مرکز دانلود خلاصه کتاب و جزوات دانشگاهی

فهرست

مقدمه. 1

تعریف لغوی عنصر روانی.. 2

تعریف اصطلاحی عنصر روانی.. 2

بررسی مفهوم سوءنیت... 6

تعریف سوءنیت از دیدگاه مکتب تحققی.. 7

تعریف سوءنیت از دیدگاه مکتب کلاسیک... 7

درجات سوءنیت... 9

سوءنیت عام و سوءنیت خاص.... 9

سوءنیت ساده و سوءنیت با اندیشه قبلی(سبق تصمیم)10

سوءنیت جازم و سوءنیت احتمالی.. 11

سوءنیت جازم و شبه عمد. 12

مقایسه"شبه عمد"و"سوءنیت احتمالی". 13

بررسی مفهوم خطای کیفری.. 13

نتیجه. 14

منابع.. 15

 

 

 

سوء نیت در رکن روانی جرم

مقدمه

برای صدق عنوان مجرمانه بر فعل یا ترک فعل علاوه بر عنصر قانونی و مادی نیازمند به عنصر معنوی نیز می‌باشد. چرا که هر عملی بدون اراده و قصد مجرمانه؛ بودنش منتفی خواهد شد. به علت فقدان عنصر معنوی عمل ارتکابی حتی درجرائم مادی صرف نیز قانون‌گذار عنصر معنوی را لحاظ کرده است. البته در یک مورد استثناء اراده ارتکاب فعل به تنهایی و بدون قصد مجرمانه و خطای جزائی موثر و جرم است و موجب ثبوت دیه می‌باشد و آن جنایات واقع شده به صورت خطای محض موضوع بند الف ماده‌ی 295 قانون مجازات اسلامی است.

هر جرم علی الاصول تا اراده نباشد واقع نمی‌شود لذا اراده در تمام جرائم اعم از عمدی و غیر عمدی حتی در جرائم اخلاقی نیز وجود دارد. اما آن چه مهم است این می‌باشد که میزان و سیطره مجرم بر عنصر مادی در عنصر روانی چقدر بوده است اگر اراده و قصد مرتکب به فعل و نتیجه تعلق بگیرد قصد مجرمانه و سوء‌نیت خواهد شد و اما اگر اراده مرتکب تنها به فعل تعلق بگیرد و نتیجه مقصوداش نباشد: خطای کیفری خواهد شد. در بخش عنصر معنوی جرائم و سوء‌نیت و قصد مجرمانه، هدف از ارتکاب جرم و غایت و اراده و انگیزه و... مباحثی هستند که مطرح می‌شوند. اما آیا اراده همان سوء‌نیت است و آیا تفاوتی بین اراده و سوء‌نیت و انگیزه وجود دارد یا نه؟ و اینکه آیا رابطه بین سوء‌نیت و عمد تساوی است یا تفاوت‌هایی است که باید روشن شود.

سوء‌نیت و سوء‌قصد و عمد و اراده و در مواد مختلف قانون جزا به یک معنی که شامل قصد مجرمانه بوده بکار رفته است.

قانون‌گذار در مواد قانونی تعریفی از سوء‌نیت بیان نکرده است هر چند در مواد متعددی با تعابیری گوناگونی همچون عمد، قصد، سوء‌نیت عام، خاص و اراده و خواستن، از آن یاد کرده است. اما می‌توان اراده و عمد و سوء‌نیت را اینگونه تعریف نمود: خواستن فعل یا ترک فعل است که مخالف اوامر و نواهی قانون‌گذار باشد. لذا اگر فاعل بداند مثلا مالی را که تحصیل کرده یا به او داده شده از راه سرقت تحصیل شده و با وجود علم قبول کند، یعنی میل و خواست او دقیقا بر فعل قرار گرفته که قانونا جایز نیست؛عامد محسوب می‌شود. ماده 662 قانون مجازات پس اراده و سوء‌نیت غیر از علم و آگاهی در عنصر روانی جرم است.

