مرکز دانلود خلاصه کتاب و جزوات دانشگاهی

 

رنگ در معماري اسلامي

مقدمه

رنگ پدیده ای ذهنی است یعنی ادراک ما از امواج با طول موجهای مختلف است به عبارت دیگر تاثر ما از طول موجهای مختلف است که رنگ را می سازد از نظر یک فیزیکدان رنگ نوری است دارای طول موج معین و قابل ضبط . یک فیزیولوژیست رنگ را تنها تاثیرنور بر بعضی سلولها و تحریک اعضا می داند برای بعضی فیلسوفان رنگ چیزی بیش از یک تصویر ذهنی نیست در حالی که یک هنرمند نقاش زندگی را در رنگها می بیند و با رنگ احساس می کند اما روانشناسی که به رابطه ذهن و رنگ توجه خاص داشته باشد آنرا ذاتی و غیر قابل تفکیک از روان می داند و معتقد است که می توان افکار و درون آدمی را به وسیله رنگها سنجید و ارزیابی کرد هر رنگ آمیخته ای از دو خاصیت بارز یعنی شدت و درخشش نور با تاریکی و روشنی است و حتی می توان فواصل بین رنگها را همانند صدا اندازه گیری کرد و فیزیکدانها به واسطه طول موج خاص رنگها قادر به ضبط آنها هستند .

 

در فیزیک مدرن رنگها فقط بخش کوچکی از طیف امواج الکترومغناطیسی را تشکیل می دهند این طول موج بر اساس واحدی به نام انگستروم محاسبه می شود و هر انگستروم برابر با یک ده میلیونیم میلیمتر است امواج الکترومغناطیسی از اشعه کیهانی ( با کوتاهترین طول موج ) شروع و به امواج رادیویی ( با بلند ترین طول موج ) ختم می شوند کمترین طول موج 001/0 انگستروم متعلق به اشعهکیهانی و بیشترین آن 000/100 انگستروم متعلق به امواج رادیویی است این مجموعه از پرتو های مختلفی چون اشعهکیهانی ، اشعه گاما ، اشعه ایکس ، ماوراء بنفش ، نور مادون قرمز ، امواج صوتی و امواج رادیویی تشکیل می شود که رنگها ( نور ) تنها بین طول موج 4000 تا 7000 انگستروم را شامل می شوند و این طیفی است بین ماوراء بنفش و مادون قرمز ، رنگها به ترتیب بنفش از4000 تا 4500 ، آبی از 4500 تا 5000 ، سبز از 5000 تا 5700 ، زرد از 5700 تا 5900 ، نارنجی از 5900 تا 6100 و قرمز از 6100 تا 7000 انگستروم تشکیل شده اند . رنگهای ثانوی که از ترکیب این رنگها به وجود می آیند طول موجی ما بین این ارقام را دارند. نور خورشید مجموعه این رنگها ( به اضافه نیلی که بین بنفش و آبی قرار دارد ) است که با هم رنگ سفید را می سازند . اگر هیچیک از این رنگها نبود ( نور نبود ) همان است که ما به آن « رنگ سیاه» می گوییم .

 

 

 

 

رنگهای گرم و سرد

شاید برای بعضی عجیب به نظر آید که انسان با دیدن رنگها درجه حرارتی را تشخیص دهد اما تجربه نشان داده که در یک اتاق آبی یا سبز احساس سرما به آدمی دست می دهد ، هر چند که اندک باشد ولی در یک اتاق قرمز یا نارنجی حس گرما القاء می شود .

این احساس ها بستگی کامل به عوامل ذهنی و درونی دارد . از این رو می توان برای تسکین برخی از بیماریها از آن سود جست . برای مثال رنگ بنفش می تواند یک آرام کننده عمومی و کاهش دهنده فعالیتهای قلبی و لنفاوی باشد و یا قرمز ضد کم خونی و محرک حواس به حساب می آید ولی رنگ آ‎بی آرام کننده تحریکات و محرک نیروی حیاتی است بر این اساس آزمایشهای جالبی بر روی حیوانات صورت گرفته است برای نمونه اسبهایی را پس از انجام مسابقه در دو اصطبل جداگانه که با رنگهای آبی و قرمز رنگ آمیزی شده بود قرار دادند نتیجه این بود که که در اصطبل آبی اسبها زود تر آرام شدند .

