2.5 تا 3 تن ازهرهکتار خواهد بود . پس از برداشت ،محصول را به طور طبيعي يا مصنوعي درحرارت 40 تا 45 درجه سانتي گراد خشک مي نمايند . پس از خشک کردن ،آنها را درظروف کاملا" دربسته انبار نموده وسپس درعدلهاي کنفي 20 تا25 کيلوگرمي بسته بندي کرده ووارد بازار تجارت مي نمايند (5 و31).

1-12 - ترکيبات شيميايي نعناع:

1-12-1- اسانس

اسانس ها ترکيبات معطري هستند ، که به علت تبخير شدن در مجاورت هوا ودردماي معمولي روغن هاي فرار (Volatile oils) يا روغن هاي اتري (Ethereal oils) يا اسانس هاي روغني (Essential oils) يا به طور کلي اسانس ناميده مي شوند .اسانس ها بيرنگ بوده ولي براثر مرور زمان بعلت اکسايش ورزين شدن ابتدا زرد رنگ وسپس قهوه اي مي شوند . اين مواد در آب تا حدودي غير محلول هستند. ولي مي توانند به اندازه کافي درآب حل شده و بوي خودرا به آب انتقال دهند .اسانس ها به خوبي دراتر ، الکل و حلال هاي آلي حل مي شوند . اين مواد دراعمال فيزيولوژيکي گياه (تنفس ، تشکيل کلروفيل ، قابليت نفوذ سلولي و...) نقش موثري دارند (38) .

1-12-2 ـ ترکيبات اسانس

ترکيبات تشکيل دهنده اسانس نعناع به بيش از 20 نوع مي رسد که مهمترين آنها منتول (40 تا 60 درصد ) است . بيشترين مقدار مانتول دراسانس استخراج شده در برگ هاي جوان وجود دارد . اسانس گل ها مقدار کمي منتول دارد که مهمترين ترکيب آن را منتوفوران (10 تا12 درصد ) تشکيل مي دهد . از مواد ديگر اسانس نعناع مي توان به سينئول ،اوسيمن و کاريوفيلن اشاره کرد. منتول يک منوترپن حلقوي اشباع شده الکلي است که به عنوان يک ماده شيميايي بي نظير در ايجاد حس سرما معرفي شده وبر روي پوست و غشاء مخاطي تاثير مي گذارد . وهمچنين خاصيت ضد باکتريايي دارد و از آن در تهيه محلول هايي براي شستشوي دهان و گلو استفاده مي شودونيز داراي خاصيت ضد خارش نيز مي باشد .و همچنين به مصارف تهيه ليکور وانواع شيريني مي رسد . درعطر سازي مخصوصا" معطر ساختن سيگار مورد توجه است بعلاوه در تهيه بعضي از فراورده هاي داروئي مانند محلول هاي رفع سرفه ،بخور وغيره مورد استفاده قرار ميگيرد (62). در دامپزشکي ،بعنوان يک ماده بي حس کننده سطحي با اثر ملايم ،ضد عفوني کننده به کار ميرود (88). منتول همچنين به حالت متبلور يا به حالت گرانول به دست مي آيد . طعم وبوي نعناع دارد . درگرماي 41-43 درجه ذوب مي شود . به مقدار خيلي زياد درالکل ،کلروفرم ،اتر ،اتر-دوپترول ولي به مقادير کمتر دراسيد استيک گلاسيال محلول است (31). 1.8-Cineol سينئول نيز يک منوترپن اکسيژن دار حلقوي است، مايعي بيرنگ با بويي شبيه کافور است که طعمي سرد وادويه اي دارد چگالي آن در25 درجه سانتي گراد برابر923/0-921/0 نقطه جوش آن درفشار اتمسفر يک 176-177 درجه سانتيگراد ونقطه ذوب آن 1.5+ درجه سانتيگراد وضريب شکست نوري آن 455/1-460/1 مي باشد( 88 و 112). درعمل در آب نامحلول بوده (9/1در 100 قسمت آب ) ولي به هرنسبتي با الکل و اتر مخلوط ميگردد . درکلروفرم ،اسيد استيک وروغن هاي ديگر نيز محلول است (101). از سينئول درتهيه شربت اکسپکتورانت ودرمان برونشيت هاي مزمن مورد اسفاده قرار مي گيرد. اين ماده درداروهاي شستشوکننده وانواع روغنهاي پوست ومو مصرف دارد(62). اوسيمن يک منوترپن خطي است که به طورخالص درتهيه اسانس هاي شيميايي مثل عطر بهار نارنج،گلابي ،پرتقال وريحان استفاده ميشود (62) . B-Caryophyllen کاريوفيلن نيز يک سزکوئي ترپن دو حلقه اي است که در بسياري ازروغن هاي اسانسي به ويژه در روغن ميخک) (Clove oil وروغن حاصل از شاخه و گل وجوددارد . به حالت مايع بويي ترپني دارد که هم شبيه بوي تربانتين (سقز) Syzigium aromaticum L. وهم شبيه بوي ميخک است. نقطه جوش آن 13-129 درجه سانتي گراد وچگالي آن در 17 درجه سانتي گراد نسبت به آب 4 درجه سانتي گراد برابر 905. ميباشد (101) . از کاريوفيلن به عنوان طعم دهنده درادويه وآدامس به کار مي رود(62) . MenthofuranCarles آنرا از تقطير شکوفه هاي نعناع بدست آوردو داراي وزن مولکولي 150.21 مي باشد.wienhaus,Dewein ترکيب جديد را با فرمول 3,6,Dimethyl coumarone اين راTetrachydride(4,5,6,7) مشخص کرده ومنتوفوران نامگذاري کردند. به نظر مي آيد اين ترکيب به تدريج در گياه تشکيل شده ودرطي زمان شکوفه دهي به حداکثر مقدار مي رسد وبا افزايش مقدار مانتول در گياه ، به آرامي ناپديد ميگردد .بوي آن شبيه بوي مانتول بوده ورنگ آن آبي مي باشد .درمجاورت هوا به يک اسيد((C7H10O2 تبديل ميگردد .به طور عمده درصنعت عطر سازي از آن استفاده به عمل مي آيد (135) .اسانس نعناع در صنايع غذايي ، بهداشتي و آرايشي ، شيريني سازي ، نوشابه سازي و صنايع ادويه اي مورد استفاده قرار مي گيرد . از گياه نعناع د ربلغارستان کالتيواري به نام متا (Meta) با 46%کارون (Carvon)در اسانس و کالتيوار ديگري به نام لينا (Lina) با 90% لينالول در اسانس بدست آورده اند . چگالي اسانس حاصل از برگ نعناع تازه 908% ، چگالي اسانس حاصل از برگ نعناع خشک 912% مي باشد (4) .