به منظور تجزیه و تحلیل مفهوم عنصر روانی، ابتدا تعریف لغوی، سپس تعریف اصطلاحی آن بیان می‏شود:

تعریف لغوی عنصر روانی:

عنصر روانی از دو واژه"عنصر"و"روانی"ترکیب یافته است.در فرهنگ لغت واژه"عنصر"را چنین تعریف کرده‏اند:«اصلی، بنیاد اصلی که اجسام دارای طبایع مختلف از آن تشکیل می‏گردند» ذیل واژه"روانی"در فرهنگ لغت چنین نوشته شده است، «رجوع به روان شود» ، در ذیل"روان" معانی زیر آمده است:«مراد از روان نفس ناطقه است و تیره روان به معنای سیه ‏دل و قسی القلب است»

 

تعریف اصطلاحی عنصر روانی

عنصر روانی یکی از عناصر عمومی تشکیل ‏دهنده جرم است که بر اساس آن نوع جرم، میزان مسئولیت جزائی و مجازات تعیین می‏شود.برخی از مؤلفین حقوقی به جای عنصر روانی واژه ‏های"عنصر معنوی"و یا"عنصر اخلاقی"را بکار برده ‏اند ، ولیکن در این مقاله تحقیقی از بین واژه‏ های مذکور واژه"عنصر روانی"انتخاب شده و از واژه‏ های عنصر معنوی و عنصر اخلاقی صرفنظر شده است زیرا در تجزیه و تحلیل مفهوم عنصر روانی جرم، مسائلی از قبیل"اراده"، "قصد مجرمانه"، تقصیر جزایی"که نمایانگر رابطه ذهنی انسان با رفتارش می‏باشد، مورد بحث و بررسی قرار می‏گیرد و از سوی دیگر چون دامنه حقوق جزا و اخلاق در بسیاری از موارد با یکدیگر جدا هستند لذا به نظر می‏رسد:اصطلاح"عنصر روانی"واژه مناسبی است.

دکتر صانعی در مورد علت انتخاب واژه"عنصر روانی"می‏نویسد:«غالب مؤلفین ایرانی حقوق جزا با اقتباس از حقوق فرانسه‏ element moralرا که سومین عنصر تشکیل دهنده جرم است"عنصر معنوی"ترجمه کرده ‏اند.در حقوق جزای فرانسه استعمال کلمه moralنتیجه همبستگی نزدیکی است که مخصوصا در دورانهای اولیه تکامل حقوق جزا، میان حقوق و اخلاق وجود داشته است لکن بکار بردن تعبیر"معنوی"در زبان فارسی صحیح بنظر نمی‏رسد، زیرا چنانچه"عنصر معنوی"را در مقابل"عنصر مادی" جرم بکار برده باشیم، این اشکال پیش می‏آید که از این نظر عنصر قانونی هم جنبه معنوی دارد.بعضی از حقوقدانان، منجمله مرحوم سمیعی به جای‏ moralکلمه اخلاقی را بکار برده ‏اند.این تعبیر نیز درست نیست، زیرا چنانچه قبلا تذکر دادیم، دامنه حقوق جزا و اخلاق در بسیاری از موارد با یکدیگر تطبیق نمی‏کند، و عمل مجرمانه لزوما جنبه ضد اخلاقی ندارد.با توجه به این مسائل ما سومین عنصر تشکیل‏ دهنده جرم را"عنصر روانی"نامیده ‏ایم، زیرا در اینجا مسائلی از قبیل اراده ارتکاب و قصد مجرمانه مطرح است که کاملا جنبه روانی دارد.

رفتار انسانی هنگامی قابل سرزنش و مجازات است که توأم به قصد مجرمانه یا تقصیر جزایی باشد؛رفتار بدون تقصیر، سرزنش نمی‏باشد، تحمیل مجازات بر انسان بدون تقصیر از نظر منطقی و بنای عقلا، امری زشت و قبیح است، البته میزان مجازات بر حسب وجود قصد مجرمانه و یا تقصیر جزایی می‏بایست متفاوت باشد، گرچه ممکن است وقوع جرم عمدی یا غیرعمدی از نتایج یکسان برخوردار باشد.بطور مثال نتیجه قتل اعم از عمدی یا غیرعمدی عبارت است از"سلب حیات از انسان زنده"؛ و لیکن امروزه در کلیه نظامهای حقوقی مجازات قتل بر حسب عنصر روانی متفاوت است.

