مرکز دانلود خلاصه کتاب و جزوات دانشگاهی

در فصل اول ادبيات موضوعي مورد بررسي قرار مي گيرد كه تعريف بهره وري و معرفي شاخصهاي بهره وري در بخش (1-1) مورد بحث قرار گرفته است. در بخش (1-2) مفهوم دستمزد مورد بررسي قرار گرفته است. بخش (1-3 ) به اهميت و مفاهيم فناوري اطلاعات و مسير تحولات كامپيوتر و اينترنت اختصاص داده شده است و در انتها و بخش (1-4 ) به خلاصه اي از وضعيت فناوري اطلاعات در ايران وجهان پرداخته شده است .

 

1-1- بهره وري

امروزه وجود رقابتهاي جهاني و سير پر شتاب تكنولوژي براي تسخير بازار يك سو و محدوديت منابع طبيعي از سوي ديگر ، ضرورت توجه به بهره وري را براي همگان روشن ساخته است . اينك سياستگذاران و مديران « بهبود بهره‌وري » را گاه به عنوان ابزار و گاه به عنوان هدف مورد توجه قرار مي‌دهند.

جميع اختراعات و ابداعات بشر ابتدائي ترين ابزار كار در اعصار بدوي گرفته تا پيچيده ترين تجهيزات مكانيكي و الكتريكي زمان حاضر، متأثر از همين تمايل و اشتياق به بهره وري افزونتر بوده است.[1]

يكي از مهمترين اهداف بهر وري ، افزايش مطلوبيت زندگي ، رفاه بيشتر ،آرامش و آسايش انسانهاست كه امروزه يكي از اهداف كشورها مي باشد . همانطور كه گفته شد ، امروزه در اقتصاد كليه كشورها ، چه توسعه يافته و چه توسعه نيافته ، توجه به افزايش بهره وري امري ضروري تلقي مي شود ، زيرا كشورها مي توانند با استفادة بهينه از منابع كمياب ، كالاهايي با كيفيت بالا و قدرت رقابتي بيشتر توليد كنند و اين خود باعث رفاه و آسايش افراد جامعه مي‌شود ، زيرا كشورها مي توانند با استفادة بهنيه از منابع كمياب ، كالاهايي با كيفيت بالا و قدرت رقابتي بيشتر توليد كنند و اين خود باعث رفاه و آسايش افراد جامعه مي شود. به همين دليل برخي از كشورها ، سرمايه گذاري هاي عظيم و گسترده اي را براي ارتقاء و گسترش آن در تمام سطوح جامعه انجام داده و از اين طريق به درجات بالايي از رشد و توسعه دست يافته‌اند.

 

1-1-1- تعريف بهره وري

كلمة « بهره وري » معادل فارسي انتخاب شده براي لغت «productivity » مي‌باشد. تعاريف متعددي براي بهره وري صورت گرفته است كه به مرور زمان دستخوش تغييرات شده است .

اولين بار اين واژه در آثار قدما ، بخصوص در اثري از آگريكولا (Agricola ) به نام (De-Re-Metadlical ) عنوان شده است . اما در قرن هيجدهم فيزيوكراتهايي همچون كوئيزني (Quesnay ) در سال 1766 و لنيزه (Li-Littre ) در سال 1883 به اين واژه مفهوم قدرت توليد كردن اطلاق كردند. [2]

در مباحث اقتصادي ، بخصوص بهره وري نيروي كار ، در نظريات « تقسيم كار » آدام اسميت ، براي اولين به چشم مي خورد . كه اسميت معتقد بود كه با تقسيم كار مي توان توليد نهايي نيروي كار را را افزايش داد .

- تعريف قدرت تقليد كردن در فرهنگ لاروس تاسال 1949 مشاهده شده است . اما از اوايل قرن بيستم اقتصاد دانان به اين واژه مفهوم جديدي را بخشيدند كه عبارت است از « رابطة قابل سنجش بين توليد و عوامل توليد»[3].

- منوچهر فرهنگ ، در فرهنگ لغت اقتصادي ، اين كلمه را به قدرت توليد ، قابليت توليد و مولويت و بهره وري ترجمه كرده است . و همچنين مرتضي قره باغيان در فرهنگ اقتصاد و بازرگاني ، بهره وري را « رابطة ميان توليد كالا و خدمات با عوامل توليد مورد استفاده در توليد آن كالا و خدمات تعريف مي كند» و مي گويد كه ، بهره وري هر عامل توليد معمولاً برابر است به نسبت تغيير در عامل توليد به تغيير در توليد با استفاده از شاخص عددي .

در ساده ترين تعريفي كه از بهره وري صورت گرفته است ، بهره وري را نسبت داده به ستانده تعريف كرده اند :

 

اين تعريف در اكثر كتابهايي كه در مورد بهره وري صحبت مي كنند به كار گرفته شده است. تعاريف ديگري نيز از بهره وري صورت گرفته كه به صورت زير مي توان بيان كرد:[4]

- در سال 1950 سازمان همكاري اقتصادي اروپايي[5] (OECD ) :« بهره وري را خارج قسمت بازده به يكي از عوامل توليد تعريف مي كند. بدين ترتيب مي توان از بهره وري سرمايه، بهره‌وري سرمايه‌گذاري، بهره وري مواد خام ، بسته به اينكه بازده در ارتباط با سرمايه و سرمايه گذاري ، يا مواد خام ، و غيره مورد بررسي قرار گيرد، نام برد »

- اشتانيز (P.O.Stenier ) : «بهره وري را معيار عملكرد و يا قدرت و توان موجود در توليد كالا و خدمات تعريف مي كند».

- سيگل (Sigle ) : « مجموعه نسبتهاي بازده به داده ».

- ماندن (Mundel ) : «بهره وري به مفهوم نسبت بين بازده توليد به واحد منابع مصرف شده است كه با يك نسبت مشابه به دورة پايه مقايسه مي شود و به كار مي رود. بهره وري برابر است با خارج قسمت خروجي ( ميزان توليد) بريكي ( يا همه ) از عوامل توليد ».

- ديويس (Davis ):«تغيير بدست آمده در شكل محصول درازاء منابع مصرف شده ».

- فابريكانت (Fabricant ) : « يك نسبت هميشگي بين خروجي به ورودي ».

- سومانت( Sumanth ): « يك نسبت بين خروجي ملموس و ورودي ملموس».

- ايسترفيلد (T.E.Eeasterfield) :« بهره وري را نسبت بازدة سيستم توليدي به مقداري كه از يك يا چند عامل توليدي به كار گرفته شد است را بيان مي كند ».