1-12-3- استخراج اسانس:

چون اسانسها از ترکيبات متفاوتي برخوردارند ، استخراج آنها از گياهان به يک صورت انجام نمي گيرد و براي استخراج هر يک بايد ازروش مناسب خاص خود استفاده نمود . به طور کلي ، سه روش براي استخراج مواد مذکور وجود دارد که عبارتند از :تقطير با آب و بخار ، استخراج به وسيله حلالهاي شيميايي و فشردن گياه در حرارت معمولي . استخراج اسانس به روش تقطير ، نسبت به روشهاي ديگر ، کاري ساده تر وراحت تر ودرعين حال اسانس استخراج شده بر اساس اين روش نيز از کميت بيشتر و کيفيت بهتري برخوردار است (3) .

1- سيستم تقطير با آب((Hydro-distillation:درمورد گياهاني به کاربرده مي شود که خشک باشند . درصورتي که از گياه تازه به ويژه برگ آن استفاده شود امکان دارد در اثر جوشيدن (آب) نتيجه خوبي عايد نشود (49 و16) .

دراين سيستم، اندام گياه موردنظر پس از قرار گرفتن درآب تحت تاثير حرارت تا حد لازم حالت «دم کرده» پيدا مي کند ،و از بخارهاي برآمده از آن ،اسانس بدست مي آيد (7) .

2-سيستم تقطير با بخار آب (Water and steam ditillation): درمورد گياهاني خشک يا تازه بکار مي رود که ممکن است در اثر جوشيدن درآب جوش فاسد شوند و امکان استخراج اسانس از آنها کم باشد.

در اين سيستم ، آب واندام گياه مورد نظر مجاور هم ولي در عين حال به صورت جدا از يکديگر قرار مي گيرند ، به طوريکه درقسمت تحتاني سيستم ، آب درحال بخار ودرناحيه فوقاني آن بر روي صفحات متخلخل اندام گياه واقع مي شوند (49 و16) .

3- سيستم تقطير با بخار steam ditillation: درمورد گياهان تازه اسانس دار بکار مي رود ، گياه پس از جمع آوري و آماده کردن (حذف علفها ومواد زائد) داخل محفظه مخصوص گياه در دستگاه تقطير جاي مي دهيم (49،16) . در اين سيستم ، اندام گياه مورد نظر صرفا" تحت تاثير بخار آب با فشار کم (يک دهم واحد بار )قرار مي گيرد و بخار پس از عبور از توده گياه ، اسانس آن را درقسمت سرد کن سيستم جمع مي کند ( 49،16) .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-1- تاثير کود نيتروژن بر صفات مختلف گياه

حاصلخيزي خاک يکي از مهمترين عوامل در بالابردن عملکرد مي باشد (41) . نيتروژن عنصر غذايي مهمي در توليد گياهان زراعي به شمار مي رود کمبود اين عنصر تقريبا" درهمه خاکها وجود دارد که اين کمبود رابه وسيله استعمال کود برطرف مي کنند (50) . عنصر غذايي به ويژه نيتروژن رشد گياه را از سه طريق تحت تاثير قرارمي دهند:

1- تاثير مستقيم به صورت تغيير فعاليت آنزيم هاي فتوسنتزي .

2- تاثير برسرعت گسترش سطح برگ و متعاقبا" برروي جذب انرژي تابشي .

3-اثر غيرمستقيم ازطريق نمومثل تغيير سرعت توليد برگ وپنجه زني .(54)

به طور کلي نيتروژن عنصري است که کمبود آن بيش از ساير عناصر توليد گياهان زراعي را محدود مي نمايد (32،52 و 70) . زمان مصرف کود نيتروزن مي توانداثر شديدي برعملکرد داشته باشد هر چند که علايم کمبود نيتروژن در بوته هاي جوان مشاهده نمي شود ولي اين امر که نيتروژن قبل از تشکيل گل به ويژه در فاصله زماني بين 20 تا 40 روز پس از نشاء به حد کافي موجود باشد از اهميت ويژه اي برخوردار است (41) .

کودهاي نيتروژن به صورت اوره CO (NH4)2 ، سولفات آمونيوم ،NH4)2SO4 )

.( NH3) آمونياک و نيترات آمونيوم( NH4NO3) مصرف مي شوند (134) .

 

جدول2-1- انواع کودهاي نيتروژن و درصد نيتروژن

کود	فرمول شيميايي	درصد نيتروژن
سولفات آمونيوم	(NH4) 2 SO4	21
کلريد آمونيوم	NH4Cl	26
نيترات آمونيوم	(NH4)NO3	35
نيترات پتاسيم	KNO3	14
اوره	CO(NH4)2	46
سياناميد کلسيم	CaCN2	21
آمونياك	NH3	82

 

کمبود نيتروژن از رشد گياه تا حدود زيادي مي کاهد و دفع کمبود آن در واکنش هاي ظاهري ونمو گياه مانند گسترش دوباره برگ يا پنجه زني مشهود است بنابراين تاثير اصلي فتوسنتز از طريق افزايش دريافت نور صورت مي گيرد. شواهد زيادي مبني بر تاثيرات مستقيم نسبت نيتروژن به ميزان فتوسنتز در واحد سطح برگ وجود دارد . از اين گذشته جزء اصلي ساختمان پروتئين هاست .بيش از 95 درصد پروتئين برگ در کلروپلاست وجود دارد. بنابر اين احتمال اختلال درفتوسنتز در اثر تنش نيتروژن وجود دارد . ودر بسياري تجزيه هاي آزمايشگاهي که به مقدار محدودي نيتروژن داده شده اين احتمال ثابت شده که به طور کلي گياهان درهنگام مواجه شدن باتنش نيتروژن به جابه جايي آن به خصوص دربرگها اقدام مي نمايد (1) .