در قرآن کریم در خصوص تفاوت سرزنش گناهان عمدی و خطایی آمده است: "...اما گناهی بر شما نیست در خطاهایی که از شما سر می‏زند، ولی آنچه را از روی عمد می‏گویید(مورد حساب قرار خواهد داد.

بر اساس آیه مذکور استنباط می‏شود:میان شخصی که کار بدی را از روی"عمد" انجام می‏دهد و شخصی که کاری را از روی"خطا"مرتکب می‏شود از نظر محاسبه رفتار و میزان سرزنش فرق گذاشته شده است.

تأمین عدالت در جامعه و خضوع اشخاص در برابر عدالت ایجاب نمود که قانونگذار رفتاری را که از روی تقصیر جزایی و یا قصد مجرمانه واقع شده باشد، مجازات نماید.

مکاتب کیفری در مورد مبنای"عنصر روانی جرم"دیدگاههای مختلفی دارند؛در عین حال همه مکاتب موجود به لزوم عنصر روانی جرم، معتقد هستند.

مکتب نئوکلاسیک که اساس مجازات را بر مبنای اختیار و آزادی انسان استوار می‏کند و مکتب تحققی که جرم را از لحاظ خطرناکی فاعل آن قابل مجازات می‏داند عنصر معنوی را یکی از عناصر ضروری جرم دانسته ‏اند که بدون آن جرم تحقق پیدا نمی‏کند.

مکتب کلاسیک طرفدار آزادی اراده و اصل قانونی بودن جرائم و مجازاتهاست از نظر این مکتب"مبنای عنصر روانی"همان آزادی اراده است

مکتب تحققی که قائل به مجبور بودن انسان و طرفدار جایگزینی"اقدامات تامینی و تربیتی"به جای" کیفر و مجازات"می‏باشد، معتقد است:«عنصر معنوی همان "حالت خطرناک"مجرمین است نه قصد مجرمانه یا آزادی اراده به همین علت مکتب تحققی معتقد بود که میزان عکس ‏العملهای اجتماعی در مورد افراد باید متناسب با این حالت خطرناک باشد نه عمد و اراده مجرمانه»

جدیدترین مکاتب حقوق جزا یعنی مکتب"دفاع اجتماعی نوین"و مکتب "نئوکلاسیک"نیز مبنای عنصر روانی و مسئولیت را"آگاهی و شعور انسان به نتایج اعمال ارتکابی"دانسته ‏اند."این مکاتب بدون آنکه خود را مقید به قبول نظریه اولیه مکتب کلاسیک در مورد آزادی اراده یا تابع نظریه اجبار مکتب تحققی قلمداد نمایند، معتقدند که همان آگاهی و شعور انسان به نتایج اعمال ارتکابی کافی است که کسی از جهت قانونی مسئول رفتارش شناخته شود.

تصور می‏شود همین نظریه، لااقل در خصوص تحقق عنصر روانی مورد قبول و تائید بسیاری از قوانین دنیا قرار گرفته باشد، زیرا به هنگام تعریف جرائم و یا تعیین مجازات اغلب کلماتی از قبیل"عالما"یا"عامدا"یا"سوءنیت"و امثالهم را بکار برده ‏اند. مقنن ما به هنگام اصلاح قانون مجازات عمومی سال 1352 از جمله در ماده 36، صراحتا کلمات«فقدان شعور»یا«اخلاق نسبی شعور»را از موارد زوال مسئولیت بکار برده است.استعمال کلمات«شعور»و یا«قوه تمیز و اراده»در قانون مذکور حاکی از آن است که مقنن مبنای مسئولیت را همان«آکاهی و شعور»به نتایج اعمال ارتکابی دانسته است.