 

تاثیرات روان شناختی رنگها

هر رنگ بر حسب سردی و گرمی خود تاثیر خاصی بر انسان می گذارد به طوری که با دیدن هر رنگ عکس العملهای الکترومغناطیسی و شیمیایی در مغز و چشم و اعصاب به وجود می آید که باعث فعل و انفعالاتی در قلمرو و روان آدمی می شود چنین واکنشهایی که بعد از مشاهده رنگها به وقوع می پیوندند دلالت بر تاثیر ذهنی و روانی رنگها دارد و می تواند به طریق مختلف مورد استفاده قرار گیرد برای مثال رنگ آبی به فرد کمک می کند تا مسائل درونی خویش را بازگو شود و از لحاظ روحی به آرامش برسد ولی رنگ قرمز ممکن است باعث توجه مفرط به خویش بشود تا حدی که فرد خود را بسیار سرسخت و خود محور نشان بدهد اما باید دانست که اثرات رنگها و دریافتهای ذهنی و گنجایش مغزی افراد متفاوت بوده و انسانی یافت نمی شود که دارای خلق و خوی کاملاً یکسان با دیگری باشد الگوهای رفتاری ارتباط مستقیم با رنگهای خاصی چون قرمز ، سبز ، زرد ، آبی و بنفش دارند و همین امر بنیان علمی به نام روانشناسی رنگهاست علمی که قادر است تا عمق عواطف آدمی راه یابد و از پیچیدگیهای روح خبر بدهد هدف روانشناسی رنگ درک خصوصیات معنوی و عاطفی رنگهاست و نه چیز دیگر چهار رنگ اصلی آبی ، قرمز ، سبز و زرد که نشانگر نیازهای روانی می باشد از اهمیت خاصی در روانشناسی برخوردارند که در اینجا به ویژگیهای روانی و شخصیتی هر یک از این رنگها اشاره ای خواهد شد رنگ آبی نشانه ایثار و عمق زیاد احساسات است رنگ قرمز نمودی از غرایز تند و نیرومند و نیروی اراده قوی و پشتکار است رنگ سبز نشانگر آرامش و انعطاف پذیری اراده است ؛ و سرانجام رنگ زرد از قوت فکری و نیز از خوشرویی و خلوص نیت فرد حکایت می کند .

رنگهای درمانگر

با توجه به اینکه رنگها تاثیر مستقیم روی سلسله اعصاب دارند یعنی با تغییر حالات روحی افراد پذیرای رنگهای مختلفی می شوند اکنون فرضیه ای مطرح شد که بنا بر آن با تغییر رنگها می توان به بهبود فرد امید داشت برای مثال : می توان کم خوابی را با تغییر رنگ درمان کرد و یا بعضی از ناراحتیهای سیستم اعصاب را با تبدیل رنگها به حالت عادی درآورد در این فرضیه اگر رنگ قرمز را بر بقیه رنگها ترجیح دهد دم و بازدم او افزایش یافته میزان ضربان قلبش تند می شود چه اثرش بر اعصاب سمپاتیک است ؟

اما رنگ آبی که عکس العمل درونی آن برعکس قرمز می باشد اثر آرام کننده دارد چون اثرش بر شاخه پاراسمپاتیک است رنگها به طور کلی به دو دسته تیره و روشن تقسیم می شوند ، اگر شخصی نیاز به آرامش روحی و عاطفی داشته باشد رنگهای تیره را انتخاب می کند در صورتی که نیازمند کار و فعالیت و تحرک باشد رنگهای روشن را پذیرا می شود تجربه نشان داده است افرادی که طالب رنگهای روشن هستند به راحتی به خواب می روند و از آرامش درونی خوبی برخور دارند ولی در صورتی که رنگهای تیره ترجیح داده شود معلوم است که مغز و اعصاب از آرامش برخوردار نیستند و چنین کسی معمولاً دارای خواب ناآرام است و چون این وضع ادامه یابد کم کم به عدم تعادل روانی می رسد تغییر رنگ محیط این افراد ممکن است در بهبود ایشان تاثیر کلی داشته باشد .

 

رنگ همچون نماد

اصطلاح نام و یا تصویری است که نماینده چیز مانوسی در زندگی روزانه ما باشد به طوری که علاوه بر معنی آشکار و معمولی دارای معنای تلویحی بخصوص نیز باشد . نماد معرف امری مبهم و ناشناخته و پنهان و رازگونه از آدمی است ، و رنگها هر یک می توانند در جایگاه یک نماد بکار گرفته شوند .