- ژان فورايسته ( Fourastie) : او به مقوله انساني واجتماعي بهره وري اهميت مي دهدو هدف اصلي از بالاتر بودن بهره وري را كم كردن قيمت فروش ، افزايش قدرت خريد مزد بگيران ، ارتقاء سطح زندگي و تسريع و پيشرفت اجتماعي مي داند نه فقط بهبود موقعيت اقتصادي فني بنگاههاي تجاري و افزايش فاصله بين قيمت فروش و هزينه توليد و مالاً منافع بيشتر.

- تعريف سازمان بين المللي كار[6](ILO) : سازمان بين المللي كار بهره وري را اين طور بيان مي كند كه « معيار براي بخش بهره وري ، نسبت تركيب عوامل اصلي توليد يعني : زمين سرمايه ، نيروي كار و سازماندهي بر محصولات است».

- مركز بهره وري ژاپن [7] (JPC) : اين مركز بهره وري را به صورت زير تعريف مي كند : « به حداكثر رساندن استفاده از منابع ، نيروي انساني ،تسهيلات و غيره به طريق علمي . كاهش هزينه هاي توليد ، گسترش بازارها ، افزايش اشتغال و كوشش براي افزايش دستمزدهاي واقعي و بهبود معيارهاي زندگي ،آنگونه كه به سود كارگر ، مديريت و عموم مصرف كنندگان باشد.».

- سازمان بهره وري آسيايي [8](APO) : « بهره‌وري يك رابطه با يك مقايسه ارزشي ميان مقدار كالا و خدمات توليد شده و مقدار منابع به كاررفته جهت توليد كالاها مي باشد كه به صورت يك نسبت توضيح داده مي شود.»

- آژانس بهره‌وري اروپا[9](EPA): اين آژانس معتقد است كه بهره وري عبارت است از :

الف : بهره وري ، درجة استفاده مؤثر از هر يك از عوامل توليد است.

ب : بهره وري دردرجة اول يك ديدگاه فكري است كه همواره سعي دارد ، آنچه را كه در حال حاضر موجود است بهبود بخشد. بهره وري مبتني بر اين ايده و نظر است كه انسان مي تواند فعاليتهايش را هر روز بهتر از پيش به انجام رساند. علاوه بر آن بهره وري مستلزم آن است كه به طور پيوسته تلاشهايي در راه انطباق فعاليتهاي اقتصادي با شرايط دائماً در حال تغيير و همچنين تلاشهايي براي به كار گيري نظريه و روشهاي جديد انجام گيرد».

سازمان بهره وري ملي ايران [10](NIPO) :« بهره وري يك فرهنگ ، يك نگرش عقلاني به كار و زندگي است كه هدف آن هوشمندانه تر كردن فعاليتها براي دستيابي به زندگي بهتر و متعالي است.»

 

1-1-2- مدلها و شاخصهاي بهره وري

لازمه تدوين يك استراتژي موفق براي بهبود بهره وري ، تنظيم روشي سيستماتيك براي اندازه گيري بهره وري هم در سطح كلان و هم در سطح خرد است . در اين بخشها به مدلهاي مختلف اندازه گيري اشاره مي شود.

بهره وري جزئي : بهره وري جزئي به صورت نسبت توليد به نهاده مورد نظر تعريف مي شود .

الف – بهره وري نيروي كار : [11]بهره وري نيروي كار يكي از شاخصهاي مهم در استفاده بهينه از منابع است . بنابراين ، بهره وري نيروي كار مشخص كننده ميزان توليدي است كه هر واحد نيروي كار در جريان توليد ايجاد مي كند. در محاسبه بهره‌وري نيروي كار به دو پارامتر يعني ارزش افزوده و متوسط ساعات كار صرف شده نيازمنديم و رشد بهره وري نيروي كار را مي توان به صورت زير محاسبه كرد:

 

كه در آن :

GLp : شاخص بهره وري نيروي كار LP₀ : بهره وري نيروي كار در سال پايه

LP_t: بهره وري نيروي كار در زمان t V_t : ارزش افزوده به قيمت ثابت

L : تعداد نيروي كار

ب – بهره وري سرمايه : بهره وري سرمايه يكي ديگر از شاخصهاي بهره وري جزئي است كه متوسط ارزش افزوده حاصل از هر واحد سرمايه را بيان مي كند كه به صورت زير محاسبه مي شود:

كه در آن :

Gcp : شاخص بهره وري سرمايه

CP_t : بهره وري سرمايه در زمان t V_t: ارزش افزوده به قيمت ثابت

CP_o: بهره وري سرمايه در سال پايه K_t: موجودي سرمايه به قيمت ثابت.

 

بهره وري كل : بهره وري كل نسبت كل ستاده به كل داده تعريف مي شود. كه شاخصها و روشهاي متفاوتي براي اندازه گيري بهره وري كل وجود دارد كه در زير به مواردي از آنها اشاره خواهد شد:

الف : شاخص ابتدائي : فرض را بر اين مي گذاريم كه تنها دو عامل سرمايه و نيروي كار در فعاليتهاي توليدي به كار گرفته مي شوند. بنابراين بهره وري كل [12] (TFP) نسبت ارزش توليد به مجموع وزني از ارزش عوامل توليد است كه به صورت زير محاسبه مي شود:

 

 

TFP_t: شاخص ابتدائي بهره وري كل

: ارزش توليد W_t.L_t: ارزش نيروي كار به كار رفته در توليد

r_t.k_t: ارزش سرمايه به كار رفته در توليد

: به ترتيب سهم نسبي (وزن ) عامل نيروي كار و عامل سرمايه از توليد مي باشند .

ب – شاخص سولو : شاخص سولويكي از شاخصهاي معروفي است كه بيشتر در مباحث اقتصادي اندازه گيري بهره وري كاربرد دارد. تابع توليد از نوع كاب داگلاس را كهQ ارزش توليد ، k سرمايه ، L نيروي كار و و B به ترتيب كشش توليدي نسبت به عامل سرمايه و نيروي كار را نشان مي دهد و A ضريب تكنولوژي است ، در نظر بگيريد. با انجام رياضي بر روي تابع توليد به رابطه زير دست مي‌يابيم كه :

 

كه در اين رابطه نرخ رشد بهره وري كل عوامل توليد را نشان مي دهد. و نرخ رشد نيروي كار و نرخ رشد سرمايه و نرخ رشد توليد را نشان مي دهند.