اندیشمندان حقوقی در مورد تعریف و اجزاء سازنده عنصر روانی جرم نظریات مختلفی را بیان نموده ‏اند، برخی از این نظریات به شرح ذیل بیان می‏شود.دکتر صانعی در خصوص"عنصر روانی"چنین می‏نویسد:«برای آنکه عنصر روانی تحقق پیدا کند وجود دو عامل ضرورت دارد:یکی اراده ارتکاب و دیگری قصد مجرمانه (یا خطای جزایی)

اراده ارتکاب آن است که شخص بخواهد عمل مجرمانه ‏ای را انجام دهد.پس اگر شخصی دیگری را بشدت بطرف جلو براند و در نتیجه این عمل مشت شخص اخیر به چشم شخص ثالثی اصابت کند و او را مجروح نماید، چون عملی که علی‏ الاصول جرم است، بدون اراده ارتکاب صورت می‏گیرد، جرم شناخته نمی‏شود و مسئولیتی برای شخص دوم بوجود نمی‏آورد.از طرف دیگر عملی که با اراده ارتکاب انجام می‏یابد، چنانچه با قصد مجرمانه با خطا توأم نباشد، باز به این خاطر که فاقد عنصر روانی است، جرم تلقی نمی‏شود.فرض کنیم شخصی برای شکار به جنگلی که برای این کار اختصاص یافته می‏رود و با توجه به تمام ضوابط و مقررات به شکار می‏پردازد و رعایت همه احتیاطهای لازم را می‏کند.با این وصف تیر او به شخص دیگری که بدون اجازه وارد جنگل قرق شده می‏خورد و او را می‏کشد.عمل ارتکابی با اراده ارتکاب صورت گرفته یعنی شخص خواسته است که تیراندازی کند.ولی قصد مجرمانه ندارد یعنی خواستار کشتن دیگری نبوده است.بعلاوه خطایی هم از او سر نزده، یعنی از یک طرف رعایت کلیه ضوابط و مقررات را کرده و از طرف دیگر مرتکب بی‏ احتیاطی و بی ‏مبالاتی هم نشده است.در این شرایط باز می‏گوییم عمل،بعلت فقدان عنصر روانی جرم نیست و مجازات ندارد.

 

بررسی مفهوم سوءنیت

واژه‏ های"قصد مجرمانه"و"سوءنیت"مترادف یکدیگر می‏باشند.برخی از صاحبنظران حقوقی در تعریف"قصد مجرمانه"عقیده دارند:«می‏توانیم سوءنیت یا قصد مجرمانه را بعنوان خواستن و میل مرتکب در انجام یک عمل مجرمانه و خواستار شدن نتیجه آن تعریف کنیم.از نظر قانونی همین که خواستن در ارتکاب جرم و حصول نتیجه، مصداق پیدا کرد، "سوءنیت"تحقق یافته است.بنابراین تعریف امیل گارسون یا حقوقدانان دیگری که تحقق سوءنیت را منوط و وابسته به علم مرتکب در انجام عمل غیرمشروع می‏دانند، قابل انتقاد است...از نظر امیل گارسون سوءنیت عبارت است از "...علم یا آگاهی مرتکب بر اینکه یک عمل غیرمشروع را انجام دهد.

دکتر علی آبادی در تعریف"سوءنیت"می‏نویسد، «بعضی ‏ها نیت جنایتکارانه را عبارت از کشش اراده بطرف یک هدف مخالف منفعت اجتماعی دانسته‏ اند. این تعریف قدری مبهم است و ممکن است آنرا یا داعی ارتکاب جرم اشتباه نمود.برای رفع ابهام بهتر است تعریف گارسون را اختیار نمود.طبق نظر این عالم حقوق جنائی،نیت جنایتکارانه عبارت از معرفت فاعل جرم به نامشروع بودن عمل ارتکابی خویش می‏باشد.» پروفسور گارو نیز عقیده دارد:"قصد تشکیل می‏شود از تمایل به اجرای عملی که فاعل عالم به ممنوع بودن آن است."

 

تعریف سوءنیت از دیدگاه مکتب تحققی:

بنظر این مکتب، سوءنیت شامل اراده ‏ای است که تحت تاثیر داعی و انگیزه اصلی مجرم شکل می‏گیرد و عمل مجرمانه تنها وقتی باید مجازات شود که"داعی"و هدف مرتکب آن ضداجتماعی باشد، و از این نظر ضروری است که در هر مورد قاضی کلیه عواملی را که باعث ارتکاب جرم شده است مورد توجه و بررسی قرار دهد.