رنگها هر کدام دارای اشارات و اطلاعاتی سمبولیک و استعماری مرتبط با حالات و کیفیات مشترک اقوام است و جا دارد که در اینجا به توضیح مختصر آنها بپردازیم .

1 - رنگ زرد: زرد روشن ترین رنگ در طیف نور سفید است و بعد از آن رنگ زرد طلایی قرار می گیرد که منور است با درخششی ملایم این رنگ نماد آخرت ، پادشاهی و حکومت ، گرمای خورشید ، شگفتی ، عروج انبیاء ، شادمانی و سرخوشی است به طور کلی این رنگ نشانه روشنی و نور است ، ولی عوام «دیدن نور» را تحقق واقعیتی که قبلاً پنهان بوده می دانند و اینکه گفته می شود «فلانی روشن تر است .» به معنای هوش و آگاهی متعالی و والای اوست . پس رنگ زرد روشن از لحاظ سمبلیک با فهم و دانایی ارتباط دارد و نشان دانش و معرفت است . و به عکس زرد تیره از لحاظ دارای مفاهیم دروغ ، خیانت و حسد ، اشتباه ، بی اعتقادی و شک می باشد .

2- رنگ قرمز: رنگ قرمز رنگی است که به شدت جلب توجه می کند و دارای درجات مختلف تیرگی و روشنی است رنگ سرخ نمادی از خون ، آتش جاودانی حیات و هستی ، نشان زندگی و فطرت و خلق و خوی آتشین و مردانه است . از طرفی قرمز را رنگ سیاره مریخ دانسته و آن را علامت جهان متلاطم ، جنگ شیاطین و بالاخره نشان تثبیت شده ای از جنگ انقلاب و مبارزه و شورش خوانده اند ولی قرمز نارنجی تابشی پرشور از عشق است و در ضمن قرمز ارغوانی بر عشقی روحانی دلالت دارد .

3 – رنگ آبی:آبی رنگ درون است و همواره شخص را متوجه خودش می کند درجات مختلفی از رنگ آبی نیز وجود دارد آبی تاریک معنی وهم ترس غم و اندوه و مرگ و نیستی را با خود به ارمغان می آورد ولی همچنان نشان دهنده فکری برتر و مافوق طبیعی هم است و به عالم بالا اشاره دارد رنگ آبی به معنای وفاداری و ایمان نیز هست و به دین اعتبار جلوه ای خاص به زندگی می دهد . رنگ آبی به شکل استعاری نشانه آرامش و آب و طبیعت آرام است براساس روایات کهن هنری رنگهای نیلی و آبی تیره مناسب ترین محیط برای تفکر و اندیشیدن است .

4- رنگ سبز:این رنگ در میانه رنگهای آبی و زرد قرار دارد و رنگ طبیعت زنده است از نظر سمبلیک به آن درخت افسانه ای می ماند که با ریشه های عمیق و پابرجا مسلط برتمام فضای اطراف است پس نمودار عظمت حیات و زندگی همه جاگستر است رنگ سبز نماد طبیعت بکر و دست نخورده درون هم هست که وحشی و گستاخ می تازد و ناپایدار است .

 

تاثیر رنگ در زندگی انسانها

دنیایی که آن را نظاره می کنیم از دو عنصر مهم تجسمی فرم و رنگ تشکیل شده که لازم و ملزوم یکدیگرند رنگ برای همه حائز اهمیت است بخصوص برای هنرمند و نقاش رنگ جایگاه خاصی دارد و در تعلیم و تربیت نیز از موقعیت ویژه ای برخوردار است برای همه مردم لازم است که به این پدیده با دقت خاصی توجه کنند البته ناگفته پیداست هررنگی به مقتضای خاصیتش به نوعی در روان افراد تاثیر می گذارد که این اثر بی ربط با رفتارها و کنش های اجتماعی و روانی آنان نیست .