ج – شاخص مقدار ديويژيا : در اين روش شاخص بهره وري كل از نسبت شاخص توليد به شاخص نهاده ها به دست مي آيد. شاخص نهاده ها به وسيله شاخص ديويژيا كه است ، اندازه گيري مي شود. در اين رابطه و B به ترتيب كشش توليد نسبت به سرمايه نيروي كار است كه توسط تابع توليد كاب داگلاس تخمين زده مي شوند. بدين ترتيب شاخص بهره وري كل عوامل توليد از رابطه زير به دست مي آيد كه در آن V ارزش افزوده به قيمت ثابت و D شاخص نهاده ها مي باشد:

د – شاخص كندريك : تابعي كه كندريك براي تخمين تغييرات بهره وري كل در ايالت متحده امريكا مورد استفاده قرار داده است، از نوع تابع توليد ضمني است . شاخص بهره وري كل در اين روش ، بر اساس نسبت محصول واقعي به ميانگين وزني عوامل توليد كار و سرمايه ، به صورت زير محاسبه مي شود:

 

كه در آن ، w,r به ترتيب سهم سرمايه و نيروي كار درآمد ايجاد شده ، نيروي كار ، V_tارزش افزوده ، و K ارزش موجودي سرمايه بر اساس قيمتها ثابت مي باشند.

رشد بهره وري بر اساس شاخص كندريك ، به صورت زير محاسبه مي شود:

اگر نتيجه مثبت باشد ، نشان دهنده رشد بهره وري در صنعت مورد نظر خواهد بود.[13]

هـ - مدل فوراسيته[14]: فوراسيته براي محاسبه بهره وري كل فرمول زير ارائه مي‌‌دهد :

كه در آن :

P : بهره وري كل DL: كار مستقيم

Q : حجم فيزيكي محصولIL : كار غير مستقيم

O : هزينه هاي سربار يا بالاسري

M : مواد و مصالح مصروفه E : انرژي صرف شده

 

و- مدل گريگ –هريس (Craig –Harris)

اين مدل به صورت زير تعريف مي شود:

كه در آن :

P_t: بهره وري كل R : نهاده مواد خام و قطعات و كالاهاي نيمه ساخته

L : نهاده نيروي كار O : ساير نهاده هاي مربوط به كالاو خدمات (هزينه هاي سرباز )

C : نهاده سرمايه Q_t: ستاده كل

ستاده كل در اين مدل از جمع كليه كالاهاي توليد شده به قيمت فروش به اضافه سود سهام و بهره اوراق قرضه يا ديگر منابع شبيه به آن بدست ميآيد و داده ها در اين مدل بصورت زير تعريف مي شوند:

×]نفر/ساعت كار انجام شده در هر گروه [= داده نيروي انساني در سال جاري به قيمت سال پايه

]نرخ دستمزد سال پايه با ميزان حقوق براي ان گروه خاص[

]قيمت مواد در سال پايه [×]كليه واحدهاي خريداري شده و ميزان تغيير درموجودي انبار[= داده مواد خام و قطعات خريداري شد به قيمت سال پايه

داده هاي (هزينه هاي ) متفرقه شامل كليه هزينه هاي انجام شده بجز داده هاي مربوطه به نيروي انساني ، مواد و سرمايه مي گردد.

داده سرمايه شامل تجهيزات ، موجودي نقد ، اسناد دريافتي و حسابهاي دريافتي ، موجودي

انبار و ساير دارائي هاي جاري مي گردد كه تمامي اينها به قيمت سال پايه محاسبه مي شوند.

 

ز- مدل ماندل : (Mundel Medel)

ماندل در سال 1976 شاخص بهره وري را به شكل زير ارائه داده است:

شاخص عملكرد جاري شاخص داده

 

 

(1

شاخص ستاره شاخص داده

(2

كه در آن :

PI : شاخص بهره وري

OMP : مجموع ستاده ها در دورة اندازه گيري شده

OBP: مجموع ستاده ها در دوره پايه

IMP: داده در دورة اندازه گيري شده

IBP: داده ها در سال پايه

ماندل معين نمي كند كه دقيقاً چگونه داده ها و ستاده ها تجزيه و اندازه گيري ميشوند.

 

ح-مدل تيلور – ديويس : (TyLor-Davis Model)

تيلورو ديويس معيار بهره وري كل عوامل براي يك بنگاه را به صورت زير پيشنهاد مي كنند:

كل ارزش افزوده ستاده كل داده‌ها (سرمايه و نيروي كار)

 

 

كه در آن :

S : فروش خالص تعديل شده (فروش خالص كه با استفاده از شاخص قيمت، اثر تورم از آن حذف شده است )

C : مجموع تغييرات موجودي انبار براي مواد خام و كالاهاي تمام شده

MP : اقلام و خدماتي كه از منابع خارجي قابل خريد هستند اما در داخل توليد مي شوند براي مثال : تعمير و نگهداري داخلي، ماشين آلات و تجهيزات كه در داخل كارخانه توليد شده اند و تحقيق و توسعه و …

E : مواد خدماتي كه از خارج بنگاه خريداري مي شوند بعلاوه اجاره بها و استهلاك ماشين آلات ، ساختمانها و تجهيزات

W: حقوق و دستمزد

B :سهم سود، تعطيلات بيماري ، تمامي مزايا از قبيل اضافه كاري ، پاداش، ماليات بازنشستگي ، تامين اجتماعي

:سرمايه در گردش كه معادل با هزينه هاي پيش پرداخت بعلاوه موجودي هاي انبار ، اسكناسها ، و حسابهاي دريافتي وجه نقد است

F_{b :} كمك سرمايه گذار كه به صورت درصد بيان مي شود

d_f : شاخص تعديل كننده قيمت

 

1-1-3 - عوامل موثر بر بهره وري :

عوامل متعددي روي بهره وري تاثير مي گذارند. ولي بطور كلي مي توان گفت كه مجموعه عواملي كه روي مقدار توليد و نيروي كار و داده هاي ديگر تاثير مي گذارند روي بهره وري كل و بهره وري نيروي كار مؤثر واقع مي شوند و در اين قيمت به مهمترين آنها به صورت خلاصه اشاره مي شود:

1ـ روشهاي مديريتي : مديريت وظيفه استفاده درست و منطقي از منابع موجود بر بنگاه يا سازمان را بر عهده دارد و به كارگيري روشهاي منطقي و نوين در مديريت مي تواند در كميت و كيفيت توليد تاثير بسزايي بگذارد و بهره وري را دستخوش تغيير كند.