 

تعریف سوءنیت از دیدگاه مکتب کلاسیک:

صاحبنظران حقوقی در تعریف سوءنیت از دیدگاه مکتب کلاسیک چنین می‏نویسند:«در نظر این مکتب"سوءنیت" اراده انجام عمل مادی است که جرم شناخته شده، با این آگاهی که با ارتکاب عمل، قوانین جزائی مورد تجاوز و تعرض قرار می‏گیرد...قصد مجرمانه در مورد هر جرم خاص همیشه یکسان است، بدین معنی که قصد قتل در کلیه مواردی که این جرم صورت می‏گیرد، اراده خودآگاه کشتن دیگری است.ولی داعی ممکن است بر حسب مرتکبین جرم و شرایط ارتکاب آن متفاوت باشد.یکی بخاطر انتقامجویی، دیگری بعلت خشم و نفرت و سومی تحت تاثیر طمع و پول‏ دوستی مرتکب قتل می‏شوند.قصد مجرمانه همه این افراد معطوف کشتن است لکن داعی آنها در ارتکاب جرم فرق می‏کند.

با توجه به تعاریف مذکور، در خصوص این سوال که آیا"علم به نامشروعیت عمل ارتکابی"از اجزاء قصد مجرمانه می‏باشد یا خیر؟در پاسخ به سوال مذکور ملاحظه می‏شود که دو نظریه وجود دارد:برخی از صاحبنظران تحقق سوءنیت را منوط و وابسته به"علم"نمی‏دانند بلکه خواستن و میل مرتکب در انجام عمل مجرمانه و خواستار شدن نتیجه برای تحقق سوءنیت را کافی می‏دانند ، ولی برخی دیگر از حقوقدانان"علم به نامشروعیت عمل ارتکابی"را شرط ضروری و از اجزاء سازنده قصد مجرمانه می‏دانند.

به نظر می‏رسد:علم به نامشروعیت عمل ارتکابی شرط تحقق قصد مجرمانه نیست، زیرا در صورتی که"علم"را شرط تحقق مجرمانه بدانیم، موجب می‏شود بسیارس از مجرمین با ادعای اینکه اطلاعی نسبت به مجرمانه بودن عمل ارتکابی نداشته ‏اند، بخواهند از تحمل مجازات فرار یا خود را تبرئه کنند.بنابراین گرچه "علم"به ارکان سازنده عنصر مادی جرم ضرورت دارد و فاعل باید به ارتکاب مادی جرم توجه داشته باشد، ولیکن"علم"به مجرمانه بودن رفتار ارتکابی، شرط تحقق عنصر روانی جرم نیست بلکه از شرایط و ارکان مسئولیت جزایی می‏باشد.

درجات سوءنیت

سوءنیت را می‏توان به ترتیب زیر به انواع و درجاتی تقسیم ‏بندی کرد:

-سوءنیت عام و سوءنیت خاص

-سوءنیت ساده با اندیشه قبلی

-سوءنیت جازم و سوءنیت احتمالی

-سوءنیت جازم و شبه عمد

در ادامه بحث هر یک از موارد مذکور بطور مختصر شرح داده می‏شود :

 

سوءنیت عام و سوءنیت خاص

اندیشمندان حقوقی عقیده دارند:سوءنیت عام به اراده خودآگاه شخص در ارتکاب عمل مجرمانه اطلاق می‏شود.وجود این سوءنیت، برای آنکه جرم عمدی تحقق یابد، همیشه لازم است، ولیکن در برخی از جرائم علاوه بر سوءنیت عام، ضرورت دارد که سوءنیت خاصی نیز وجود داشته باشد، بدین معنی که علاوه بر قصد ارتکاب عمل مجرمانه، باید قصد دیگری هم که از طرف قانونگذار برای تحقق جرم ضروری شناخته شده، مصداق پیدا کند. فرضا در جرم ضرب و جرح وجود سوءنیت عام در امر زدن کافی است و لازم نیست که ضارب قصد صدمه رساندن نیز داشته باشد، در حالیکه در قتل علاوه بر داشتن قصد و عمد در ارتکاب عمل مجرمانه(فرضا زدن یا تیراندازی)، باید قصد کشتن هم وجود داشته باشد تا مرتکب بعنوان قاتل عمدی مسئول شناخته شود.