نيتروژن جزء ساختمان يک گروه از ترکيبات به نام آلکالوئيد است که نقش آنها به خوبي شناخته نشده است و ظاهرا" براي متابوليسم ضروري نيستند . تصور مي شود آلکالوئيدها نقش ترکيبات ذخيره کننده نيتروژن را القاء مي کنند (66) . اولين عنصر غذايي که در مناطق خشک و نيمه خشک کمبود آن مطرح است نيتروژن است و در تمام گياهان يک عنصر تنظيم کننده در مقدار پتاس ، فسفر و ساير مواد گياهي مي باشد (58) . تقسيم سلولي ورشد سلولها دراثر کمبود نيتروژن محدود شده و رشد طولي گياه کم شده و سيستم ريشه گياه محدود مي شود (66) . نيتروژن علاوه بر نقش مهم خود در تشکيل پروتئين ها جزء اصلي مولکول کلروفيل مي باشد مصرف غير معقول کود نيتروژنه طول دوره رويشي را افزايش مي دهد ودرنتيجه دوره زايشي کوتاه مي شود گياهاني که دچار کمبود نيتروژن هستند زودتر به مرحله بلوغ مي رسند و دوره نمو رويشي خود را کوتاه مي کنند اين زودرسي ممکن است به تاثير ميزان نيتروژن به ساخته شدن وانتقال سيتوکينينها مربوط شود (35) . تجمع مقدار مناسب نيتروژن در برگها سبب وصول حداکثر كارايي گياه مي شود و از تجمع زيادي نيترات در پروفيل خاک جلوگيري مي شود و آبشويي را نيز به حداقل ممکن خواهد رساند (58) . کمبود نيتروژن در گياه موجب پريدگي رنگ يا زردي برگها وکمي رشد در گياه و بالاخره پايين بودن کميت و کيفيت محصول ميگردد .ميزان نيتروژن در گياه متحرک است ودر واقع کمبود به بافتهاي جوان انتقال مي يابد و به همين دليل کمبود نيتروژن ابتدا در برگهاي پيرتر آشکارتر مي گردد (24) .

2-2- اثر نيتروژن برعملکرد:

ارقام با بازدهي بيشتر زماني مي توانند حداکثر عملکرد را داشته باشند که مقدار نيتروژن درخاک به حد کافي مي باشد هر گاه قدرت تامين نيتروژن قابل استفاده خاک براي تغذيه کافي نباشد بايد نيتروژن قابل استفاده خاک را افزايش داد (60) . در آزمايش برروي کلزا نشان داده شد که افزايش نيتروژن تقريبا" متناسب با افزايش سطح برگ بوده و اجزاء عملکرد با افزايش نيتروژن زياد شد ولي بيشترين عملکرد در 200 کيلوگرم نيتروژن حاصل شد و کاربرد بيش از آن تاثيري نداشت يا تاثير زيان آوري روي عملکرد دانه کلزا داشت (13) . در ذرت جذب نيتروژن تا نزديکي رسيدگي دانه انجام مي گيرد وقسمت عمده نيتروژن جذب شده توسط گياه به دانه ها انتقال مي يابد .بنابراين در کشت ذرت ،نيتروژن در خاک به تدريج رو به نقصان مي گذارد (127) . مقدار نيتروژن در دانه ذرت از ساير عناصر غذايي که از خاک جذب مي شوند بيشتر است واساسا" نسبت به ديگر عناصر غذايي پرمصرف به ميزان بيشتري درجهت افزايش عملکرد بکار رفته مي شود (137) . کودهاي نيتروژنه به ميزان قابل ملاحظه اي وزن گياه ،طول ريشه ، محتواي نيتروژن وعملکرد دانه را افزايش مي دهند (99،20). سيمپسون وهمکاران (1989) گزارش کردند که کمبود نيتروژن از طريق پايين آوردن شاخص سطح برگ ونيز بهم زدن ساخت وساز وتخريب پروتئين ها پيري زودرس برگ ها را باعث مي شود و مخصوصا" با اثر روي ريبولوز بيس فسفات کربوکسيلاز بر روي فرايند فتوسنتز گياه تاثير منفي مي گذارد (133) . عامل عمده ديگري که به ميزان پيري برگها اثر مي گذارد ،وضعيت معدني برگ است که درصورت محدود بودن عناصر ،اين مواد بين برگهاي جوان توزيع شده ولذا شدت فتوسنتز در برگهاي پايين کاهش مي يابد .حداقل ميزان فتوسنتز براي برگهاي پائيني ذرت محاسبه گرديده ومشاهده شده است که ميزان کاهش فتوسنتز با کمبود عناصر نيتروژن ،پتاسيم ومنگنز ارتباط دارد (133) . آزمايشي که در يک خاک سيلتي لومي برروي ذرت شيرين توسط رابرت وهمکاران (1990) انجام گرديد حکايت از آن دارد که حداکثر عملکرد با مصرف 392 کيلوگرم نيتروژن در هکتار بدست آمده وبا مصرف 504 کيلوگرم نيتروژن خالص ،عملکرد با کاهش مواجه شد. ايشان گزارش نمودند هنگامي که مقدار نيتروژن نيتراته خاک 40 تا50 قسمت در ميليون باشد 98 تا 99 درصد پتانسيل عملکرد ذرت به دست مي آيد ،درحاليکه اگر موجودي نيتروژن نيتراته خاک 10 قسمت در ميليون باشد ،حداکثر 62 درصد از عملکرد حداکثر حاصل مي گردد (127) . ناصری پور يزدي (1370) در مشهد اثر سه کود نيتروژن ،فسفر و پتاسيم را بر روي رشد و عملکرد زيره سبز مورد بررسي قرار داد . اين آزمايش داراي 3 فاکتور ،کود نيتروژن با چهار سطح (صفر ،30 ، 60، 90 کيلوگرم در هکتار ) کود فسفر با سه سطح ( صفر ،30و 60کيلوگرم پنتا اکسيد فسفر در هکتار ) و کود پتاسيم با دو سطح (صفر و 30 کيلوگرم اکسيد پتاسيم ) بود. وي ازاين آزمايش نتيجه گرفت که سطوح مختلف نيتروژن و فسفر برروي تعداد دانه در بوته گياه اثر معني داري داشته ، ولي بين سطوح کود پتاسيم به تنهايي اختلاف معني داري مشاهده نگرديد برهمکنش سه کود بر تعداد دانه در بوته اثر معني داري نداشت ولي سطوح بالاي نيتروژن و فسفر دانه بيشتري درگياه توليد کردند (65) . صادقي و بحرانی (1379) تاثير نيتروژن را بر عملکرد معني دار دانستند و با مصرف 150 کيلوگرم درهکتار نيتروژن خالص بيشترين عملکرد را بدست آورد (37) . افزايش کود نيتروژن در محيط رشد موجب افزايش جذب اکسيژن وآزاد شدن گاز کربنيک (افزايش تنفس ) شده که اين امر منجر به ازديادجذب فعال فسفر مي شود همچنين وجود مقادير بالاي ازت در خاک سبب توسعه سيستم ريشه ها شده وظرفيت تبادل آن را با عناصر ديگر(از جمله فسفر) افزايش مي دهد . از سوي ديگر وجود پتاس درکنار ازت سبب افزايش بازده کود ازت مي شود (59) . اندرسون و همکاران (1984) نتيجه گرفتند کود نيتروژن ، باعث افزايش طول ريشه گشته و همچنين ضمن بررسي اثرات مختلف کود نيتروژن بر عملکرد دانه مفيد رقم ذرت دريافتند که با افزايش ميزان نيتروژن عملکرد بيولوژيک وعملکرد دانه افزايش يافت (72) . علاوه بر تعداد برگ، سطح برگ نيز يکي از مولفه هايي است که ازکود نيتروژن تاثير مي پذيرد (96 و 134) . اثر نيتروژن از ساير عناصر اصلي که به فرم کود شيميايي به خاک افزوده مي شوند محسوس تر و وسيعتر مي باشد اين عنصر باعث تحريک رشد رويشي گياه به خصوص اندام هاي هوايي شده برگها را به رنگ سبز تيره در مي آورد . نيتروژن در تردي و کيفيت اندام هاي رويشي تاثير دارد ودر کمبود نيتروژن رشد طولي گياه کم مي شود و سيستم هاي گياه محدود ميگردد (35) .اثرات متقابل شديدي بين نياز به نيتروژن و عوامل مختلف موثر برعملکرد نظير رطوبت ، نيتروژن ذخيره شده و غيره وجود دارد (72 و 103) . در تحقيق مربوط به کدوتخم کاغذي اثر نيتروژن بر رشد و عملکرد گياه مزبور نشان داده شد که گياهاني که نيتروژن بيش از حد نياز دريافت نمودند شاخ وبرگ فراواني توليد کرده که آنها به عنوان يک مخزن قوي مواد غذايي سنتز شده را به سمت خود جذب کرده ودر نتيجه تمايز يابي جوانه هاي رويشي به جوانه هاي زايشي را مختل نموده و ميوه اي تشکيل نشده است . عملکرد ميوه از نظر وزن ميوه ،تعداد بذر ،وزن هزار دانه ووزن خشک بذردر تيمار75 کيلوگرم در هکتار در مناسب ترين و بهترين وضعيت قرار داشت . لذا طبق گزارش هاي موجود بيان داشت که کاربرد نيتروژن کافي درمرحله اي مناسب از رشد مي تواند از طريق افزايش درتثبيت سطح فتوسنتز کننده گياه عملکرد محصول را به سمت توليد بهينه هدايت نمايد (19) .گوبلز (1988) در يک آزمايش افزايش ساقه را در اثر کاربرد نيتروژن مشاهده کرد . او دريافت نيتروژن علاوه بر اين که قطر ساقه را افزايش ميدهد . تاثير بسزايي درافزايش ارتفاع گياه دارد (97) . بهاتي (1990) در آزمايشي که دردو زمستان متوالي درخاکهاي شني لومي منطقه جوبند استان راجيستان ،هندوستان انجام داد .تاثير دو سطح نيتروژن (15 و30کيلوگرم در هکتار ) وسه روش کاربرد اين کود (کل نيتروژن پيش از برداشت ،کل کود ، 30 روز پس از نشاء به صورت نواري دربالاي بذر ونيمي از کود درهنگام کاشت ونيمي ديگر 30 روز پس از کاشت ) ودو سطح فسفر (صفرو8.75کيلوگرم درهکتار ) رابر عملکرد زيره سبز ، در اين خاک ها مورد پژوهش قرار داد . وي از اين آزمايش نتيجه گيري کرد که کاربرد 30 کيلوگرم نيتروژن در هکتار به صورت معني داري عملکرد دانه به ميزان 11.42 درصد را درمقايسه با کاربرد 15 کيلوگرم نيتروژن در هکتار افزايش داد. همچنين نتيجه گرفت که قراردادن کود به صورت نواري دربالاي بذر و کاربرد دو مرحله اي نيتروژن به صورت معني داري عملکرد بذر زيره سبز را به ترتيب هرکدام به اندازه (19و12 درصد ) در مقايسه با تيمار کاربرد يکباره کود نيتروژن پيش از کاشت ،افزايش داد (78) .