انتخاب رنگ اتاق ، وسایل کار ، میز ، لباس ، کفش ، اثاث منزل و … همیشه مورد توجه انسان بوده و هست به طوری که اختلاف سلیقه ها در این مورد نشان می دهد هر کس رنگی را می پذیرد یعنی هر کس بنا به مسائل فردی ، درونی و روحی خویش به رنگی انس گرفته آن را می پسندد رویت رنگها را نباید از نظر دور داشت که همواره در ارتباط با سه عامل طبیعت اشیاء چگونگی تابش نور و وضعیت عضو بینایی یعنی چگونگی دید افراد است هر موجودی که در این دنیا به چشم می خورد ابتدا از لحاظ شکل و اندازه سپس از نظر رنگ بیننده را به خود معطوف می دارد مانند یک میوه نارس که با رنگش اعلام می کند رسیده است یا نارس می باشد .

در دنیای کودکان نیز رنگ زرد مطلوب ترین رنگ است انتخاب رنگ در نقاشی کودکان نشان دهنده حالات روانی آنان است لذا توجه به رنگ به عنوان ابزاری در خدمت تعلیم و تربیت کودکان امری ضروری و الزامی است .

زمانی که به سطح فلزات نظر می اندازیم با توجه به رنگ آنها حتی می توانیم جنس و وزن آنها را احساس کنیم در تمام موارد چه فضاهای تزئینی و معماری مهندسی و برق در زمینه تبلیغات و آگهی ها در عالم هنر و سینما برای فرد عادی در تفرجگاه و برای هنرمند در کارگاه داشتن هشیاری ، حساسیت و شناخت نسبت به رنگها موثر است .

باید به رنگهای اصلی ، فرعی و مکمل ، قوانین ترکیب رنگها و تضاد در رنگ مایه ها توجه کافی کرد و برای ارزیابی رنگها ، آنها را باید از نظر توزیع سطوح رنگ ، درخشش و کیفیت هر رنگ و ابعاد و سطوح آنها مورد دقت قرار داد . جهان بدون رنگ امکان پذیر نیست و تمام دریافتهای عینی و تصورات از طریق رنگ حاصل می شود . در هر حال انسان پدیده رنگ را همانند آفتاب قبول دارد ،اما به حضور آن چندان دقیق نیست.

فیزیکدانها پدیده رنگ را با توجه به ارتعاشات و نوسانات نور مورد توجه قرار دادند . شیمیدانها با آزمایش بر روی ترکیب مولکولی ساختمان مواد رنگی ، ثبات و استحکام رنگها ، مایعات حلال رنگ و تهیه رنگهای مصنوعی و ترکیبی ، علم شیمی را در جهت تکامل صنعت به کار گرفتند و فیزیولوژیستها اثر رنگ را روی مغز ، اندیشه ، چشم و حتی در کالبد شناسی و واکنش بینایی بیان کردند . یکی از دانشمندان فیزیولوژیست می گوید : چشم و اعصاب همیشه تمایل بیشتری به رنگ خاکستری دارند و موقعی که این رنگ وجود نداشته باشد ، فقدانش ناراحتی ایجاد می کند ، زیرا آرامشی که در اثر رنگ خاکستری به وجود می آید از بین می رود (خاکستری رنگی خنثی است که شخصیت خود را از رنگهای پیرامونش می گیرد.) دلاکروا می گوید : خاکستری مخرب نیروی رنگهاست ، چون شدت و کنتراست (تقابل) رنگها با خاکستری از بین می رود .

هنرمندان رنگ شناس و نقاش از دیدگاه زیباشناسی رنگها را مورد بررسی قرار داده اند و روانشناسان نیز اثر رنگ را بر روی افراد مورد بررسی قرار داده و حالات آنان را توصیف کرده اند . روانشناسان هماهنگی رنگها را بیشتر مربوط به احساسات انسان می دانند . در محیط ، اثر رنگهای سرد (دارای حالتی عمیق ، روشن و سبک که معمولاً به صورت روشن به کار می روند ) و رنگهای گرم (عمق ندارند و به حالت تیره و سنگین به کار می روند ) نیز خود را به خوبی نشان می دهند . چنانکه به تجربه ثابت شده که انسان می تواند تا 7 درجه گرما و سرما را در محل کارش حس کند .