با توجه به مطالب مذکور می‏توان گفت:"سوءنیت عام"، کوشش و"اراده خودآگاه"مجرم در ارتکاب جرم می‏باشد و"سوءنیت خاص"همان"غرض خاص"یا "قصد اضرار"یا"قصد حصول نتیجه مجرمانه"است.

 

سوءنیت ساده و سوءنیت با اندیشه قبلی(سبق تصمیم)

سوءنیت با اندیشه قبلی آن است که شخص قبل از ارتکاب جرم طرح نقشه کند بعبارت دیگر تصمیم مقدم بر ارتکاب جرم است.برخی از صاحبنظران حقوقی در این خصوص عقیده دارند:در بعضی نظامهای جزایی سوءنیتی که با سبق تصمیم توأم باشد موجب تحمیل مجازات شدیدتر می‏گردد.سوءنیت با سبق تصمیم آن است که شخص قبل از ارتکاب جرم طرح نقشه کند، و درباره شرایط و لوازم اجرای قصد مجرمانه خویش اندیشه نماید.حقوقدانان جزا سبق تصمیم را از عوامل مشدده جرم...می‏دانند. در قوانین جزایی ایران مقررات صریحی در زمینه"سوءنیت ‏با سبق تصمیم"پیش ‏بینی نشده است.

در مقررات جزایی کشورهای مصر ، کانادا ، انگلیس و امریکا "سبق تصمیم "از عناصر اختصاصی تشکیل‏ دهنده جرم قتل و از عوامل تشدید مجازات است و جرم قتل به قتل"توأم با سبق تصمیم"و"قتل بدون سبق تصمیم"تقسیم شده است، به نحوی که قاضی دادگاه در صدور حکم موظف است برای مرتکب"قتل توأم با سبق تصمیم" مجازات بیشتری در نظر بگیرد.

دکتر لنگرودی در تعریف اصطلاحی واژه"سبق تصمیم"می‏نویسد:«(جزا) تصمیم راجع به نقشه طرح شده قبل از ارتکاب جرم به منظور سوءنیت نسبت به مجنی علیه را سبق تصمیم گویند پس سبق تصمیم یعنی مقدم بر ارتکاب جرم(تقدم قابل ملاحظه نه تقدم ملحق به جرم)مانند کمین کردن برای قتل که مصداق سبق تصمیم است.

سوءنیت جازم و سوءنیت احتمالی

سوءنیت جازم یعنی داشتن قصد مجرمانه منجز در ارتکاب جرم، و سوءنیت احتمالی یعنی قصد انجام عملی که ممکن است نتایج زیانباری بوجود آورد. حقوقدانان" سوءنیت"را از نظر تحقق نتیجه حاصله به"سوءنیت جازم یا عمد منجز"و سوءنیت احتمالی یا"عمد احتمالی"تقسیم می‏نمایند.دکتر صانعی در این خصوص چنین می نویسد:«اگر مسأله خواستار شدن نتیجه عمل مجرمانه را در نظر می‏آوریم، میتوان سوءنیت را به جازم و احتمالی تقسیم کرد.در سوءنیت جازم مرتکب عمل مجرمانه بطور قطع خواستار نتیجه عمل مجرمانه است، مانند کسی که به قصد قتل به دیگری تیراندازی می کند. در صورتیکه مجرم قصد ارتکاب عمل را داشته باشد، نتیجه عمل خویش را نیز پیش بینی کند؛ ولی خواستار حصول نتیجه نباشد، می‏گوئیم سوءنیت او احتمالی است.قانون فرانسه در بعضی موارد راسا سوءنیت احتمالی را با سوءنیت جازم همانند دانسته مجازات جرم عمدی را برای مرتکب پیش‏ بینی کرده است.برای مثال کسی که عمدا خانه‏ ای را آتش می‏زند، و تصادفا باعث مرگ شخصی که در آن زندگی می‏کرده می شود، بعنوان قاتل عمد مجازات می‏گردد.لکن در غیر این مورد که خود قانون صریحا مقرراتی را پیش ‏بینی کرده..."، علماء حقوق جزا و رویه قضایی، سوءنیت احتمالی را بعنوان خطای ساده تلقی می‏کنند و می‏گویند که چون مرتکب عمل مجرمانه قصد ارتکاب جرم دوم را نداشته نمی‏توان او را بعنوان مجرم عمدی مجازات کرد.

