مرکز دانلود خلاصه کتاب و جزوات دانشگاهی

فهرست مطالب :

بخش اول فصل اول : خط و نمونه هایی از خطوط ایرانی

بخش اول فصل دوم : کاربرد گرافیکی خط ( طراحی حروف)

الف : طراحی کامل حروف الفبا

ب : طراحی نشانه بصورت نشانه نوشتاری

عناصر در طراحی حروف :

نقطه ، خط ، جرم و سطح ، فضا و مکان ، بافت

قواعد هایی برای طراحی حروف فارسی :

ارتباط و هماهنگی ، تغییر حالت و جهت ، تکرار و ریتم ، تاکید و تضاد ، برتری ، توازن

بخش دوم فصل اول :

نکات قابل توجه در طراحی حروف فارسی

تحول قرارداد ها و عادات بصری ، متد هایی برای طراحی حروف ، به کارگیری متدهای خطاطی در طراحی حروف ، نتایج سهل وممتنع در طراحی حروف ،ترکیب بندی در کلمات

تغییر شکل فرمها در مراحل طراحی ، فشردگی و کشیدگی حروف ، وصل حروف ،نقطه در حروف ، اجرا در طراحی حروف و تکنیک های آن .

نتیجه

چکیده :

تا زمانی که طراحان گرافیک و صاحبنظران در طراحی حروف ، نخواهند هیچگونه فعالیتی در جهت رفع محدودیت های خط فارسی انجام دهند ، مشکلات خط فارسی همچنان به قوت خود باقی است . لذا پیشنهاد می شود که مرکز و یا انجمن طراحی حروف که متشکل از خطاطان و طراحان گرافیک و دست اندرکاران حروف چینی و چاپ می‌باشد ، تاسیس شده و به فعالیت در جهت رفع مشکلات خط فارسی بپردازند .

همجهت با موضوع رساله که بحث اصلی آن پیرامون طراحی حروف فارسی است.

 

 

 

 

 

 

مقدمه :

تعریف ارتباط : ارسطو فیلسوف یونانی شاید نخستین اندیشمندی باشد که ۲۳۰۰ سال پیش در زمینه ارتباط سخن گفت.

ارتباط عبارت است از:( جستجو برای دست یافتن به کلیه وسایل وامکانات موجود برای ترغیب و اقنای دیگران .

ارتباط عبارت است : ( از فراگرد انتقال یک محرک با پیام از سوی برقرار کننده (فرستنده ) به فرد دیگری (گیرنده ) به منظور تغییر ر فتار.

با جمع بندی مطالب فوق می توان ارتباط را فراگرد انتقال پیام از سوی فرستنده برای گیرنده دانست. مشروط بر اینکه در معنای دریافت شده توسط گیرنده و معنای مورد نظر فرستنده پیام مشابهت مشاهده شود .

 

 

 

 

 

 

بخش اول

 

فصل اول

خط :

انسان خط را در طی قرون و با گذراز مراحل چند تکامل بخشیده.هر تحول به دهها و صدها سال گذشت زمان نیاز دارد. چرا که هر تحولی به ارتقاء توان بصری مخاطبین نیاز دارد. متکاملترین

درجه ای که خط بدان رسید عبارت بود از : خط الفبایی که تا کنون نیز بدان می نویسیم .

انواع خط : خط تصویری وخط واژه نگار

منبع : خوشنویسی در ایران لیلا برات زاده

 

در میان ملل متمدن، خط منحصرا وسیله نمایش و ضبط و تفهیم مقاصد و افکار است. ذوق لطیف ایرانی هم توانسته است از آن استفاده کند واینکه قرنهاست خط ایرانی یکی ازمظاهرهنری ظریف اسلامی- ملی می باشد .

نمونه هایی از خطوط ایرانی :

 

 

 

 

 

خط ایرانی قریب به هزار سال است که وسیله هنر نمایی خوشنویسان است و پیوسته هنرمندان در صدد تکمیل و توسعه آن بوده اند ومدت هفت قرن پیوسته خطوط ایرانی سیر تکاملی خود را نموده

و درحدود قرن دهم به حد اعلای ترقی و زیبایی و شیوایی خود رسید .