2ـ ماشين آلات و تجهيزات : ماشين آلات و تجهيزات جديد ، تعميرات خوب و به موقع آنها ، افزايش ظرفيت ماشين آلات ، بهره برداري مناسب و بجا با توجه به شرايط از اين تجهيزات و … عوامل مهم بهره وري به شمار مي رود.

3ـ تكنولوژي : پيشرفت تكنولوژي يك عامل مهم در بهبود بهره وري مي باشد ابداع شيوه هاي جديد در توليد كالا و خدمات و بهبود كيفيت از طريق اتوماسيون و تكنولوژي اطلاعات توليد كالا افزايش مي يابد و زمان مورد نياز براي توليد آنها كاهش مي يابد و اينها باعث افزايش در بهره وري مي شوند .

4ـ مواد و انرژي : هر گونه صرفه جويي در مواد انرژي باعث مي شود كه هزينه پرداختي به آنها كاهش يابد كه اين كار به معني اين است كه ارزش داده يا مقدار داده كاهش مي يابد كه اين باعث افزايش بهره وري مي شود.

5ـ افراد (انسانها ) : افراد يا انسانها بصورت كارگر ، كارفرما، مهندس و … منبع اصلي بهبود بهره وري هستند زيرا به كارگيري افراد متخصص و داراي تجارب و انگيزه هاي بالا باعث كاهش در هزينه هاي پرداختي مي شود كه اين خود باعث افزايش بهره وري مي شود.

6ـ روشهاي كار : منظور از روشهاي كاري ، جابه جايي و جانشيني نيروي انساني ، ابزارهايي كه به كارگرفته مي‌شود، محيطهايي كه توليد در آن صورت مي گيرد ، ايمني كار ، نوع ماشينها ، و. . . است كه روي بهره وري تأثير دارند .

وهمچنين بسياري از عوامل برونزا مانند تغييرات اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي و تغييرات ساختاري كه درخارج بنگاه اتفاق مي افتد، مي تواند روي بهره وري كل و نيروي كار تأثير بگذارد.

 

1-2- مفهوم دستمزد

بررسي وضعيت دستمزد و پرداختن به اين مسئله چه در سطح كلان و چه در سطح خرد از جايگاه والايي برخوردار است . حقوق و دستمزد مناسب يكي از مهمترين مقوله هاي مورد بحث درهر دوره بوده است و خواهد بود . توجه به وضعيت حقوق و دستمزد از طرف دولتمردان ، سياستمداران ، كارفرمايان و .. امري ضروري به حساب مي آيد ، زيرا حقوق و دستمزد در رفتار و سطح زندگي ، قدرت خريد و سلامت روحي – رواني افراد يك جامعه تأثير فراوان دارد و نهايتاً باعث افزايش توليد و كارايي در جامعه مي گردد ؛ حقوق و دستمزد غير منصفانه باعث بحران اقتصادي ، كاهش كارايي ، رفتارهاي ناهنجار و مفاسد اجتماعي مي گردد . از اين رو بدان توجه كافي مبذول مي‌شود.

با توجه به تعاريف متعدد از دستمزد در اينجا به يك تعريف كه اكثر كتابها به آن اشاره مي كنند اكتفا مي كنيم :

حقوق و دستمزد عبارت است از « وجه نقد و يا هرگونه مزاياي نقدي كه كاركنان در مقابل انجام كار ، از كارفرما دريافت مي دارند »[15]

دستمزد را مي توان از سه بعد اقتصادي ؛ حقوقي و اجتماعي مورد بررسي قرار داد كه ما در اين پايان نامه به بررسي بعد اقتصادي آن مي پردازيم . همچنين ، نظريات اقتصادي در مورد چگونه تعيين سطح دستمزد و تغييرات آن در فصلهاي بعدي ارائه شده است .

 

 

1-3 - فناوري اطلاعات

1-3-1- اهميت فناوري اطلاعات

سوالي كه اينجا مطرح مي شود اين است كه لزوم توجه به فناوري اطلاعات چيست ؟ همانگونه كه همگان مي دانند انقلاب تكنولوژيك دانش اطلاعات ، پي آمدهاي زيادي در زمينه فرهنگي، اجتماعي ، اقتصادي و حتي سياسي جامعه بشري به همراه داشته است و خواهد داشت . اصولاً گسترش و استفاده از فناوري اطلاعات از سه جهت مي تواند مهم باشد :

اول اينكه تكنولوژي اطلاعات ، خود يك صنعت استرتژيك است و يكي از سود آورترين صنايع به شمار مي رود و دوم اينكه ، تكنولوژي اطلاعات ، يك تكنولوژي كليدي است و در همة صنايع جهان و خدمات كاربرد دارد . و سوم اينكه ، تكنولوژي اطلاعات يك زير بناي اساسي است كه همه شركتها و مؤسسات و واحدهاي اقتصادي را قادر مي سازد كه در استفاده از دانش بشري و همچنين انتقال آن سهيم شوند.[16]

فناوري اطلاعات به عنوان يك تغيير تكنولوژي ، كليد رقابتهاي صنعتي و رشد اقتصادي به شمار مي رود و تاثير زيادي در تغييرات اقتصادي جهان داشته است .

واحدهاي اقتصادي با به كارگيري فناوري اطلاعات و با قرار گرفتن در فضاي اطلاعاتي مناسب، مي توانند هزينه هاي خود را كاهش داده و بهره وري و كيفيت محصول خود را افزايش دهند. و كارايي خود را بهبود ببخشند. كه اين از طريق خودكاركردن فرآيندها و پروسه هاي توليد، ذخيره و ارزيابي دقيق اطلاعات ، طراحي و توليد به كمك كامپيوتر ، توانايي هاي سريع در ارتباطات صورت مي گيرد. تكنولوژي اطلاعات در عين حال كه از لحاظ زيست محيطي كم خطر است ، پتانسيلهاي زيادي هم براي ايجاد اشتغال دارد . تكنولوژي اطلاعات در مقايسه باساير صنايع خيلي سرمايه بر نيست و بيشتر به مهارتهاي فني نيروي انساني متكي است و در صورت اجراي سياستهاي صحيح توسعه منابع انساني اختلاف درآمدها را نيز كاهش خواهدداد.

 

1-3-2- تعريف واژه فناوري اطلاعات ( تكنولوژي اطلاعات )

قبل از اينكه به تعريف فناوري اطلاعات ( تكنولوژي اطلاعات ) بپردازيم . به بررسي مختصر واژگان تكنولوژي و اطلاعات مي پردازيم .