با توجه به مطالب مذکور استنباط می‏شود در مواردی که مجرم احتمال وقوع حادثه و مخاطراتی را پیش بینی می‏نماید ولیکن به حصول نتیجه مجرمانه اطمینان ندارد؛ چنین سوءنیتی تحت عنوان"سوءنیت احتمالی"نامیده می‏شود؛بطور مثال شرکت هواپیمایی بدون آنکه قصد کشتن مسافران را داشته باشد ولی با علم به خراب بودن و احتمال سقوط هواپیما، اقدام به حمل و نقل مسافران می‏نماید و در جریان آن هواپیما سقوط و تعدادی کشته می‏شوند.در اینصورت از نظر حقوقی فرض می‏شود که مسئولین شرکت هواپیمایی در کشتن مسافران"سوءنیت احتمالی"داشته ‏اند.

 

سوءنیت جازم و شبه عمد

یکی دیگر از تقسیم ‏بندیهای"عمد"در خصوص نتایج حاصل از آن"سوءنیت جازم"و"شبه عمد یا عمد متجاوز از قصد"می‏باشد.

اندیشمندان حقوقی در این خصوص چنین می‏نویسند:«بلحاظ میل و علاقه مرتکب عمل از نظر تحقق یافتن نتیجه مجرمانه(یا صدمه و خسارت مادی)می‏توان سوءنیت را به جازم و شبه عمد تقسیم کرد.

در سوءنیت جازم همانگونه که قبلا اشاره شد، مرتکب عمل مجرمانه بطور قطعی و جزمی خواستار تحقق نتیجه مجرمانه است.اما در شبه عمد مرتکب، نتیجه عمل خود را پیش ‏بینی می‏کند و با عمد و اراده به ارتکاب آن می‏پردازد، منتهی نتیجه ‏ای که حاصل می‏شود بمراتب از نتیجه ‏ای که مرتکب خواستار آن بوده وخیم ‏تر است. فرضا شخصی به قصد ایراد ضرب و جرح بدیگری حمله می‏کند ولی طرف بعلت شدت جراحات وارده فوت می‏نم.»بنابراین در مواردی که فاعل قصد انجام جرم خاصی را دارد بطور مثال فاعل قصد ایراد ضرب و جرح دارد ولی نتیجه حاصله به مراتب بیش از انتظار وی می‏باشد و صدمات وارده منجر به فوق مضروب می‏شود با آنکه فاعل"قصد قتل"مجنی‏ علیه را نداشته است در این صورت جرم انجام شده "شبه عمد"یا عمد"متجاوز از قصد"نامیده می‏شود.

سوءنیت جازم در بیان فقهای امامیه به"قصد ابتدایی"و"قصد اصلی"تعبیر شده است.

مقایسه"شبه عمد"و"سوءنیت احتمالی":

مرتکب جرم در جرائم شبه عمد یا عمد متجاوز از قصد، اراده مجرمانه خاصی را داشته و با همین علت اقدام به ارتکاب جرمی می‏نماید و نتیجه به دست آمده به مراتب بیش از انتظار فاعل می‏باشد.بطور مثال فاعل قصد ایراد ضرب و جرح دارد و لیکن شخص مضروب در اثر ضربات وارده فوت نماید؛در صورتی که در عمد یا سوء نیت احتمالی، مجرم به هیچ‏ وجه قصد مجرمانه نداشته بلکه فقط وقوع امری را پیش‏ بینی یا حدس می‏زده است.مانند آنکه شرکت هواپیمایی با علم و اطلاع کامل از معیوب بودن هواپیما و احتمال سقوط آن اقدام به حمل و نقل مسافر نموده و در اثر سقوط هواپیما عده ‏ای کشته می‏شوند.

 

بررسی مفهوم خطای کیفری

"عنصر روانی"جرائم غیرعمدی از"خطای کیفری"تشکیل می‏شود، وجود خطای جزایی در جرائم غیرعمدی ضروری است ولیکن ماهیت خطا در همه جرائم غیرعمدی یکسان نیست.