2-3- اثر نيتروژن بر اجزاء عملکرد :

کود نيتروژن در همه گياهان در ترکيبات اسيد آمينه ها و پروتئين ها وجود دارد وبه طور کلي نيتروژن باعث افزايش پروتئين در گياهان مي شود (2،14 و 64) . بلامي وچاپمن (1980) افزايش درصد پروتئين دانه را دراثر افزايش کود نيتروژنه مشاهده کردند (79) . گاردنس و فرانسيکو (1998) در اسپانيا دريافتند که افزايش کود نيتروژن باعث افزايش وزن هزاردانه و عملکرد روغن مي گردد (92) . کاربرد نيتروژن همانند ساير گياهان روغني ،درصد روغن در کلزا را کاهش داده ودرصد پروتئين را افزايش مي دهد (75) . همچنين زوبرسکي و زيمرمن (1974) مشاهده کردند که افزايش کود نيتروژن باعث کاهش درصد روغن بذر مي گردد در صورتي که عملکرد روغن افزايش مي يابد (140) . محققين در گزارش هاي خود اظهار داشتند افزايش کود نيتروژن باعث کاهش درصد روغن بذرمي گردد درصورتي که عملکرد روغن ممکن است افزايش يابد زيرا افزايش عملکرد دانه کاهش درصد روغن را جبران ميکند (54 و 64). راجپوت (1992) نيز اعلام کرد که مصرف ازت برروي رشد گياهان وتوان توليدي سطح برگ وظرفيت فتوسنتز گياه تاثير مي گذارد ، به نحوي که ميزان فتوسنتز در سطح برگ ذرت با کاهش سطح ازت کاهش مي يابد ..در ضمن عملکرد دانه ، وزن دانه ،تعداد دانه و اجزاي آن به طور معني داري تحت تاثير تيمار ازت قرار مي گيرد (124) . همچنين استير وهوکينگ (1980) در يک آزمايش نشان دادند که کمبود نيتروژن مي تواند باعث کم شدن تعداد دانه وپوکي دانه ها مي شود .(136) طبق گزارشات شالابي وهمکاران (1993) وپانکائوسکين (1971) استفاده از کودهاي نيتروژني موجب افزايش عملکرد پيکر رويشي درگياه مليس گرديد (132،116) . بلامي و چاپمن (1980) نشان دادند که کاربرد نيتروژن وفسفر عملکرد روغن را افزايش مي دهند درصورتي که درصد روغن کاهش مي يابد . آنها همچنين دريافتند که بين درصد روغن ودرصد پروتئين دانه رابطه معکوس وجود دارد (79) . آرويي (1379) نشان داد که با افزايش سطح نيتروژن عملکرد روغن کاهش يافت اين مطلب نشان مي دهد مواد غذايي جذب شده به جاي اينکه به مصرف ذخيره سازي وتقويت دانه ها برسد به مصرف مواد رويشي داراي قدرت جذب بالا رسيده است وزن خشک دانه ها ،وزن هزار دانه و تعداد دانه ها نيز خود اين مطلب را تعيين مي نمايد (11) . در تحقيق ديگري بر روي مارتيغال نشان داده شد که نيتروژن تا ميزان 150 کيلوگرم درهکتار تعداد کاپيتول دربوته ميزان بذر درهر کاپيتول وتعداد ساقه هاي فرعي وعملکرد در حداکثر بوده اند ، ولي افزايش نيتروژن به ميزان 225 کيلوگرم باعث کم شدن ميزان دانه درکاپيتول وبالا رفتن درصد دانه هاي پوک ونهايتا"کاهش عملکرد گرديد (10) . درتيمارهاي 75 و150 کيلوگرم نيتروژن درهکتار بالاترين ميزان فيتوسترول موجود درکدو تخمه کاغذي وجود دارد ولي بين دو تيمار اختلاف معني داري وجود ندارد مرحله کاربرد و تعداد کود عملکرد و ترکيبات ذخيره اي دانه را تحت تاثير قرار ميدهد (105) . جانيک (2000) در آزمايش خود بر روي گياه کلزا نشان داد که افزايش نيتروژن تقريبا"متناسب با افزايش سطح برگ بود وزن خشک اجزاي عملکرد به طور معمول با افزايش نيتروژن زياد شد اما درانتقال از مرحله رويشي به زايشي در مقدار مناسب200 کيلوگرم نيتروژن حاصل شد (105) .