البته وضع کنونی و اقتضای زمانه و متداول شدن قلمهای تند نویس و ماشین تحریر برای کاربرد

در صنعت چاپ در تسریع کار برای اهمیت دادن به زمان و قلمهای جدید کامپیوتری نیز برای راحتی کارهای چاپی و تایپی در زوال این هنر کمک نموده است . ولی این نکته را هم نباید فراموش کنیم که باید به پیروی از راهی که نیاکان ما رفته اند، برای احیای هنرهای زیبای قدیم مانند : هنر خوشنویسی ومینیاتور و....... به زنده نگه داشتن هنر خط و ترویج آن اهمیت دهیم .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بخش اول

فصل دوم

کاربرد های گرافیکی خط:( طراحی حروف)

کار هنرمند بر اساس موقعیت زمانی و مکانی شکل می گیرد . چرا که دیدگاه های زیبا شناسی در هر دوره ای متفاوت است . ممکن است مردم در دوره ای نوعی دید گاه و برداشت از زیبایی داشته باشند که این دید گاه در دوران بعد به کلی متفاوت باشد .

امروزه کار کردن روی شکل و فرم الفبا و خط های سنتی و بومی به وسیله طراحان گرافیک برای مصارف گوناگون انجام می شود که از مهمترین آنها طراحی کامل حروف الفبا می باشد.

 

 

 

( طراحی کامل حروف الفبا ) :

هر گروه الفبای طراحی شده باید در نوع خودش منطقی باشد . اختراع الفبا یکی از برجسته ترین فعالیتهای زیبا شناسی به حساب می آید . امروزه هر کس در زمینه طراحی دارای ذوقی است که گاه منجر به اختراع یک حرف زیبا می شود و خصوصیات فردی جالبی را در آن اجرا می نماید

و چه بسا که با ریزه کاری های تزئینی آن را سرشار از زیبایی می کند ولی از آن پس طرح باید یک رابطه صحیح و منطقی را نسبت به حرف اولش دنبال کند . او باید قدرت برقرار کردن یک جریان قیاسی سلیس و روان را داشته باشد و در عین حال تخیل او فلج نگردد.

استاد ممیز درباره طراحی حروف فارسی در عصر معاصر می گوید : در زمینه طراحی حروف

بسیار کم کار کرده ایم و اغلب قلم هایی که این روزها به وسیله کامپیوتر طراحی شده معیوب و ناقص اند . زیرا اولا الگوی فرنگی دارند و دوما به خوش نویسی و اسکلت حروف فارسی در آنها کمتر توجه شده است . چفت و بست اغلب این حروف به طور فنی طراحی نشده است و از همه بد تر اینکه این قلم ها به طور کامل با روحیات ایرانی منطبق نیستند . بطور مثال قلم های:

 

Ï»H : اول
³I¿²H : الهام

در طراحی حروف شیوه های مختلفی وجود دارد که می توان آنها را در دو بخش عمده جای داد :

الف : طراحی در قالب خوشنویسی سنتی یا خطا طی

ب : طراحی خارج از قالبهای خوش نویسی سنتی

الف : در این نشانه ها کاملا از قلم های خوش نویسی استفاده شده است ولی با ترکیب بندی و جای گذاری منطقی و مناسب در یک کادرمشخص . دراین شیوه اصولا طراح به هیچ عنوان ازقوانین، فرمول، قواعد و قلم خوشنویسی دوری نمی کند و نیز به آن وفادار می ماند و سعی در هر چه زیباتر جلوه دادن آن در یک ترکیب بندی درست و اصولی دارد .

مثال : طراحی عنوان موزه رضا عباسی

 

 

ب : دراین نوع نشانه ها قواعد خوشنویسی رعایت می شود ولی فرم اصلی حروف با طراحی گرافیک ، تازگی و پویایی خاصی می یابد و سعی درایجاد طرحی نو می نماید .از این رو هر چه ساده تر کردن طرح اصلی و ترکیب بندی جدید هدف اصلی می باشد .

 

 

به عنوان مثال : طراحی های قالی سلیمان و اخبار

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عناصر در طراحی حروف عبارتند از :

١- نقطه ٢- خط ٣ – سطح(جرم)

۴- فضا ، مکان ۵- بافت

نیروهای اصلی یک ساختار یا یک کمپوزیسیون هستند .