 

تكنولوژي چيست ؟

مركز انتقال تكنولوژي آسيا و اقيانوسيه ، تكنولوژي را متشكل از چهار عنصر يا چهار جزء مي داند. (1986 )

1ـ تكنولوژي افزار (Techno war ) : تكنولوژي افزار يا به عبارتي همان سخت افزار ، در حقيقت همان تكنولوژي متجسم در اشياء است و شامل ماشين ، تجهيزات و ابزار آنها و . . .غيره مي شود كه در اصل تسهيلات فيزيكي و تجهيزاتند.

2ـ انسان افزار (Human ware ) : به معني تكنولوژي متجسم در انسان است و شامل مهارتهاي توليد ، نوآوري و خلاقيت مي گردد كه در حقيقت توانائيهاي انسان ، مهارت ، تجربه و استعداد و هوش او را در بر مي گيرد.

3ـ اطلاعات افزار : (InFo war ) : اين جزء از تكنولوژي به صورت دانشي است كه در قالب تئوريها ، طرحها، دستنامه ها ، پايگاه داده هاي كامپيوتري و غيره تجلي مي يابد.

4ـ سازمان افزار (orga ware ) : عبارت است از تكنولوژي متجسم در سازمان مديريت عامل ارتباط دهنده و هدايت كنندة ساير اجزاء تكنولوژي است و عمليات توليد يا ارائه خدمت را رهبري و هماهنگ مي كند.[17]

در نشريات وپيو 1977 و 1988 تكنولوژي چنين تعريف شده است : « تكنولوژي دانش سيستماتيك ( نظام يافته ) براي ساخت يك توليد يا ارائه خدمات صنعتي ، كشاورزي ، تجاري است و يا اينكه دانش انعكاس يافته در يك اختراع ، يك ابتكار ، يك طرح صنعتي يا اطلاعات فني در قالب اسناد و يا در مهارت و تجربه كارشناسان براي طراحي ، استقرار و عمليات و نگهداري كارخانه و يا تجهيزات و يا براي مديريت شركت صنعتي ، تجاري و فعاليت آنهاست »[18]

 

اطلاعات چيست ؟

اطلاعات مركب از داده هايي است كه شكل و ساختار دارد . واژة «inFormation» به معني اطلاع از فعل لاتين «informare » و«informo» به معني شكل دادن به چيزي است . واژة
«inFormation» از نظر علم معاني، ساخت بخشيدن به توده يا مادة نامنظم را تداعي مي كند . يا به گونه ديگر ، واژة « اطلاع » به معني « داده هاي » ارزشيابي در ارتباط با مسأله اي معين ، براي تصميم گيرندة مشخص در زمان تصميم گيري و به منظور كسب هدف تعيين شده به كار مي رود .

حال اين سوال مطرح مي شود كه « داده » چيست واژة «data » به معني « داده ها » از فعل لاتين « do» و« dave» به معني « دادن » گرفته شده است . مناسبترين واژه اي است كه به واقعيتهاي شكل نيافته و بدون ساختار فراوان توليد شده از طريق رايانه اطلاق مي شود .[19]

براي توليد اطلاعات مبتني بر رايانه ، پنج عنصر « افراد » ، « رويه ها (حاصل انديشة افراد ، روشها ) ، « داده ها » ، « نرم افزار » و « سخت افزار» لازم مي‌باشد. افراد و سخت افزار رايانه منشأ فعاليت بوده ، و نرم افزار و رويه ها مجموعه اي از دستورالعملها را تشكيل مي دهند . و نرم افزار ها چگونگي تبديل داده به اطلاعات را به سخت افزار ديكته مي كند ورويه ها چگونگي تبديل داده به اطلاعات را به افراد نشان مي دهند.[20]

 

1-3-3- تعريف فناوري اطلاعات

تعاريف متعددي از فناوري اطلاعات ارائه شده است . ولي با كمي دقت در اكثر تعاريف مي‌توان به مشتركات زيادي در آنها پي برد.

- هنر لوكاس (Henry C.Locase.Jr ) فناوري اطلاعات را اينگونه تعريف مي كند : فناوري اطلاعات به تمام انواع فناوريهاي به كار گرفته شده براي پردازش ، ذخيره و انتقال اطلاعات به صورت الكترونيكي اطلاق مي شود. براي اين منظور از تجهيزاتي نظير كامپيوتر ، تجهيزات ارتباطاتي و شبكه ها ، ماشينهاي فكس و هر بسته الكتريكي قابل اداره كردن استفاده مي شود.[21]

- كيفيت بهان با در نظر گرفتن فناوري هاي قديمي تر اينگونه به تعريف IT مي پردازد : فناوري اطلاعات مجموعه اي از ابزارها ، تجهيزات ودانشها و مهارتهاست كه از آنها در گرد آوري ، ذخيره سازي ، بازيابي و انتقال اطلاعات استفاده مي شود . اين اصطلاح ، فناوريهاي نوين مثل كامپيوتر ، انتقال از طريق فكس ، ميكرو گرافها ، ارتباط راه دور همچنين فناوريهاي قديمي تر نظير اسناد ، ماشينهاي محاسباتي مكانيكي ، چاپ و حكاكي را در بر مي گيرد.[22]

- مهدوي در كتاب خود فناوري اطلاعات را شامل كامپيوتر و فناوري هاي ارتباطات و همچنين نرم افزارها مي داند و بيان مي دارد كه پيشرفتهاي اخير در فناوري ، دامنه اين اصطلاح را در بخش عرضه ( سخت افزار ، نرم افزار، كامپيوتر، تجهيزات ارتباطات راه دور ، صنايع ميكرو الكترونيك ) و در بخش تقاضا كاربرد هاي فناوري اطلاعات در همه بخشهاي اقتصادي از جمله توليد انعطاف پذير ، سيستم هاي داد و ستد مالي ، سيستمهاي اطلاعاتي ، پايانه هاي حمل و نقل ، مهندسي خدمات ، معماري و چاپ و نشر الكتريكي و سيستمهاي اطلاعات مديريت ) بسيار گسترده كرده است .