2-4- اثر نيتروژن بر روي اسانس :

وجود ارتباط ميان عوامل مربوط به رشد برگ وکميت و کيفيت اسانس موضوعي است که به عنوان محور تحقيقات برخي از پژوهشها درزمينه گياهان دارويي مطرح گرديده است .به طوريکه نوعي ارتباط بين سطح برگ و ميزان اسانس مشاهده گرديد . به نظر مي رسد که با افزايش سطح برگ ، تعداد روزنه ها (به عنوان کانالهاي ورودي دي اکسيد کربن) ومقدارگلوکز (به عنوان نتيجه فرايند فتوسنتز ) ازدياد حاصل نموده وسوبستراي لازم درجهت تامين انرژي وسنتز ترکيبهاي موثر دراسانس فراهم مي شود (62) . در تحقيقات اخير مشخص شده است که در نعناع تعداد غدد ترشح کننده اسانس دربرگ ثابت نيست و با گسترش سطح برگ افزايش مي يابد . به طور کلي سطح برگ از نظر فيزيولوژيکي داراي اهميت است ، زيرا تحقيقات نشان داده است که فتوسنتز وتوليد فرآورده هاي فتوسنتزي ارتباط مستقيمي با توليد اسانس دارد (108) . CO2 همچنين درباره همبستگي بين فتوسنتز وتوليد اسانس آزمايشها نشان داده است که وگلوکز به عنوان پيش ماده مناسب درسنتز اسانس وبه ويژه منوترپن ها مطرح است (86) . روهولف (1992)محتويات مونوتروپن(هيدروکربن موجود در اسانس نعناع) را در مراحل مختلف زندگي برگ مورد بررسي قرار داد. وسپس بيان داشت که مقدار مونو تروپن به سرعت دربرگهاي جوان افزايش مي يابد به طوريکه در 21 روزگي به حداکثر ميزان و سپس به طور راديکالي ثابت مي ماند . که اين مساله در وزن برگ کاملا" مشهود مي گردد .که ميزان نيتروژن در آن بي تاثير نمي باشد (128) .پورتر و همكاران (1983)همچنين گزارش داد. که ميزان مونوترپن در برگها وميوه هاي گونه هاي ديگر مانند شويد ومحصولات باغي اسانس دار مانند خانواده ليمو و همچنين زيره سياه و... در مراحل رشدي ارگان متفاوت مي باشد بطوريکه در مرحله جواني و اوليه از حداکثر ميزان برخوردار است. که باز به عواملي از قبيل آبياري وميزان کود بستگي دارد (121) . مطالعات مختلفي درمورد ارتباط بين منشاء جغرافيايي ،زمان گلدهي وفاکتورهايي نظير ژنوتيپ ،آنتوژني وعواملي نظير نور ،دما ، آب ومواد غذايي وکودهاي شيميايي بر کميت وکيفيت اسانس گياهان متعلق به جنس نعناع صورت گرفته است (109 و110) . همچنين طبق پژوهش هاي انجام شده عناصر معدني ومواد آلي علاوه بر تحريک رشد ونمو سبب تغيير درفعاليتهاي متابوليکي گياهان دارويي مي شود. ازبين اين عوامل ،کود ازت (به شکل اوره ) علاوه بر افزايش توليد برگ ،وزن خشک برگ ،درصد گلدهي و کربوهيدراتها افزايش سنتز اسانس را نيز درگياهان تيره نعناع به دنبال دارد ( 94،76 و 138) . رامينسكا و همكاران (1984) مصرف کودهاي ازت ،فسفر وپتاس درنسبتهاي مختلف درگونه (نعناع) Mentha piperita L را مطالعه نمودند و دريافتند مصرف بهينه و متعادل كود هاي مذكور علاوه بر افزايش شاخه وبرگ موجب ازدياد مقدار اسانس نيز گشت .تاثير کود ازت به همراه دوکود فسفر وپتاس علاوه بر ميزان اسانس برروي ميزان اسانس ساير گونه هاي جنس نعناع نيز اعلام شده است (94 و 131) . همچنين صرفنظر از نوع تيمار ،مقدار اسانس درسرشاخه هاي گلدار بيش از برگها مي باشد (94 و 131) . احتمال مي رود که افزايش نيتروژن باعث افزايش آلکالوئيدها درترکيبات برگ شده و افزايش آلکالوئيدها افزايش تانن را سبب شده است وچون اسانس درحفره هاي سلولي به صورت ترکيب با عناصر ديگر ازقبيل آلکالوئيد وپروتئين وتانن يافت مي شوند ، بنابراين به طور غير مستقيم افزايش تانن باعث افزايش اسانس در برگ ميشود (38) . آزمايشات انجام گرفته برروي تاثير گذاري اقليم برروي گياه نعناع حکايت از اين موضوع دارد که تغييرات مقدار اسانس و ميزان ماده منتول موجود در نمونه‌هاي مختلف اين گياه از لحاظ کميت وکيفيت اسانس هر منطقه ،تفاوت معني داري با هم دارند (84) .1,8-Cineol نيز ماده اي است که وجود آن دراسانسM. piperita L. M. spicata, M. piperita گزارش شده است (120) . مقدار اين ماده درصورت عدم مصرف نيتروژن در سرشاخه هاي گلدار بيش از برگها مي باشد. ازدياد مقدار کود نيتروژن موجب افزايش اين ماده در برگ و کاهش آن در سرشاخه هاي گلدار نعناع مي گردد (84) . همچنين در صورت فقدان کود نيتروژن ودرحضور کود فسفر وپتاس مقدار B-Caryophyllene در برگها بيش از چهار برابر مقدار آن در سرشاخه هاي گلدار است. حضور کود نيتروژن در 100 کيلوگرم درهکتار در کنار دو کود پتاس وفسفر سير صعودي را در سرشاخه هاي گلدار وسير نزولي را در برگها را به همراه دارد (84) . کاوسال درسال 1990 مقادير بالاتر از 150 کيلوگرم درهکتار از کود نيتروژن را درجهت افزايش ميزان اسانس درنعناع مناسب دانست (76) . همچنين کوزاري و همکاران (1987) حداکثر توليد اسانس را درMentha arvensisمقدار 300 کيلوگرم درهکتار ودر فاصله 75 سانتي متري ذکر نمودند (110) . بررسي هاي صورت گرفته درراستاي کودهاي فسفر وپتاس درکنار کود نيتروژن حاکي از نقش تعيين کننده اين ترکيبها درمراحل مختلف نمو گياهي گياه دارويي نعناع مي باشد . به طو ر يکه تيمارهايي که پتاس ،فسفر و نيتروژن را از طريق شاخ وبرگ دريافت نموده اند، درصد اسانس درآنها افزايش چشمگيري پيدا کرد (131) .