این اجزای اصلی به هرروشی که مورد نظر طراح باشد با هم ترکیب می شوند. اینها خالص ترین عناصر طراحی بوده و هر یک خصوصیات خاص خود را دارند .

 

١- نقطه :

نیروهای زیادی وجو د دارد که بر نقطه وارد می شوند . نقطه همچنین در فضا جای می گیرد ، مطرح می شود و به نسبت فضا ( کادر) در نظرگرفته می شود و یا سنجیده می شود . این نقطه ها هستند که با در کنارهم قرار گرفتن ، خط را به وجود می آورند.

و آن خط جرم دارد . پس خود نقطه هم جرم خاصی دارد و در هر جایی از فضا حا لت خاصی دارد و نقطه ها یکسان نیستند ، بلکه دارای اشکال متفاوتی هستند و می توانند معنا پیدا کنند و مهم شوند.

٢- خط :

خط نیرویی است که می تواند تقسیم شود ، نفوذ کند درمیان بگیرد و یا حتی معنی فضا یا شکل بدهد . خطوط غا لب آنهایی هستند که حرکت ، نیرو و تضاد و یا شکل را ایجاد می کنند . دیگر خطوطها راهنما هستند که خطوط فیزیکی یا شکل حروف را هدایت می کنند . آنها روان بودن طبیعی حروف را موجب می شوند . دیگر خطوط از پیش تعیین شده یا گرید ها هستند که مکان

عناصر را روی کاغذ مشخص می کنند .

این نیروها هستند که حروف را شکل می دهند. همینطورشکل حروف موجب ایجاد نیرو می شود.

خط مهم ترین عنصری است که به حروف شکل می دهد . این چگونگی طراحی با خط است که شخصیت نوشته را مشخص می کند .

 

 

٣ – جرم( سطح):

منظور ما از جرم در اینجا فضای معینی است که شکل و حجم مشخصی را دارد . جرم به وزن یک مجموعه یا گروهی از عناصر از لحاظ بصری اشاره می کند . با افزایش وزن حروف و کم کردن فواصل بین کلمات و فضای داخلی حروف و همچنین تنگ کردن سطور معمولا می توان به یک ساختار قوت بخشید .

 

 

نیروی بین خطوط در یک حرف

 

b b

ضخامت و انرژی حروف نسبت به فضای اطراف

¥ ¥

 

تغییرات بصری از حروف سیاه تا تو خالی ³

عوامل زیادی در وزن یک توده تاثیر می گذارند و ترکیب این عوامل است که جای یک عنصر را در ساختار کار تعیین می کند . بعضی از این خاکستری ها عبارتند ا ز : قوت ، شدت ، تیرگی و کنتراست حرف .

٤- فضا ، مکان :

فضا محیطی است که دیگر عناصرطراحی نیز د رآن عمل می کنند ، همانند محیط اطراف ما .

این عنصردر طراحی عبارت است ازمحیط خالی که عناصر درآن جای گرفته اند و با اشغال ابعاد همانگونه که عناصر دیگر به آن اضافه می شوند ، طراحی شکل می گیرد . فضا شبیه به یک بوم و یا یک مکان خالی عمل می کند که زمینه و همینطوردیگرچیزها به آن اضافه می شود.

موفقیت یک کمپوزیسیون به انتخاب وچگونگی قراردادن عناصر گوناگون در یک فضای طراحی بستگی دارد .

 

٥- بافت :

درجه شدت رنگها در هنگام تکثیر به صورت سیاه و سفید هنگامی که در کنار هم قرار می گیرند مطرح است . در آن هنگام سیاهی ذاتی خود را از دست داده و در مجموع به صورت یک سطح خاکستری دیده می شوند . درجه شدت این خاکستری بستگی به نوع حروف ، وزن و تراکم آنها در ارتباط با هم دارد .

ارزش های خاکستری مورد استفاده بایستی با انتخاب و اندازه صحیح حروف به وجود بیاید .

بافت می تواند بوسیله تکراراشکال یکسان به وجود بیاید یا اجزا تشکیل دهنده آن در ساختار سطح تفاوت داشته باشد . بافت ا لگویی از ترکیب روشنایی و تاریکی در هم بافته شده است که بوسیله تکرارشکل حروف در ارتباط با فضای اطراف آن به وجود می آید .