- عبد العزيز آبتين ، در پايان نامه خود بر اساس تعريف گروهي از علما و دانشمندان فناوري اطلاعات را اينچنين بيان كرده است كه :

«فناوري اطلاعات محدوده وسيعي از اختراعات و رسانه هاي ارتباطي است كه سيستمهاي اطلاعاتي و افراد را به همديگر مرتبط مي‌كنند ، كه شامل پست صدا (Voice Mail)، پست الكتريكي (Electronic mail )، كنفرانس صوتي (Voice conFerencing)، كنفرانس ويدئوئي
(viedeo conFerencing ) ، گروه افزارها و اينترنتهاي مشترك (Groupware and corporate Internet ) تلفنهاي اتومبيلي (Car phones )، ماشينهاي فكس ، دستياران ديجيتال پرسنل و مانند آنها مي باشد. سيستمهاي اطلاعات و فناوري هاي اطلاعات اغلب در هم پيچيده هستند و معمولاً آنها را با همديگر به اسم فناوي اطلاعات بكار مي برند.»

- اريك برين جلفسون (Etik Bryn jolfsson ) در تعريف فناوري اطلاعات مي‌گويد كه :

«فناوري اطلاعات تعريفهاي متفاوتي دارد كه دفتر تجربه و تحليل اقتصاد آمريكا ماشين هاي محاسبه اي و ثبتي و اداري را جزء آنها به شمار مي‌آورد و برخي ديگر به تجهيزات پردازش اطلاعات كه شامل تجهيزات ارتباطي ، وسايل مهندسي و علمي ، فتوكپي ها و وسايل مرتبط توجه كرده اند و علاوه بر اين نرم افزارها و خدمات مرتبط با آن را گاهي اوقات جزء سرمايه فناوري اطلاعات در نظر گرفته مي شود و برخي بهره وري از سيستم اطلاعاتي كاركنان يا كارگراني كه از كامپيوتر در محل كار استفاده مي كنند. بهره جسته‌اند.»

كنت سي لاودن وجين پي لادون اجزاء فناوري اطلاعات را به صورت زير تعريف مي كنند:[23]

- سخت افزار (Hardware ) : تجهيزات فيزيكي كه براي فعاليتهاي ورودي ، پردازش و خروجي در يك سيستم بكار مي روند و شامل موارد زير مي باشند. واحد پردازش ، ابزارهاي مختلف ورودي و ذخيرة اطلاعات رسانه هاي فيزيكي براي اتصال اين ابزارها به يكديگر.

- نرم افزارها (software ) : دستور العملهاي دقيقي است كه از قبل برنامه نويسي شده اند و اجزاي سخت افزاري سيستم را كنترل و هماهنگ مي كنند .

- فناوري ذخيره (stor technoLogy ): شامل رسانه هاي فيزيكي مانند ديسكهاي نوري، نوارهاي مغناطيسي براي ذخيره داده و نيز نرم افزارهايي كه سازماندهي داده ها را در اين رسانه ها مديريت مي كند.اين فناوري پايگاههاي اطلاعاتي را نيز در بر مي گيرد.

- فناوري ارتباطات (Communication technology ) : شامل ابزارهاي فيزيكي و نرم افزاري است كه اجزاء گوناگون سخت افزارها را به هم متصل مي سازد و داده ها را از يك محل به محل ديگر ارسال مي كند با استفاده از رايانه ها و تجهيزات ارتباطي مي توان در محيط شبكه از داده ها ، صدا ، تصاوير، صوت وحتي ويدئو به طور مشترك بهره برداري مي كرد.

- شبكه (Network ) : دو يا چند رايانه را براي استفادة مشترك از داده ها و ساير منابع رايانه اي مانند نرم افزار ها و چاپگر ها را به هم مرتبط مي‌سازد.

 

1-3-4- تاريخچة فناوري اطلاعات [24]

روند تكاملي فناوري اطلاعات ريشه در تكامل ابزارهاي ارتباطي و سيستمهاي جمع آوري ، ذخيره سازي ، پردازش و انتقال اطلاعات دارد ، بنابراين با توجه به روند تكاملي هر كدام از آنها ، فناوري اطلاعات نيز تكامل يافته است . تاريخچه فناوري اطلاعات را بر اين اساس به چهار دورة اصلي تقسيم مي كنيم كه عبارتند از :

The permecanichal Age	عصر قبل از مكانيكي (1450 بعد از ميلاد-3000 قبل از ميلاد )	دورة اول :
The Mecanichal Age	عصر مكانيكي (1840 بعد از ميلاد-1450 بعداز ميلاد )	دورة دوم :
The Electromecanichal Age	عصر الكترومكانيكي (1940 بعداز ميلاد – 1840 بعداز ميلاد )	دورة سوم :
	عصر الكترونيك ( زمان حال – 1940 بعداز ميلاد )	دورة چهارم :

 

دورة اول : چگونگي نمايش و ذخيرة اطلاعات بگونه اي كه دقيق ، روشن و دائمي باقي بمانند، مهمترين مسئله اي بود كه انسانها در طول دورة اول با آن روبرو بودند و با اختراع الفبا و اولين سيستمهاي نوشتاري وشمارش ( چرتكه ) ، ايجاد سيستمهاي شمارشي 9 رقمي ، سپس ده رقمي ، و اختراع كاغذ بر اين مشكل فائق آمدند . هر چند كه زمان و هزينه زيادي مورد نياز بود و امكان بهره گيري از اين امكانات براي همه ممكن نبود ، دستيابي به ا بزارهاي فوق به انسان امكان غلبه بر موانع و شناخت بهتر جهان اطراف ، را اعطا نمود و به او اجازه داد به ثبت و انتقال ايده هايش بپردازد. حكاكي شكل حيوانات و انسان بر روي سنگها و در درون غارها اولين سيستمهاي اطلاعاتي بود كه در اين دوره مورد استفاده قرار گرفتند.

دورة دوم : عصر مكانيكي با بهره گيري از ابزارها و فناوريها نظير چرخ دنده ، محورها ، و انتقال مكانيكي به وسيلة آنها شروع شده، و مخترعين ماشينهايي را اختراع نمودند كه برخي كارها را كه انسان عادت داشت خودش انجام دهد ، به جاي او انجام دهد. مهمترين پديده هاي اين دوره ، دستگاه چاپ گوتنبرگ در قرن 16 ، ابداعات و نوآوري حاصله درمحاسبات مكانيكي در قرن 17 توسط پاسكال و لينييز كه اولين ماشين حساب مكانيكي لقب گرفتند و در قرن 18 جاكارت و در قرن 19 ببيچ ، كارت پانچ را به همراه برنامه ريزي خودكار پي ريزي نمودند . كه اين ماشينها از طريق كارتهاي سوراخ شده ، اطلاعات را دريافت و پس از انجام محاسبات لازم ، داده ها و نتايج حاصله را چاپ مي نمود. اين ماشينها داراي حافظه بودند و مي توانستند اعداد ورودي و نتايج محاسبات را ذخيره نمايند. كار اين ماشينها اساس كار كامپيوتر هاي امروزي گرديد . البته در اين دوره ابزارهاي ارتباطاتي بخصوص ارتباط از راه دور بجز پست عادي هنوز اختراع نشده بودند .