هر وقت که با رنگ آبی یا سبز مواجه می شود ، احساس سردی و هنگامی که با رنگ قرمز و نارنجی روبرو می گردد احساس گرمی می کند . می گویند در کشور شوروی سابق برای آزمایش اثر رنگها ، محیطی را به رنگ قرمز و نارنجی درآوردند و احساس سرمای 50 – را به 25 – تقلیل دادند . پس سبز و آبی حرارت را کاهش داده ، مسکن است و قرمز و نارنجی دما را افزایش داده ، بالاترین حرارت را نشان می دهد و محرک اعصاب نیز هست . این امر حتی در مورد حیوانات نیز خودنمایی می کند ، به طوری که ثابت شده ، در اصطبلی که به رنگ آبی و سبز است اصلاً مگس وجود ندارد . همچنین رنگ قرمز مانند موسیقی ملایم در افزایش شیر گاوها هم موثر است . اولین رنگهایی که انسان شناخت دو رنگ طیفی و فیزیکی سیاه و سفید (البته اینها رنگ نیستند ، بلکه آکروماتیک یعنی بی رنگند .) یا بهتر بگوییم دو رنگ آبی خیلی تیره و خیلی روشن بود که مظهر شب و روز تلقی می شد . این دو رنگ در زندگی انسان و در طبیعت دو قطب اساسی و مهم محسوب می شوند و به ترتیب تداعی کننده استراحت و کار و فعالیت به شمار می آیند.

 

عوامل موثر در انتخاب رنگها

1- سن: معمولاً کودکان از رنگهای زنده و خالص و بزرگسالان از رنگهای پخته و مرکب خوششان می آید.

2- محل زندگی: نوع محیط جغرافیایی مانند کوهستانی بودن ، کویری و ساحلی بودن ، مناطق آفتابی یا ابری در انتخاب رنگ بخصوص رنگ لباس موثرند . مثلاً زنان شمالی و روستایی به دلیل محیط همواره سبز ، از لباسهای گلدار و الوان استفاده می کنند.

3- فصول سال: استفاده از رنگ تیره در زمستان برای جذب گرمای خورشید و رنگ روشن در تابستان مورد توجه انسان است.

4- فرهنگ جامعه: انتخاب رنگ به خصوصیات اجتماعی ، روانی و فرهنگی جامعه نیز بستگی دارد ، به عنوان مثال : سرخپوستان با ترکیب و رنگ آمیزی پوست خود ، مقاومت ، ایستادگی و قدرت خود را بالا می برند .

5- زمینه هوشی و عاطفی : سلامت بدن ، روح و روان و حالات افراد در انتخاب رنگها موثر است .

6- طبقه جامعه : شهریها معمولاً از رنگهای سرد مانند سبز و روستاییها از رنگهای گرم مانند: قرمز یا اشباع شده و نقوش الوان استفاده می کنند .

7- طبقه اجتماعی از جهت میزان درآمد : افراد کم درآمد رنگهای براق و تند و پر درآمدها رنگهای سبک ، مرکب ، ملایم و ظریف را انتخاب می کنند.

از بررسی هایی که بر روی رفتارها و هنجارهای اجتماعی در آلمان به عمل آمده است مشخص شده که این کشور با اینکه فقط 6 سال درگیر جنگ جهانی دوم بود ، اما در حدود 20 سال وقت لازم داشته تا اقشار مختلف جامعه آلمان رنگهای مرده را کاملاً دور بریزند و رنگهای گرم و زنده را به عنوان عاملی برای رسیدن به زیبایی و رونق زندگی پرنشاط برگزینند حتی گویند ، تولید کنندگان باعرضهآن روزها پارچه هایی به رنگهای زرد و نارنجی و قرمز که خاصیت مثبت و ناآرام و هیجان آور داشتند به جهت عدم استقبال مردم دچار ورشکستگی شدند و همین عامل موجب مطالعاتی شد و عاقبت رنگ خاکستری را انتخاب و جایگزین کردند و بتدریج رنگهای دیگر را وارد صحنه ساخته ، در معرض دید مردم قرار دادند .

در ایران نیز رنگ بنفش که مخلوطی از آبی و قرمز به ترتیب صلح و آرامش ، جنگ و هیجان بود بعد از جنگ 8 ساله در معرض دید قرار گرفت . در اتاقهای جراحی هم قطرات خون روی لباس سفید جراحان تاثیر مستقیم بر حواس و روان داشت ، بنابراین سبز را جایگزین آن کردند که تا حدی نیز به موفقیت عملهای جراحی کمک کرد زیرا که رنگ خون روی سبز ، خاکستری شده ، چندان دغدغه ای مانند رنگ قرمز ایجاد نمی کند . ناگفته نماند که رنگها دارای وزن ، مزه و شکل هستند ؛ حتی در انسانها گاه موجب بروز خلاقیتها و استعدادهایی می شوند . واگنر موسیقیدان بزرگ آلمانی به رنگ قرمز و گوته شاعر معروف به آبی علاقه داشت و اسکاروایلد مفتون رنگ زرد بود.

