فساد مالي، زاييده فساد سياسي

فساد سياسي، اداري و اقتصادي از درجه مشروعيت و اثر بخشي دولت ها مي کاهد تا آن اندازه که مي تواند دولت ها و نظام هاي سياسي را با بحران مشروعيت و مقبوليت مواجه سازد. فساد از هر نوع آنکه باشد ثبات و امنيت جوامع را به خطر انداخته و تهديدي جدي عليه امنيت ملي محسوب مي شود. فساد، ارزش هاي اسلامي ،اخلاقي و آزادي سياسي را مخدوش ساخته و از اين طريق مانع توسعه سياسي و اجتماعي جامعه مي شود. بر اساس ديدگاه مطرح شده در اين مقاله که توسط محمد صادق زماني تحليلگر و کارشناس ارشد مسائل سياسي در سايت “الف” منتشرشده ،تا زماني که فساد سياسي باشد فساد مالي هم خواهد بود .

چنانچه بخواهيم فساد را در قالب يک معادله ارائه دهيم اين معادله بدين صورت خواهد بود: انحصارطلبي به علاوه سوء استفاده از قدرت منهاي پاسخگويي و شفافيت عملکرد مساوي با فساد است. مهمترين دليل بروز و ظهور انواع فساد در يک نظام سياسي و يا اداري وجود مديران ناکارآمد و يا آلوده ونيز فقدان نظارت قوي و مستمر است.

فساد تا جايي که به سازمان و فرآيندهاي سازماني مربوط مي شود، به اجزاي سه گانه سياسي، قانوني و اداري قابل تقسيم است.

1- فساد قانوني:

وضع قوانين تبعيض آميز به نفع سياستمداران قدرتمند و طبقات مورد لطف حکومت را فساد قانوني مي گويند. براي مثال قوانيني که بدون هيچگونه توجيه اقتصادي و يا اجتماعي انحصار خريد، فروش يا توليد يک محصول را به يک فرد يا گروه از افراد اختصاص مي دهند، نمونه هايي از اين نوع فساد است. به جرات مي توان گفت که قوانين مبهم و شکاف دار نيز، که زمينه را براي اختلاس ارتشاء ، رانت خواري و... فراهم مي کند نمونه هاي بارزي از فساد قانوني است.

2- فساد سياسي:

سوء استفاده از قدرت سياسي در جهت اهداف شخصي و نامشروع را فساد سياسي مي گويند. فساد سياسي به معناي راه يافتن فساد در سياست ، قدرت و حکومت است. اصولا فساد سياسي و قدرت همزاد يکديگرند، به عبارت ديگر فساد سياسي زاييده قدرت سياسي ويا نزاع براي کسب قدرت است.ژان ژاک روسو بر اين باور است که فساد سياسي نتيجه حتمي کشمکش و تلاش بر سر کسب قدرت است. راه يافتن فساد در چهار حوزه(قلمرو) معادل فساد سياسي است: نظام اداري و دستگاه بوروکراسي، رجال سياسي ، گروهها و احزاب سياسي و دستگاه قضايي.

الف) نظام اداري و دستگاه بوروکراسي : نظام اداري حوزه اجراي سياست هاي دولت و جايگاهي است که قدرت سياسي از آنجا به طور ملموس در جامعه جاري مي شود. به عبارت ديگر، نظام اداري رابط بين مردم ، توده ها و جامعه مدني با دولت و حکومت است. براي شناختن نظام اداري سالم يا فاسد بايد ابتدا نظام اداري سالم را شناخت.

دستگاه بوروکراسي سالم دستگاهي است که کارکنان آن وظايف خود را در قبال شهروندان به نحو شايسته و در ازاي حقوقي معين انجام مي دهند. هر جرياني که در اين روند خلل ايجاد کند فساد به شمار مي آيد. به طور مثال اگر کارکنان دولت نه در قبال حقوق دريافتي از دولت بلکه در مقابل وجوه دريافتي از مردم ، وظايف خود را انجام دهند از آن به فساد اداري و در نهايت به فساد سياسي تعبير مي شود.