 

الف : ارتباط بین جرم وفضا

٤ ٣ ٢ ١

 

 

 

ب : نیروی وارد آمده بر خط

 

قواعدهایی برای طراحی حروف فارسی :

هر اثر هنری زمینه ای را به وجود می آورد که تمامی عناصر موجود در ساختار آن بایستی در رابطه با یکدیگر عمل کرده و معنی هر قواعد طراحی تئوری های اساسی هستند که چگونگی استفاده و کار با عنصر خط را مشخص می کنند . این ۶ قاعده عبارت اند از :

۱ - ارتباط و هماهنگی :

گرچه یک کمبود مشخص ممکن است از تمامی قواعد طراحی که در بالا ذکر شده استفاده کند ولی قاعده ارتباط تقریبا همیشه در اجزا هر طرحی موجود است . چرا که این نیرویی است که اجزا را مر تبط کرده و طرح را منسجم می کند .

یکی از قواعد در ایجاد هماهنگی استفاده از تناسبات طلایی است . هر چه که بر مبنای این قاعده طراحی شود ، به خودی خود دارای هارمونی است که اجزای آن با هم رابطه برقرار می کنند و دیگری حفظ هماهنگی در خانواده حروف است .

 

نسبت میان اجزائ شکل حروف:

 

R¼¤IÄ

نسبت میان ضخامت :

HoTö 

 

نسبت فضای مثبت و منفی در یک حرف :

 

kö kö

با نگاهی دقیق می توان اصل هماهنگی را در شکل حروف فارسی یافت ، که درک و رعایت اصول آن موجب هماهنگی و توازن در طراحی خط فارسی شده و در نهایت هماهنگی و و حدت

طرح را نیز تضمین می کند . برای یافتن این اصول هم ابتدا به ساده سازی حروف می پردازیم ،

تا عناصر اصلی به دست بیایند .

ساختار الفبای فارسی از سه شکل اصلی : مستطیل افقی ، مستطیل عمودی و بیضی تشکیل شده است .

مستطیل عمودی بیضی مستطیل افقی

 

در این میان شکل بیضی نقش تعیین کننده ای در کیفیت تصویری الفبای فارسی دارد . چرا که بیضی اساس نقوش اسلیمی در هنرهای مشرق زمین و به خصوص هنر های اسلامی بوده و باعث تنوعات چشمگیری در خطوط اسلامی شده است . علی رغم اینکه این تنوعات بر زیبایی خط افزوده است ولی موجب سختی و پیچیدگی طراحی قلم نیز شده است .

بنا براین در طراحی قلم فارسی باید جزئیات متنوع حروف را به سمت جزئیات مشترک سوق داد تا از یک طرف به هماهنگی قلم و از طرف دیگر به کاهش تنوع و سادگی شکل حروف بیانجامد . سه شکل اصلی در الفبای فارسی عبارت اند از :

مستطیل عمودی ، مستطیل افقی و دایره

 

٢ - تغییر حالت و جهت :

این قاعده جهت ایجاد یک فرآیند به شرطی که مراحل انتقالی بین یک عنصربه عنصر دیگرهمگی به زمینه اصلی کار، وفادار باقی بمانند ، لازم است . همینطور برداشت مشترک از مسیر

حرکت فضا وگذشت زمان برای شناخت این قائده ضروریست . توجه به جهت نیز بسیار مهم است .

شناخت این عامل تاثیر بصری خط را دو چندان می کند .

در خط فارسی سه جهت اصلی وجود دارد که عبارت اند از :

الف : حرکت عمودی که به حروف وقار خاصی می بخشد .

ب : حرکت افقی که روند مستمر حروف را به یکدیگر پیوند می دهد.

ج : حرکت چرخشی که زیبایی خط فارسی را دو چندان کرده و ارتباط نزدیکی با عامل بصری دارد .

ج : تکرار ( ریتم ) :

استفاده ازعلائم یا موضوعات مشابه ، یک رابطه هارمونیک را میان آن عناصر تشکیل می دهد این رابطه توالی هر شکل ، حالت و حرکت مشابه طبق یک نظم معین را تکرار یا ریتم می گویند این قاعده در میان تمامی عناصر مشترک است . به طور مثال با کمی دقت در قطعات موسیقی می توان این قاعده را یافت .