پزشکان قرون وسطی در چین و مشرق زمین نور قرمز را در معالجه آبله و عفونتهای اگزمایی مانند سرخک و مخملک و بسیاری بیماریهای پوستی به کار گرفتند . و در اوایل قرن بیستم پزشکان روسی و آلمانی اثر درمانی نورهای آبی و بنفش را روی نور آلرژیها (درد عصب) تایید کردند . در تعلیم و تربیت نیز کلاسی به رنگ آبی روشن یا زرد مایل به سبز به مراتب اثرات بیشتری از کلاسی با دیوارهای خاکستری دارد و یا کتابی با رنگهای حقیقی بهتر از کتابی با تصاویر سیاه و سفید است .

 

رنگ در ایران

آزمایشهای انجام شده بر روی ایرانیان درباره رنگها نشان می دهد که اغلب در انتخاب رنگ ، سبز را ترجیح می دهند که بیانگر امید و احساس جوانی و آمیزه ای از دانش و ایمان و باروری و جاودانگی است و این رنگ در فرهنگ ایران زمین همواره جنبه تقدس داشته و کمااینکه هنوز سیدها که منسوب به القاب پیامبر اکرم (ص) می باشند از کلاه و یا شال سبز استفاده می کنند و حتی قبل از ظهور اسلام در ایران نیز این رنگ جهت شگون و فرخندگی زینت بخش سفره هفت سین بوده و هنوز در برخی از نقاط شیراز و یزد عروسان جوان در مراسم عقد از این رنگ پیراهن تهیه می نمایند و آن را علامت سبز بختی می دانند .

دومین انتخاب اشخاص طبق آمار آبی بوده است آبی فیروزه ای ، آسمانی و لاجوردی که شاید انگیزه این انتخاب وجود آسمان آبی این سرزمین و درخشانی و شفافیت آن باشد جلوه این انعکاس بر گلدسته ها گنبدهای مساجد و اماکن متبرکه نقش بسته و برآب مایه این زندگی بخش که همواره در کشورما کمیاب و گرانبها بوده نیز دلالت دارد .

وجود مفاهیم آرامش و پاکیزگی و معصومیت عدالت و ایمان و ایثار در این رنگ یکی دیگر از دلایل انتخاب آن توسط ایرانیان است چرا که این صفات بازتابی از آرمانهای ایرانی است در فرشهای دست بافت ایران از ابتدا تا کنون وجود این رنگ و به کار گیری در طی سالها ظرافت روحیه ایرانی و ترجیحی را که برای این انتخاب می دهند بیان می کند در هر گوشه پهناور این کشور علایق و اعتقادهای متفاوتی وجود دارد زرتشتیان بر نو عروس در عزای عزیزان خود سفید می پوشانند و در آئین دیگر و در قومی دیگر رسمی دیگر مرسوم است دنیای رنگها دنیای وسیعی است که شناخت آن کار آسانی نیست در استفاده های متفاوتی که از رنگها می کنیم مفاهیم آنها نیز دگرگون می شود چنانچه گاه قرمز را به نشانه شادی به کار می بریم و گاه به علامت غضب حتی زمانی که چشمان خود را می بندیم تصاویری از رنگهای مختلف در ذهن نقش می بندد و حتی خوابهای رنگی می بینیم از یاد نبریم که دنیای پیرامون ما همواره رنگی است .

 

چرخه رنگ

چرخه رنگ‌ها بر اساس رنگهای رنگین کمان تنظیم شده است: قرمز – نارنجی – زرد- سبز – آبی – بنفش. با قرار دادن این طیفها در حول یک دایره ترکیب جدید قرمز- بنفش رنگی را نتیجه می‌دهد که در رنگین کمان وجود ندارد، ولی در چرخه رنگها یافت می‌شود. با استفاده از این چرخه رنگ فهمیدن ارتباط بین رنگهای مختلف آسانتر می‌شود.

 

اجزاء چرخه رنگ

تمام رنگها از ترکیب سفید، سیاه و رنگهای اصلی ساخته شده‌اند. چرخه رنگ ارتباط بین رنگها را تشریح می‌کند.