وجود فساد اداري در يک جامعه نشانگر دروني نشدن فرهنگ سياسي اصيل در آن جامعه است چرا که فرهنگ سياسي توزيع خاصي از ايستارها ، ارزشها ، احساسات ، اطلاعات و مهارتهاي سياسي است که بر رفتار شهروندان و رهبران در سراسر نظام سياسي تاثير مي گذارد. بنابراين فساد اداري مي تواند سبب بي ثباتي نظام سياسي مي شود.

ب) رجال سياسي : از دو طريق مي توان فساد را در وجود رجال سياسي رديابي کرد؛ اول اينکه رجال سياسي از مقام و موقعيتي که در اختيار دارند سوء استفاده نموده و فراجايگاهي عمل کنند و دوم آنکه مقام و موقعيت خود را محملي براي کسب ثروت اندوزي خويش و اطرافيانشان قرار دهند.

ج) گروهها و احزاب سياسي : گروههاي سياسي در واقع بخش جمعي جامعه بوده و قسمتي از قدرت اجتماعي را نمايندگي و هدايت مي کنند. راه يافتن فساد در گروهها و احزاب سياسي زماني است که آنها خارج از چارچوب قانون عمل کرده و بيشتر از سهم خود طلب کنند و در تامين منابع مالي درگير فساد اقتصادي شوند.

ت) دستگاه قضايي : نبود امنيت قضايي و فقدان عدالت و برابري در دستگاه قضايي در يک نظام سياسي دليل واضحي بر وجود فساد در دستگاه قضايي است. زماني که شهروندان يک جامعه در مراجعه به دستگاه قضايي مطمئن نباشند که از موقعيت مساوي با سايرين در گرفتن حقوقشان برخوردار هستند ، دستگاه قضايي آلوده به فساد است.

3 - فساد اداري:

بر اساس دايره المعارف بريتانيکا، استفاده از اين لغت ابتدا از قرن 14 ميلادي در اروپا رايج شد و از نظر لغوي به معني آلودگي ، دگرگوني از وضع ابتدايي و طبيعي، ناخالصي و کاسته شدن در کميت و کيفيت است. فساد اداري از نظر اصطلاحي بر اساس تعريف بانک جهاني، به معناي استفاده از امکانات و منابع عمومي در جهت منافع و سود شخصي از سوي مديران کارگزاران و پايوران سازمان هاي اداري و موسسات است.

علت وجود پديده فساد اداري، انحصار و نيز وجود قوانين بازدارنده براي مداخله عوامل مختلف براي عرضه يک خدمت و يا کالاي خاص است ، بنا براين آنجا که رانت ( امکان کسب سود انحصاري ناشي از داشتن يک موقعيت خاص) وجود دارد، فساد اداري هم وجود دارد.

فقدان نظارت قوي و کارآمد ،عدم ثبات اقتصادي، تورم لجام گسيخته، رکود، کاهش درآمدها و قدرت خريد مردم، عدم عدالت اقتصادي و اجتماعي، توزيع نامناسب امکانات و تسهيلات در جامعه و امثال اين موارد از عمده ترين ريشه هاي اقتصادي فساد اداري به شمار مي آيند.

عدم استقلال کامل قوه قضائيه،اعمال نفوذ قوه مجريه بر آن و بر دستگاه هاي نظارت و بازرسي، فشار گروه هاي ذي نفوذ در داخل و خارج سازمان، فساد مديران عالي رتبه، جوسازي و غوغاسالاري، توصيه براي در امان ماندن مديران مختلف از مجازات ها و تساهل و تسامح نسبت به موارد مشاهده شده از عوامل سياسي تسهيل کننده جريان فساد تلقي مي شوند.

تشکيلات و ساختار اداري غيرپويا، حجيم و نامتناسب با اهداف و وظايف، پيچيدگي قوانين و مقررات و تعداد بخش نامه ها و دستورالعمل هاي اداري، مديران غير موثر، فقدان نظام شايسته سالاري، وجود تبعيضات در استخدام، انتصاب و ارتقاي افراد، نارسايي در نظام حقوق و دستمزد، نظام پاداش و تنبيه و به ويژه نظام نظارت و ارزشيابي، ترجيح اهداف گروهي به اهداف سازماني و ناآگاهي ارباب رجوع به فرايندهاي اداري و حقوق خود از عوامل اداري تسهيل کننده فساد اداري هستند.