ساده ترین فرم ریتم در جریان مداوم سطور، نوشته های روی صفحه می باشد . در اینجا عناصر مورد استفاده طراح بایستی به نحوی در کنار هم قرار گیرند که تشکیل یک تداوم بصری از حرکت را بدهند . ریتم را می توان ضربان کنترل کننده تغیرات تدریجی میان عناصر یک اثر دانست .

الف : گاهی ریتم از شکل های کاملا مشابه از نظر اندازه و جهت تشکیل می شود .

ب : گاهی ریتم از شکل های مشابهی به وجود می آید که از نظر اندازه و جهت و موقعیت متفاوت اند .

 

۴ – تاکید و تضاد :

در میان تمامی خواص تاکید و کنتراست، شاید مهمترین آنها باشند . از نظر بصری تاکید موجب نوعی تغیر ماهیت در موضوع می شود که در عین حال با طرح هماهنگی دارد .

در حالی که کنتراست تغیر ناگهانی ایجاد می کند و موجب جلب توجه شدید بصری می شو د. تاکید را با تغیرات کوچک و جزئی می توان به وجود آورد همانگونه که فقدان کنتراست و تضاد

موجب خستگی و کسالت موضوع می گردد که بیش از حدآن هم نیز آزار دهنده است . تفاوت

و تضاد جذابیت کار را به حداکثر خود می رساند . این قاعده هنگامی که به طور موثر به کار برده شود می تواند موجب تحریک هیجان و فشار شود .

 

نمونه هایی از تضاد در حروف فارسی :

تضاد بین کوچک و بزرگ :

b b

تضاد بین اول و آخر :

 

b e

 

تضاد بین نازک و ضخیم :

b b

 

تضاد بین نرم وسخت ، تضاد بین پهن و باریک ، تضاد بین مثبت و منفی ، تضاد بین راست ومورب وبین روشن و تیره ، تضاد در بافت ، تضاد بین ریز و درشت .

 

۵ – برتری :

برتری مشخص می کند که کدام عنصر در میان عناصر مختلف یک طرح بر دیگران حاکم است .

این قاعده بر طبق درجه اهمیت عناصر را سازماندهی می کند و برای خلق منطق یک طرح لازم است . با استفاده از تکنیک های گوناگون از عناصر می توان راه های جدید را برای برتری بصری بدست آورد .

ایجاد برتری به معنای آن نیست که عنصراولیه بایستی نسبت به طرح از یک حاکمیت فوق العاده

برخوردار باشد . بلکه این عنصر به منزله نقطه شروعی برای سفر چشم محسوب می شود تا

چشم حرکت خود را بر روی کاغذ از آنجا آغاز کند . دیگر عناصری که چشم را به سوی باقی طرح حرکت می دهند نیز تداوم را در کمپوزسیون ایجاد می کند .

 

 

۶ – توازن :

قراردادن یک عنصریا عناصر در یک محدوده آن چنان که از نظر بصری به نظرمساوی آیند را توازن یا تعادل می نامند . این خاصیت یک پدیده اساسی در طبیعت و یک برداشت مقبول و همگانی در هنر است . نمونه های فراوانی از تقارن در طبیعت به چشم خورده است. از تقارن در

یک گل تا تقارن در بدن انسان .

توازن فیزیکی قادر به اندازه گیری است ولی ، در هنر هیچ روش عملی و فیزیکی برای سنجش

وزن یا شکل عناصر وجود ندارد و ایجاد توازن با تخمین بصری وزن اشکال صورت می گیرد .

از نظر بصری جرم بیشتری از خاکستری می تواند با قطعه کوچکتری از سیاه توازن ایجاد کند .

اما وزن بصری عناصر ثابت نیستند .

چشم ما در یک ترکیب بندی حرکت می کند و عناصر ایجاد کننده توازن را جستجو می کند . وقتی عناصر حدودا در وسط صفحه تصویر قرار بگیرند بوسیله فضای اطراف خود حفظ و حمایت

می شوند ، ولی هر گاه آنها بطرف کناره های صفحه تصویر تغیر مکان دهند ، توازن می تواند

هم به صورت متقارن و هم به صورت نا متقارن باشد .

در توازن متقارن از نظر بصری کیفیت و تیرگی دو طرف با یکدیگر برابر است .