 

رنگهای اصلی

رنگهای اصلی (قرمز، زرد و آبی) رنگهای خالص بوده و از ترکیب هیچ رنگ دیگری به دست نمی‌آیند. اگر سه رنگ با هم مخلوط شوند نتیجه کار رنگ خاکستری تیره فام دار (یا به قولی دیگر سیاه یا قهوه‌ای) است.

 

رنگهای ثانویه

از ترکیب مساوی دو رنگ اصلی رنگهای ثانویه به دست می‌آید . نارنجی، سبز و بنفش رنگهای ثانویه هستند.

 

رنگ‌های مرتبه سوم

رنگهای قرمز-نارنجی، قرمز- بنفش، زرد- سبز، زرد- نارنجی، آبی- بنفش و آبی - سبز از رنگهای اصلی و ثانویه با هم ترکیب شده و رنگهای مرتبه سوم را تشکیل می‌دهند

 

 

 

 

مصالح ساختمانی که دردوره اسلامی به کار رفته است

آجر

مهمترین مصالح ساختمانی در ایران قبل و بعد از اسلام بوده است. آجرهای به کار رفته در معماری عموماً مربع شکل است که در کارگاههای آجرپزی در سراسر ایران ساخته می شد. آجر علاوه بر استفاده در ساختن بدنه بنا برای تزیین آن نیز نقش مهمی داشت و از اوایل اسلام تا دوره تیموری تزیین بیشتر بناها با آجرکاری است

همچنین از آجرهای تراشدار و قالبی نیز استفاده می شد. آجرهای پخته رنگهای گوناگونی چون زرد کمرنگ, قرمز و قرمز تیره داشته که بیشتر در ابعاد ۳*۲۰*۲۰, ۵*۲۰*۲۰ و ۵*۲۵*۲۵ سانتیمتر ساخته می شد و در قسمتهای مختلف بنا مانند ایوانها, طاقنماها, گنبدها, مناره ها و اتاقها به کار می رفت(برجهای خرقان, گنبد قابوس, مناره مسجد ساوه).

 

برجهای خرقانگنبد قابوس

گچ

گچ از دیگر مصالح ساختمانی است که در تمامی ادوار, در معماری استفاده شده است. از آنجایی که گچ از مصالح ارزان قیمت بوده و زود سفت می شده است, کاربردهای متعدد داشته و مورد توجه معماران بوده است. گچبری برای آراستن سطوح داخلی بناها, نوشتن کتیبه ها, تزیین محرابها, زیر گنبدها و ایوانها به کار می رفته است.

بسیاری از بناهای عصر سلجوقی و ایلخانی با گچبری تزیین شده اند. اهمیت گچبری در بناهای اسلامی به حدی بود که هنرمندان این رشته به «جصاص» معروف بودند ونام بسیاری از این هنرمندان در کتیبه های بناها به یادگار مانده است. علاوه بر این, هنرمندان گچبر در قرن پنجم تا دهم هجری از شیوه های گوناگونی مانند گچبری رنگی, گچکاری وصله ای, گچکاری توپر و توخالی, گچبری مشبک و گچبری مسطح و برجسته استفاده کرده اند(مانند اصفهان: محراب اولجایتو, زنجان: گنبد سلطانیه, همدان: گنبد علویان و اشترجان: محراب اشترجان).

 

محراب اولجایتو محراب اشترجان

کاشی

.استفاده از کاشی برای تزیین و همچنین استحکام بخشیدن به بناها از دوره سلجوقی آغاز شد و در طی قرون متمادی بویژه در عهد تیموری و صفوی به اوج رسید. کاشی نقش عمده ای در تزیین بناهای دوره اسلامی داشت و با شیوه های متفاوت توسط هنرمندان کاشیکار به کار می رفت.

استفاده از کاشیهای یک رنگ, کاشی هفت رنگ, کاشی معرق و تلفیق آجر و کاشی در دوره های سلجوقی, ایلخانی و تیموری و صفوی در تزیین بنا مرسوم بوده و تا عصر حاضر ادامه یافته است. تزیین بخشهای گوناگون بنا, از پوشش گند و مناره گرفته تا سطح داخلی بنا و زیر گنبد و دیوارها و محراب با کاشیهای مختلف, بویژه کاشیهای معرق, به بناهای مذهبی و غیر مذهبی ایران دوره اسلامی زیبایی خاصی بخشیده است(مانند گناباد: مسجد گناباد و غیاثیه, خرگرد: مدرسه خرگرد, مشهد: مسجد گوهرشاد, تبریز: مسجد کبود, اصفهان: مسجد شیخ لطف الله و مسجد امام).