يکي از مهمترين علل چالشهاي کنوني نظام سياسي جمهوري اسلامي در سطح کلان اين است که تحقق آرمانها و اهداف عالي انقلاب بر عهده دستگاه بوروکراسي گذاشته شده و اين در حالي است نظام اداري ايران نه تنها نتوانسته آرمانهاي ارزشي انقلاب را محقق سازد.

فساد سياسي، اداري و اقتصادي از درجه مشروعيت و اثر بخشي دولت ها مي کاهد تا آن اندازه که مي تواند دولت ها و نظام هاي سياسي را با بحران مشروعيت و مقبوليت مواجه سازد. فساد از هر نوع آن که باشد ثبات و امنيت جوامع را به خطر انداخته و تهديدي جدي عليه امنيت ملي محسوب مي شود. فساد، ارزش هاي اسلامي ،اخلاقي و آزادي سياسي را مخدوش ساخته و از اين طريق مانع توسعه سياسي و اجتماعي جامعه مي شود.

در نظام هاي تک حزبي يا ديکتاتوري به دليل محدوديت آزادي بيان و مطبوعات و فقدان احزاب سياسي رقيب، هزينه هاي فساد اداري به مراتب کمتر و فرصت هاي ارتکاب به آن بسيار بيشتر از نظام هاي چند حزبي و دموکراتيک است. احزاب سياسي به عنوان يکي از ارکان جوامع دموکراتيک مي توانند به کنترل بوروکراسي اداري کمک و از اين طريق دامنه فساد را محدودتر کنند.

قابل توجه ترين تعريفي که امروزه در کشورهاي غربي براي پديده فساد مالي و اقتصادي در دستگاه هاي دولتي وجود دارد اين است که فساد اقتصادي عبارت از «استفاده از پول مردم براي مقاصد شخصي» است. فساد اقتصادي و مالي، مسئله اي است که اين روزها پارلمان اروپا و حتي کميسيون اين اتحاديه را به خود مشغول داشته است. در سال 1998 و در اندونزي اين پرسش که سوهارتو، رئيس جمهور اين کشور چگونه موفق به مال اندوزي شده است باعث برگزاري تظاهرات هاي دانشجويي بسياري شد و در نهايت به سقوط حکومت وي انجاميد. اين موضوع باعث شد که دانشجويان زيمبابوه اي نيز به اين فکر بيفتند که چرا رهبرانشان تا اين حد ثروت اندوخته اند. در دهه 1990 ميلادي دولت هاي ايتاليا، برزيل، پاکستان و زئير به خاطر افشا شدن فساد مالي موجود در دستگاه دولتي از کار برکنار شدند زيرا مردم اين کشورها ديگر تاب تحمل فساد مالي موجود در دستگاه دولتي خود را نداشتند.

واقعيت اين است که در دنياي امروز فساد مالي مي تواند از حاکمان يک کشور به مردم آن سرايت کند و به عنوان هنجاري اجتماعي رواج يافته و نهادينه شود. به طوري که کارمندان دولتي از آنجا که مي بينند حاکمان دولت غرق در فساد مالي هستند، به فکر سوء استفاده از موقعيت اداري خود مي افتند.

در کشورهاي صنعتي فساد بيشتر در رده هاي بالاي جامعه متمرکز است در حالي که در کشورهاي در حال توسعه فساد تمام زير و بم جامعه را در بر گرفته است.شاخص بين المللي فساد، ميزان فساد را از صفر تا ده نشان مي دهد به گونه اي هر چه کشوري فسادش کمتر باشد نمره بيشتري دريافت مي کند. در سال 2001 کشور فنلاند با 9/9 کمترين و بنگلادش با 4/0 بيشترين فساد را داشته اند.

توسعه نيافتگي و فساد همانند يک دور باطل يکديگر را تقويت مي کنند و فساد سياسي و اقتصادي را به وجهي از خصوصيت جوامع توسعه نيافته تبديل مي نمايند.

براي پرهيز ازفساد و استبداد، بهترين راهي که به نظر انديشمندان رسيده اين است که اقسام گوناگون قدرت مشخص شده و اجراي آن به دستگاههاي جداگانه سپرده و به نحوي به کار برده شود که مديريت هيچ يک از قوا، توان اعمال نفوذ در قدرت ديگر را نداشته باشد؛ زيرا مقامات سياسي و حکومت گران، غالبا در پس لفاظي هاي فريبنده در باب خير و صلاح مردم،علاوه بر خودسري و زور گويي، دست به پنهانکاريهايي به سود خود يا نزديکانشان هم مي زنند.