طي پژوهشي که توسطگوش وهمکاران (1993) درزمينه تاثير سه کود نيتروژن ، فسفر وپتاس، و دوره نوري ودو غلظت از هورمون جييبرلين درگياه نعناع گونه Mentha citrate انجام شد، نتايج مشخص نمود افزايش کودهاي نامبرده موثرترين تيمار جهت افزايش اسانس بوده است. همچنين دراين زمينه اعلام شده است که مصرف کودهاي ازت ،فسفر وپتاس درنسبتهاي مختلف بر گياه نعناع موجب افزايش شاخ وبرگ نيز مي گردد (94) . شايان ذکر است که اين تيمارهاي کودي تنها بر ميزان اسانس اثر گذاشته بر روي ترکيبات ديگر موثر نبوده است (131،129) . خاوري نژاد وهمکاران (1382)اثر دو سطح از كود ازت (اوره) به مقادير (0، 100 كيلوگرم در هكتار) به همراه كودهـاي فسفـر و پتـاس هـركـدام به ميزان 100كيلو گرم در هكتار به صورت دو نسبـتN0 P100 K100 (شاهد) وN100 P100 K100 بر مقدار تركيبات اسانس برگ (در مرحلة قبل از گلدهي) و سرشاخه هاي گلدار گياه نعناع (.Mentha piperita L)تحت شرايط مزرعه اي بصورت طرح آماري كرتهاي خرد شده و در چهار تكرار مورد بررسي قرار دادند. در پژوهش حـاضر مشخص گرديـد صرفنظـر از نوع تيمـار، تركيبــات عمده اسـانس شـامل β-ocimene، Linalool، 1,8-cineole، β-caryophyllene و Myrcene ميبـاشـد.در نسبـتK100 N0 P100 (شـاهـد)، مقدار تـركيباتي نظير 1,8-cineole و Linalool در سرشاخه هاي گلدار بيش از برگهـا در مرحله قبـل از گلدهي است. در برگها افزايش مقدار كود ازت از سطح 0 به kg ha-1100 در كنار دو كود فسفـر و پتـاس به طور قابل ملاحظه اي مـوجـب ازديـاد مقـدار cineole 1,8-و Linalool شد، در حاليـكه اين افزايـش در كود ازت رونـد كـاهنـده اي را در مقدار β-caryophyllene و β-ocimene ايجاد نمود. در سـرشـاخـه هـاي گلـدار كـاربـرد كـود ازت در سـطح kg /ha100 ازديـاد ميـزان β-caryophyllene و β -ocimene را بدنبـال داشت، درصورتيـكه موجب كـاهش مقدار β-cineole و Linalool شد.شايان توجه است كه در شاهد مقدار اسانس سرشاخه هاي گلدار بيش از برگها بود و افزايش كود ازت روند مثبتي را هم بر ميزان اسانس برگ و هم اسانس سرشاخه هاي گلدار به همراه داشت (23).

 

2-5- اوره با پوشش گوگردي:

كود اوره با پوشش گوگردي( SCU ) به عنوان يك نوع كود آهسته رهش كه داراي راندمان بالا و مزاياي بسيار زيادي براي خاك و گياهان است ، در صنايع كشاورزي كاربردزيادي دارد (14، 15، 39، 46، 54، 81، 82، 95، 112 و 125). اخيراً در كشور ما نيز با توجه به راندمان پايين كود شيميايياوره اتلاف آن ، آلودگي شديد خاكها و منابع زيرزميني آب به نيترات ونيتريت ، كاهش جذب عناصر ريزمغذي بدليل بالابودنpH خاكها و… استفاده از اين نوع كود نه تنها براي مزارع شاليزار كه بطور كامل در آبغوطه ورند بلكه براي تمام اراضي كشاورزي توصيه شده است . زيرا صرف نظر ازمزاياي فوق گوگرد نيز به عنوان يك ماده حياتي در ساختمان پروتئين ها ، بهعنوان كاهندهpH خاكها و در نتيجه ايجاد شرايط جذب عنصر ريز مغذي خصوصا آهن و روي كه مردم كشور ما در فقدان ميزان آهن و روي ركورد دار مي باشند، دارد (15) .در كشور ما سالانه بيش از يك ميليون و ششصد هزار تن اوره جهت تامين نياز ازت گياهان در صنايع كشاورزي استفاده مي شود.متاسفانه باتوجه به راندمان پايين آن( اتلاف بيش از پنجاه درصد ازت) ، كشاورزان مجبورند جهت تامين نياز گياهان مقادير بيشتري كود استفاده نمايند (15). البته ازدست دادن اين مقدار ازكود نه تنها باعث اتلاف هزينه هاي بسيار زيادي مي شود بلكه بخاطر وجود بيوره و همچنين تشكيل نمكها و كمپلكسهاي ديگر در خاك، كاهش راندمان خاك و آلودگي شديد آن ( سفت شدن خاكها) و آلودگي منابع زير زميني آب را نيز بدنبال دارد. از طرفي با توجه به نقش ارزشمند گوگرد در كشاورزي خصوصا در كشور ما كه بيش از نود درصد از زمينهاي كشاورزي آهكي و باpH بالا بوده و اين مسئله با عث كاهش راندمان جذب عناصر ريز مغذي كه از اهميت بالايي در رشد و نمو گياهان برخوردار مي باشند ، استفاده از كودهاي اوره با پوشش گوگردي از هر دو جهت باعث افزايش راندمان كشاورزي كشور خواهد شد(14، 15، 39، 46، 54، 81، 82، 95، 112 و 125).