 

دورة سوم : مهمترين ويژگي دورة الكترومكانيكي شروع ارتباطات از راه دور بود .كه با اختراع تلگراف ماموئل مورس در سال 1844 ، تلفن گراهام بل در سال 1876 و بي سيم ماركوني در سال 1859 ، اولين گامهاي لازم جهت كاهش محدوديتهاي جغرافيايي و در نقل و انتقال اطلاعات بصورت عملي به وقوع پيوست . در اواخر اين دوره يعني دهه 1940 ، شاهد ظهور اولين نسلهاي كامپيوتر بوديم . نيمة اول قرن بيستم شاهد توسعه دستگاههاي الكترومكانيكي بوديم . اين دستگاهها طوري ساخته و طراحي شده بودند كه با استفاده از كارتهاي منگنه ، ذخيره سازي و پردازش داده ها را انجام دهند .

 

دورة چهارم : عصر الكترونيك با اختراع كامپيوتر شروع شد . با توجه به تغييرات سريع فناوري اطلاعات در نيمه دوم قرن بيستم به جرأت مي توان گفت كه تغييرات سه دهة اخير در فناوري اطلاعات از كل تغييرات سه دورة گذشته ، خيلي بيشتر مي باشند به طوريكه علاوه بر ظهور شش نسل گوناگون از انوع كامپيوتر ها كه ابزار جمع ‎آوري ، ذخيره و پردازش اطلاعات مي باشند ، در فناوري هاي ارتباطي نيز پيشرفتهاي مهم و بزرگي صورت گرفته است كه مهمترين آنها ظهور پست الكترونيك و اينترنت مي باشند .

صنعت ارتباطات ، نيز رشدي برابر با صنعت كامپيوتر دارد . پيشرفتهاي حاصل در هر دو صنعت موجبات افزايش تعداد سيستمهاي داده پردازي را فراهم كرده است .با تركيب سيستمهاي كامپيوتري با امكانات ارتباطي نظير خطوط تلفن يا ماهواره ها ، شبكه ها ايجاد شده اند كه علاوه بر بهبود توانايي هاي استفاده كنندگان از اطلاعات ، افزايش سرعت پردازش و مبادله اطلاعات در مسافتهاي دور ، همزمان هزينه هاي استفاده را كاهش مي دهند .

 

1-3-5- كامپيوتر و اينترنت

بر اساس تعريفي كه از فناوري اطلاعات صورت گرفته و نظرات متفاوتي كه در مورد فناوري اطلاعات ارائه شده است ، به جرأت مي توان گفت كه يكي ابزارهاي اساسي و مهم فناوري اطلاعات يعني جمع آوري و ذخيره و پردازش اطلاعات ، در عصر حاضر كامپيوتر و بخصوص اينترنت مي باشد . بنابراين لازم است سير تحول كامپيوتر و پيدايش نيز مورد بررسي قرار گيرد، كه به طور خلاصه به هر دو آنها اشاره مي شود.

 

1-3-5-1- تاريخچة رايانه ( كامپيوتر ) و نسلهاي آن : [25]

فكر ساختن ماشيني كه به طور خود كار و با برنامه ريزي كار كند، براي اولين بار توسط ببيچ در سال 1822 مطرح شد. ببيچ سالهاي زيادي از عمرش را صرف ساختن اين ماشين كرد، اما نتوانست آن را تكميل كند. طرحهايي كه ببيچ ارائه نموده بود خيلي پيشرفته تر از زمان خود بود ، ولي اين طرحها و افكار او بود كه در ساختن كامپيوتر هاي اوليه بكار رفت و به همين دليل به وي لقب پدر كامپيوتر داده اند .

 

كامپيوتر هاي نسل اول :

بعد از جنگ جهاني دوم ، جنبش و تحرك زيادي براي ساخت ماشينهاي سريعتر و قوي تر بوجود آمد . اولين كامپيوتر در سال 1944 در دانشگاه هاروارد توسط آيكن و نوع كاملتر آن دو سال بعد در دانشگاه پنسيلوانيا به نام ايناك [26](ENIAC ) براي حل مسائل مربوط به مواد منفجره و انفجار براي ادراة جنگ افزار ارتش آمريكا توسط دكتر مانلكي و اِكِرت ساخته و تكميل شد . در اين كامپيوتر در حدود 2000 لامپ خلاء استفاده شده بود و براي تهيه انرژي مورد نياز براي لامپها و دستگاههاي جانبي و تهويه در حدود kw 130 انرژي لازم بود. اين ماشين مي توانست مجموعاً 500 عمل جمع و 350ضرب را در مدت يك ثانيه انجام دهد .

در سال 1952 ، كامپيوتري به نام اِدواك (EDVAC ) توسط دكتر نيومن كه قادر به ذخيره كردن برنامه بود، ساخته شد كه اساس كار كامپيوتر هاي امروز قرار گرفت .

تا قبل از 1955 كامپيوتر ها براي كارهاي علمي و تجاري به صورت تك منظوره ساخته مي شدند ، كه به اين نوع كامپيوترها، كامپيوترهاي نسل اول مي گويند.

 

كامپيوترهاي نسل دوم :

از سالهاي 1950 به بعد اختراع ترانزيستور و استفاده از آن در كامپيوتر و بعلاوه استفاده از حلقه هاي كوچك مغناطيسي به نام: حافظة (Core ) تغييرات اساسي در ساخت كامپيوتر ها بوجود آورد.

در سال 1959 اولين كامپيوتر هاي تزانزيستوري عرضه شدند كه به كامپيوترهاي نسل دوم معروفند و از آنها مي توان به كامپيوتر هاي IBM 1000,IBM 1620,IBM 1401 اشاره كرد كه در بسياري از كشورهاي جهان به عنوان يك ابزار مديريت و پردازش اطلاعات در سطحي وسيع، از كامپيوتر استفاده بعمل مي آمد ؛ كه داراي ويژگيهاي زير مي باشند:

- سرعت آنها تا 1MHZ رسيد.

- ظرفيت حافظه درآنها kb 60 و حتي بيشتر بود.