هرگاه شخصی بدون قصد مجرمانه مرتکب جرم شود، در صورتی که عمل او با یکی از مصادیق خطای جزایی مانند بی ‏احتیاطی، بی‏ مبالاتی، عدم مهارت، عدم رعایت نظامات و مقررات دولتی یا غفلت توام باشد، این حالت"خطای کیفری"نامیده می‏شود. حقوقدانان در شرح حقوق جزای عمومی و قوانین جزایی سابق، عقیده دارند: وجود خطای جزایی در کلیه جرائم غیرعمدی ضروری است، و عنصر مادی به تنهایی برای تحقق جرم کافی نیست و لکن در برخی از موارد قتل خطای محض مذکور در قانون مجازات اسلامی، تحقق خطای جزایی، ضرورتی ندارد، یعنی هرگاه شخصی رفتاری نماید که منجر به ایراد ضرب و جرح یا سلب حیات دیگری شود اعم از آنکه خطای جزایی داشته یا نداشته باشد و نتیجه حاصله ناشی از تقصیر مجنی ‏علیه نیز نباشد، فاعل بلحاظ ارتکاب جرم خطای محض دارای مسئولیت بوده و مقصر شناخته میشود.

 

نتیجه:

صاحبنظران حقوقی در خصوص عناصر عمومی تشکیل ‏دهنده جرم نظریات مختلفی دارند، از جمله این نظریات عبارتند از:

- جرم از عناصر سه‏ گانه قانونی، مادی و روانی(معنوی)تشکیل شده است.

- جرم از عناصر چهارگانه"قانونی، مادی، روانی و عدم مشروعیت"تشکیل شده است.

در این رساله، عقیده ما بر این است که جرم از سه عنصر قانونی، مادی و روانی تشکیل شده است؛عنصر قانونی ضابطه تشخیص جرم بودن رفتار ارتکابی است. عناصر"مادی و روانی"در تحقق هر جرمی ضرورت دارد. هر جرمی علاوه بر عناصر عمومی دارای عناصر اختصاصی نیز می‏باشد که موجب تمییز آن جرم از سایر جرائم می‏شود.

عنصر روانی از جرم عبارت از:"رابطه روانی یا ذهنی بین مرتکب جرم و پدیده مجرمانه".چنانچه رابطه ذهنی فاعل با جرم، توأم با اراده و"قصد مجرمانه"باشد، جرم عمدی محسوب می‏شود.در صورتی که رابطه ذهنی فاعل با پدیده مجرمانه، توأم با"خطای کیفری"باشد، جرم غیرعمدی نامیده می‏شود.بنابراین عنصر روانی در جرائم عمدی عبارت است از:"رفتار ارادی توأم با قصد مجرمانه"یعنی هرگاه رفتار مجرمانه با سوءنیت جزایی توأم باشد جرم عمدی محسوب می‏شود.عنصر روانی جرائم غیر عمدی عبارت است از:"اراده فعل یا ترک فعل توأم با تقصیر یا خطای جزایی".بنابراین نظریه استنباط می‏شود که شرایط تحقق مسئولیت کیفری خارج از قلمرو عنصر روانی جرم است.

با توجه با اینکه مفهوم عنصر روانی را در معنای محدود آن پذیرفته ‏ایم نتیجه می‏گیریم: اجزاء سازنده عنصر روانی جرم قتل عمدی عبارت است از:اراده ارتکاب و "سوءنیت منجز"و یا"سوءنیت تبعی".

از سوی دیگر اجزاء سازنده عنصر روانی جرائم غیرعمدی عبارت است از: اراده ارتکاب و خطای کیفری.

 

 

 

منابع

محسنی، مرتضی، دوره حقوق جزای عمومی(پدیده جنائی)، ج 2، چاپ اول، تهران، گنج دانش، 1375، ص 23

علی آبادی، عبد الحسین، ج 1، چاپ اول، تهران، فردوسی، 1367 ص 41

صانعی، پرویز، حقوق جزای عمومی، ج 1، چاپ پنجم، تهران، گنج دانش، 1372

سمیعی، ح، حقوق جزا، تهران، شرکت مطبوعات، 1333، ص 16 و 19