همچنين با توجه به فرآيند اوره با پوشش گوگردي با تغيير پارامتر هاي عملياتي و شرايط فرآينديو استفاده از سيلنت هاي مختلف، امكان توليد محصولات اوره با پوشش گوگردي با درصدهاي مختلف گوگرد و سرعت انحلالهاي متفاوت وجود دارد و استفاده از اوره با پوشش گوگردي با حداقل كيفيت ( حداكثر سرعت انحلال هفت روزه) به مراتب مفيدتر و كاراتر از اوره ( با سرعت انحلال پنجاه ثانيه اي) مي باشد( 112).

بطوركلي كودهاي ازته پس ازمصرف درخاك ، توانائي نگهداري ماده مغذي نيتروژن محتوي درخود را نداشته و به سادگي از بين مي روند. عواملي كه باعث از بين رفتن ماده مغذي مي شوند، عبارتند از(112):

1- شستشوي نيتروژن توسط آب ( Leaching ) كه در اين حالت نيترات آماده جذب توسط آب به نقاط غير قابل دسترس ريشه منتقل مي شود.

2- پديده دي نيتريفيكاسيون(Denitrification ) كه توسط نوعي باكتري به نام (Denitrifying ) صورت مي گيرد . اين باكتري نيتروژن يونيزه (يعني نيتريت و نيترات) كه بهترين شكل قابل جذب براي گياه است را تبديل به گاز ازت (N2 ) مي كند كه به سرعت خاك را ترك نموده و از دست مي رود .

3- تبخير (Volatilization ) كه در خاكهايي با pH بالا و آب و هواي گرم آمونيوم به آمونياك گازي تبديل و از محيط خارج مي شود.

4- اكسيداسيون و احياء كه تحت شرايط مناسب يونهاي آماده جذب گياه در اثر اكسيداسيون و احياء از محيط خارج مي شوند.

همچنين اشكال تركيبي نيتروژن مثل اوره توسط آنزيم اوره آز (Urease )، باكتري هاي موجود در خاك و همينطور توسط آب هيدروليز شده و به نيتروژن آمونياكي تبديل مي شوند . نيتروژن آمونياكي توسط نوع ديگري باكتري بنام نيتروزموناس ( Nitrosomonas ) و نيتروباكتر (Nitrobacter ) به شكل يونيزه تبديل مي گردد كه آنهم تحت فرآيند دي نيتريفيكاسيون تلف مي شود (14، 15، 112).

مطالعات بسيار كمي در ارتباط با مطالعه اثرات كود با پوشش گوگردي بر روي گياهان انجام شده است.

در سال 1384 طاهر خاني و همكاران بررسي كارايي و تاثير مقادير مختلف اوره با پوشش گوگردي و ساير منابع كودي نيتروژن دار بر عملكرد كمي و كيفي كلزا مطالعه نمودند (39). آنها به منظور بررسي تاثير مقادير مختلف كود اوره با پوشش گوگردي و ساير منابع كودي نيتروژن دار بر عملكرد كمي و كيفي كلزا (لاين SLM0 46)، آزمايشي به صورت فاكتوريل در قالب طرح بلوك هاي كامل تصادفي در سه تكرار انجام دادند. عوامل مورد بررسي عبارت بودند از: اوره با پوشش گوگردي (S1)، اوره معمولي (S2)، نيترات آمونيم (S3)، سولفات آمونيم (S4) و پنج سطح كودي شامل صفر، 60، 120، 180 و 240 كيلوگرم نيتروژن در هكتار، نتايج به دست آمده نشان داد كه منابع كودي اوره و نيترات آمونيوم در مقايسه با ساير منابع كودي در افزايش عملكرد دانه موثرتر بودند. محاسبات اقتصادي انجام شده نشان داد، چه به لحاظ حجم كود مصرفي و چه به لحاظ قيمت تمام شده آن، كود اوره با صرفه ترين منبع كودي براي كلزا بوده و از مزيت نسبي بيشتري نسبت به ساير منابع كودي برخوردار است. گران ترين منبع كودي براي كلزا سولفات آمونيوم بود و منابع كودي نيترات آمونيوم و اوره با پوشش گوگردي از لحاظ صرفه اقتصادي به ترتيب بعد از كود اوره معمولي قرار گرفتند. بالاترين عملكرد دانه كلزا از مصرف 240 كيلوگرم نيتروژن خالص در هكتار حاصل گرديد و با كاهش ميزان نيتروژن مصرفي عملكرد دانه به طور معني داري كاهش يافت. همبستگي مثبت و معني داري در سطح يك درصد بين عملكرد دانه با پروتئين دانه، ميزان نيتروژن برگ، بيوماس كل، ارتفاع بوته، تعداد برگ در بوته، تعداد غلاف در بوته، تعداد شاخه هاي فرعي در بوته و تعداد دانه در غلاف، مشاهده شد. بالا بودن ضريب همبستگي بين عملكرد دانه و عملكرد روغن (r=0.99**) نشان مي دهد كه اساس انتخاب منابع كودي و مقادير نيتروژن بايد بر اساس پتانسيل توليد گياه صورت پذيرد. اندازه گيري ميزان نيتروژن برگ مي تواند به عنوان معياري براي تعيين كفايت با كمبود نيتروژن مورد استفاده قرار گيرد (39). قبادي در سال 1373 بررسي اثر تقسيط كود ازت از نوع اوره و اوره با پوشش گوگردي (S.C.U) بر مراحل نموي راس ساقه و عملكرد دو رقم گندم در شرايط آب و هوايي اهواز را مطالعه نمودند (46). ايشان به منظور بررسي اثر تقسيط كود ازت از نوع اوره و اوره با پوشش گوگردي به مراحل نموي مريستم راس ساقه و عملكرد دو رقم گندم، آزمايشي در پائيز سال 1376 در مزرعه تحقيقاتي مجتمع عالي آموزشي و پژوهشي كشاورزي رامين (ملاثاني) به اجرا گذاشتند. آزمايش بصورت فاكتوريل و در قالب طرح بلوكهاي كامل تصادفي با 4 تكرار انجام گرفت . فاكتورها شامل رقم در دو سطح (V1 - رقم استار و V2 - رقم فونگ) و فاكتور سطوح تقسيط كود ازت در 5 سطح (N1 - تمام كود SCU در زمان كاشت ، N2 - تمام كود اوره در زمان كاشت ، N3 - 2ˆ1 زمان كاشت + 2ˆ1 مرحله ظهور برجستگيهاي مضاعف ، N4 - 2ˆ1 زمان كاشت + 2ˆ1 زمان ظهور سنبلچه انتهايي و N5 - 2ˆ1 زمان كاشت + 4ˆ1 ظهور سنبلچه انتهايي + 4ˆ1 مرحله شكم خوش) بودند. مراحل نموي براساس مقياس وادينگتون بررسي شدند و نتايج نشان داد كه ارقام از نظر مراحل نموي مورد بررسي در سطح 1 درصد با هم اختلاف معني‌دار دارند و طول مراحل نموي از كاشت تا رينگهاي مضاعف ، سنبلچه انتهايي، سبز شدن رنگ پرچم‌ها، گرده افشاني و رسيدن براي رقم استار بترتيب 54/2، 68/7، 92/2، 112/1 و 159 روز معادل 657/2، 854/3، 1169/7، 1495/2 و 2511 درجه روز رشد و براي رقم فونگ بترتيب 40/2، 53/9، 78/1، 101/4 و 148 روز معادل 531/2، 649/9، 991/1، 1305/3 و 2257 درجه روز رشد بدست آمده است . بين سطوح تقسيط ازت تفاوتهايي براساس روز و درجه روز رشد ديده مي‌شود ولي اثر متقابل رقم و سطوح تقسيط ازت معني‌دار نشده است . سرعت تمايز سنبلچه براساس روز و درجه روز رشد در سطح 1 درصد معني‌دار است ولي تقسيط ازت فقط براساس روز در سطح 5 درصد معني‌دار شده است و ميانگين سرعت تمايز سنبلچه در رقم استار و فونگ بترتيب معادل 1/26 و 1/37 بر روز معادل 93 درصد و 0/156 بر درجه روز رشد بدست آمده است . روند توسعه مراحل نموي ارقام در سطوح تقسيط ازت تقريبا سيگموئيدي است و اختلاف زيادي بين ارقام وجود دارد ولي بين سطوح تقسيط ازت اختلالات جزئي است . اثر رقم در عملكرد ماده خشك ، عملكرد دانه، شاخص برداشت ، تعداد سنبله در مترمربع، وزن دانه در سنبله، تعداد دانه در سنبله و پروتئين در سطح 1 درصد معني‌دار است و عملكرد دانه رقم استار برابر 5209 Kg/ha بر رقم فونگ با 4196 Kg/ha برتري نشان داد. اثر تقسيط ازت روي عملكرد ماده خشك ، عملكرد دانه، شاخص برداشت ، تعداد سنبله در مترمربع، وزن دانه در سنبله، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه و پروتئين دانه در سطح 1 درصد معني‌دار بدست آمده است و تقسيط N5 و N1 بترتيب بالاترين و پائين‌ترين عملكرد دانه داشته است . اثر متقابل بين رقم و تقسيط ازت در عملكرد دانه معني‌دار بدست نيامد. در اين آزمايش رقم استار و تقسيط N5 بالاترين عملكرد دانه را داشته است (46) .