- همه منظور ه بودند.

- در آنها حافظه Core و زبانهاي سطح بالا برنامه نويسي استفاده مي شد .

- حجم آنها به مراتب كوچكتر شد.

 

كامپيوتر هاي نسل سوم :

در سال 1960 اولين كامپيوتر نسل سوم كه سريعتر و قويتر بود به بازار عرضه شد كه اين كامپيوتر IBM360 ناميده شد . اين كامپيوتر در همة امور علمي و صنعتي و تجاري قابل استفاده بود . از مشخصات مهم نسل سوم كامپيوترها ،مي توان به نكات زير اشاره كرد .

- كم شدن حجم دستگاهها و ابزارهاي جانبي آنها

- افزايش قابل ملاحظه حافظه

- قابليت ارتباط با كامپيوتر هاي ديگر

- بوجود آمدن سيستم عامل

- و مهمتر از همه اجزاء چند برنامه به طور همزمان

 

كامپيوتر هاي نسل چهارم :

در كامپيوتر هاي نسل چهارم از مدارهاي مجتمع با تراكم زياد و با تراكم خيلي زياد استفاده شده است . و همچنين در اين نسل از كامپيوترهاي با حافظه نيمه هادي و ميكروپروسور و پردازش مستقيم و شبكه هاي كامپيوتري استفاده شده است . ميكرو پروسور يا ريز پردازنده ويژگي به خصوص اين نسل مي‌باشد و يك ريز پردازنده در حقيقت به عنوان قلب يك كامپيوتر شخصي عمل مي كند وشامل ميليونها مدار الكتريكي پيشرفته مي باشد .

 

كامپيوترهاي نسل پنجم :

ايده نسل پنجم كامپيوتر ها اولين بار در سال 1980 توسط ژاپني ها مطرح شد. اين نسل شامل كامپيوتر هايي مي شود كه مي توانند بياموزند ، استنباط كنند ، تصميم بگيرند و خلاصه آنكه رفتاري داشته باشند كه در حوزة منطق و استدلال خاص انسان قرار دارد و به عبارت ديگر هوشمند باشند .

 

1-3-5-2 ظهور اينترنت [27]:

منشأ اينترنت اساساً ريشه در دورة جنگ سرد دارد ، دوره اي كه در خلال آن كشمكش هاي هسته اي به عنوان ضروري ترين و مصيبت بارترين خطرات بالقوه جهاني در نظر گرفته شد . پرتاب اسپوتنيك يك در چهارم اكتبر 1957 از سوي اتحاد جماهير شوروي ، تخم وحشت را در دلها كاشت و اين پيام را به دنبال داشت كه : اگر ملتها بتوانند ماهواره هاي فضايي پرتاب كنند ، قادر به حمله هسته اي از راه دور خواهند بود . اين امر باعث شد كه در بخش دفاع ايالات متحده آمريكا ، آژانس طرح هاي تحقيقاتي پيشرفته (آرپا )[28] (ARPA ) شكل گيرد.

يكي از برجسته ترين طرحهايي كه آژانس از آن حمايت كرد ، بررسي مهارتها و فناوري در ارتباط با انواع مختلف شبكه هاي رايانه اي بود . اهداف دو گانه اين طرح عبارت بود از : اول ، توسعه شبكه اي و ارتباطي كه بتواند تبادل اطلاعات در بين مراكز تحقيقاتي مختلفي كه در طرح‌هاي آرپا هستند را تسهيل كند و دوم ، به شركت كنندگان در شبكه امكان دهد كه با منابع رايانه اي اندكي كه دارند در شبكه سهيم شوند . تأسيس شبكه آرپانت در سال 1969 به عنوان منشأ پيدايش اينترنت شناخته شد .

در اواخر دهة 1980 اينترنت از حالت ارتشي و تحقيقاتي خارج شد و جهت استفاده در دسترس عموم قرار گرفت . سرويس گرهاي اينترنتي (ISP ها ) شروع به ارائه خدمات اينترنتي در مقابل هزينه كردند و خدماتي مانند پست الكترونيكي ، گروههاي گفتگو و انتقال فايل را در اختيار كاربران گذاشتند . در سال 1986 شبكة جهاني وب ( يك سيستم مبتني بر اينترنت كه از صفحات مرتبط به يكديگر تشكيل مي شد ) راه اندازي شد و در اوايل دهه 1990 تركيبي از پست الكتريكي ، وب و گفتگو. بر خط باعث گرديد تا اينترنت از موقعيت ملي وبين المللي خاصي برخور دار شود.[29]

 

[1] - ابطحي ، حسن و كاظمي ، بابك ، (1376 ) ، ص 3

[2] - حسين زاده ، علي ، (1380) ، ص 12

[3] - همان ، ص 13

[4] -اين مدلها و شاخصها از پايان نامه علي حسين زاده اقتباس شده است . صص16-13

[5] - Organization for European Coopreation

1- International Labor Organization

2- Japan Productivity Center

3 - Asion Productivity Organization

4 - European Productivity Agency.

1- National Iran Productivity Organization

[11] - توكلي، اكبر؛ آذربايجاني، كريم و شهريار، علي، (1379)، ص91

1-Total Foctor Productivity

[13]- مجله برنامه و بودجه ، شماره 4 و 5 ، مرداد و شهريور 1379، صص 95-91

[14] - از اين قسمت مدلهاي بهره وري از پايان نامه كارشناسي ارشد حسين علي زاده صفحات 32-13 اقتباس شده است .

[15] - ابطحي ، حسين ، 1377 ، ص 148

[16] مهدوي ، محمد نقي ،( 1379) ، ص 31

[17] -همان ، ص 78

[18] -همان ، ص 79

[19] - رضائيان ، علي ، (1381) ، صص 44-5

[20] - همان ، ص 37

[21] -عبدالعزيز ، آبتين ،(1381) ، ص 38

[22] -كيت بهان ،( 1377) ، صص 5-1

[23] -سي لاودن ، كنت و پي لاودن، جين ، (1380 ) ، ص 9

[24] - عبدالعزيز ، آبتين ، ( 1381 ) ، صص43-40

[25] -صباغ ، علي اكبر و شريفي راد ، رضا ،( 1379 ) – صص 31-27

1- Electronic Numerical Intergrated and Calculater

[27] -اسلوين ، جميز ، (1380 ) ، صص 28-27

2-Advanced Research Projects Agency

[29] -لوين يانگ ، مارگارت ، (1380) ، ص 19