 

 

 

 

خشت

از دیگر مصالح ساختمانی معمول در معماری ایران خشت است. در دوره اسلامی یا تمامی بنا از خشت بوده یا بخشی از دیوارها از خشت و بقیه از آجر بوده است. از آنجایی که مقاومت خشت در برابر باد و باران و برف اندک است, بناهای خشتی زیادی از روزگاران گذشته باقی نمانده است.

 

سنگ

در معماری اسلامی از سنگ برای کار در شالوده, بدنه, فرش کردن کف و تزیین بنا استفاده می شد. گرچه به علت موقعیت جغرافیایی و اقلیمی استفاده از سنگ در برخی نقاط چون آذربایجان بیشتر دیده می شود, اما بهره گیری از آن تقریباً در سراسر ایران مرسوم و متداول بوده است. استفاده از سسنگ در پی بنا و دیوارها اهمیت ویژه ای داشت و برای ساختن کتیبه ها سنگهای گوناگونی چون سنگ سیاه, سنگ آهک, سنگ مرمر ـ که با دقت تراشیده و گاهی حجاری می شد ـ به کار می رفت(مرند: کاروانسرای مرند, شیراز: مسجد جامع, کاشان: کتیبه های مسجد میدان).

 

کاروانسرای مرند مسجد جامع شيراز

چوب

.استفاده از چوب برای ساختن در, پنجره, صندوقهای ضریح, ستونها و تیر سقف و چهار چوب, از ویژگیهای معماری اسلامی است که در ناحیه مازندران و گیلان رواج بیشتری داشته است. درختهای تبریزی, سپیدار, چنار, کاج و گردو از جمله درختهایی بودند که از چوب آنها برای بخشهای گوناگون بنا استفاده می شده است(ورامین: مسجد جامع, تبریز: ارگ علیشاه, ساری: امام زاده صالح).

 

 

مسجد جامع ورامين امامزاده صالح ساري

شیشه

کاوشهای باستانشناسی سالهای اخیر و همچنین بناهای باقیمانده از ادوار مختلف اسلامی نشان می دهد که از شیشه های الوان به رنگهای سرخ, آبی, بنفش و سبز برای تأمین روشنایی و تزیین در و پنجره و قابهای گنبد خانه و شبستانها استفاده می شده است. همچنین مطالعه متون تاریخی و مشاهده مینیاتور های قرن ششم تا دوازدهم هجری نشان می دهد که شیشه, کاربرد وسیعی داشته است (حسينيه اميني ها: قزوين. خرگرد: غیاثیه, شاه زند: مقبره شیری بکا آقا, اصفهان: عالی قاپو).

حسينيه اميني ها

 

منابع و مواخذ

1- کتاب رنگ نوشته اتین – عربعلی شروه

2- اثر رنگ نوشته اتین – حلیمی – انتشارات ارشاد اسلامی

3- روان شناسی رنگها نوشته ماکس لوچر – ترجمه ویدا ابی زاده 1370

4- روان شناسی کودک – دکتر هادی بهرامی – انتشارات ابوریحان بیرونی

5- سیمای حضرت محمد – مرحوم حاج شیخ عباس قمی

6- مردم شناسی و روان شناسی هنری – دکتر جابر عناصری – انتشارات اسپرک

7- پایان نامه لیسانس خانم زهرا نازی – دانشگاه تبریز

8- برنامه های آموزش هنر برای معلمان – هادی هزاوه ای

9- آموزش هنر – مینو واثقی – انتشارات متون درسی

10- مجله روز هفتم – مینا غروریان ( اگر رنگی نبود ص 15 22 فروردین 76 )

11- مجله زن روز – هوشیار تقوی ( دانش و بینش 30 آبان 71 )

12- نشریه ماهانه آموزشی تربیتی پیوند آذر 1372

13- اثر روان شناختی رنگها بر تصویر نوجونان از زندگی – مینا غروریان

14- کلیدهای تربیتی و تعلیمی – دکتر رجبعلی مظلومی

15- مقدمه ای بر آموزش هنر در دبستان – اطلس باف