محمد زاده در سال1378 طي تحقيقي مقايسه اثرهاي اوره و اوره با پوشش گوگردي بر عملكرد گوجه‌فرنگي (رقم امپريال) در استان بوشهر مطالعه نمودند(54). نتايج آنها نشان داد كه بين دو منبع كود نيتروژن در سطح كمتر از 1 درصد اختلاف معني‌دار وجود داشته و تيمار اوره با پوشش گوگردي داراي عملكرد بالاتري بوده است . اثر در هر سه سال اجراي طرح يكسان بوده است . اثر سطوح مختلف نيتروژن در سطح كمتر از 1 درصد معني‌دار بوده و مصرف نيتروژن تا ميزان N180 موجب افزايش عملكرد گرديد. ميزان اثر نيتروژن در سالهاي مختلف يكسان نبود. اثر متقابل بين ميزان نيتروژن و منبع آن در سطح كمتر از 1 درصد اختلاف معني‌دار بود. مصرف نيتروژن از منبع اوره تا ميزان N180 موجب افزايش عملكرد و مصرف N270 موجب كاهش عملكرد گرديد در حاليكه مصرف نيتروژن از منبع اوره با پوشش گوگردي تا سطح N270 عملكرد را بطور معني‌دار افزايش داد. اثر زمان مصرف نيتروژن در سطح كمتر از 1 درصد معني‌دار بود و كاربرد بصورت سرك (T2) موجب افزايش عملكرد گرديد. اثر متقابل بين منبع نيتروژن و زمان مصرف آن وجود داشت بطوريكه زمان مصرف روي اوره تاثير بيشتري نسبت به اوره با پوشش گوگردي داشت (54) . بخشنده و قبادي در سال 1378 بررسي اثر تقسيط كود نيتروژنه از نوع اوره و اوره با پوشش گوگردي بر عملكرد و اجزاي عملكرد دو رقم گندم را مطالعه نمودند ( 14). تجزيه آماري نشان داد كه بين ارقام از نظر عملكرد ماده خشك ، عملكرد دانه، شاخص برداشت ، تعداد سنبله در مترمربع، وزن دانه در سنبله و پروتئين دانه اختلاف معني‌داري وجود دارد. رقم استار با 5209/5 كيلوگرم در هكتار و رقم فونگ با 4196/3 كيلوگرم در هكتار به ترتيب بيشترين و كمترين عملكرد دانه را توليد كردند. همچنين نتايج نشان داد كه سطوح تقسيط كود ازت تاثيرات معناداري بر مؤلفه‌هاي فوق گذاشتند و تيمارهاي N5 با توليد 4952/7 كيلوگرم در هكتار و N1 با 4367/8 كيلوگرم در هكتار به ترتيب بيشترين و كم‌ترين عملكرد دانه را داشته‌اند. اثر متقابل رقم و سطوح تقسيط ازت بر عملكرد دانه و ميزان پروتئين معنادار نشد. بيشترين عملكرد دانه را تيمار V1N5 معادل 5472/6 كيلوگرم در هكتار و بيشترين مقدار پروتئين را تيمار V2N5 معادل 13/02 درصد توليد كرد.

ماسون (1985) اثرات اوره با پوشش گوگردي را بعنوان منبعي از نيتروژن براي حبوبات در استرالياي غربي مطالعه نمودند (112). ايشان اثرات چهار ميزان از اوره پوشيده به سولفور که عبارتند ازscu 1/35% N و ميزان حلاليت در آب؛ 38 درجه برابر با 5/10% 2 SCU : 3/36N ، حلاليت 9/25% ، 3SCU : 2/36N و 2/11% ميزان حلاليت، 4 SCU : 8/36%N وميزان حلاليت4/15% در مقايسه با اوره معمولي را بعنوان منابع نيتروژن براي حبوبات در 9مزرعه آزمايشي طي 2سال. در 5 آزمايش واقع در 5 محل در 1978 و در دو آزمايش در دو جايگاه در 1979 مقايسه نمودند. در مجموع اين مطالعه دريافتند دليلي را براي استفاده از اوره با پوشش گوگردي بجاي اوره معمولي را نيافتند و به لحاظ قيمت ارزانتر كود اوره معمولي پيشنهاد دادند كه اوره معمولي را براي مزارع حبوبات استفاده نمايند.