امروز قوانين اساسي آزاديخواهانه به منظور جلوگيري از تثبيت غير حقاني چنين زمامداراني، با تفکيک قواي سه گانه، اصل حکومت قانون و نه فرد را رسميت بخشيدند تا از فساد و تحکم حکومت گران بکاهند . هرگاه نظارت بر فعاليتهاي متصديان امور عمومي به ضعف گرايد فرصت براي فساد سياسي افزايش پيدا مي کند.

زماني که تقسيم قدرت ميان نقش آفرينان سياسي يعني دولت و قواي ديگر روشن و دقيق نباشد، کشف موارد فساد و مجازات عاملان آن بسيار دشوار مي شود. اينکه در دو دهه اخير در سراسر جهان مدام بر ضرورت مقررات زدايي و تسهيل فعاليت هاي اقتصادي تاکيد مي شود، براي رهايي از فساد سياسي است.

فساد اداري ، عوامل بروز و راهكار‌هاي پيشگيري و مقابله با آن

براساس آمار منتشره از سوي سازمان جهاني شفافيت ايران از ميان 133 كشور در رتبه 79 از نظر فساد اداري قرار گرفته است. فساد اداري از جمله پديده‌هاي سازماني است كه روند توسعه كشور‌ها را به طور چشمگير بامشكل رو برو مي سازد و در خصوص فساد اداري اصولاً تعريف قابل قبول همگاني وجود ندارد و معمولاً به گونه‌هاي متفاوتي با موضوع فساد اداري برخورد مي شود برخي فساد اداري را سوء استفاده از موقعيت و جايگاه اداري براي مقاصد مشخصي دانسته‌اند ، گروه ديگري رشوه گيري و پنهان كاري را فساد نامگذاري كرده‌اند وعده‌اي نيز هرگونه ارتباط و رد و بدل كردن منابع و امكانات براي انجام امور غير قانوني را در سازمان‌ها فساد اداري تعريف كرده‌اند . اما آنچه در تمامي اين تعاريف مشترك است نوعي هنجار شكني و تخطي از هنجار‌هاي اخلاقي و قانوني در عملكرد اداري و سازماني است و از اين روست كه فساد اداري و تعريف آن تابعي از هنجار‌هاي مورد قبول در هر جامعه و فرهنگ مي شود .

دلايل گوناگوني را براي فساد اداري درجوامع مختلف بر شمرده اند : فقر اقتصادي و نابساماني هاي در آمدي كاركنان سازمان ها، فقر فرهنگي و عدم وجود باورهاي استوار اخلاقي و نبود مقررات و قوانين بازدارنده و نظام هاي كنترلي موثر از زمره دلايل اصلي بروز فساد اداري بوده است اما شايد مهمترين دليل اشاعه فساد اداري نبود ساختار‌هاي شفاف و روشن انجام امور در سازمان‌هاست در محيط هاي اداري غير شفاف و مبهم امكان كجروي‌هاي اداري افزايش مي يابد و انجام رفتار هاي فساد آلود تسهيل مي شود بنابراين شايد به جرات بتوان ادعا كرد كه مؤثرترين و كاراترين شيوه‌هاي مبارزه با فساد اداري خروج از فضاي تاريك و سايه و شفاف سازي محيط و ساختار هاي اداري است .

همانطور كه در مطالب فوق الذكر بيان شد بررسي‌هاي صورت گرفته بر روي پديده فساد اداري حكايت از پيچيده بودن و گسترده بودن عوامل موثر در شكل گيري اين پديده دارد ولي به طور كلي مي توان عوامل اصلي شكل گيري اين پديده را به سه گروه تقسيم بندي كرد :

- عوامل فرهنگي و محيطي

- عوامل شخصيتي

- عوامل اداري و سازماني

- عوامل فرهنگي و محيطي : هر چه سطح اخلاقي عمومي بالاتر باشد هزينه‌هاي رواني و اخلاقي فساد اداري بيشتر خواهد شد چرا كه فرد در اثر ارتكاب به عمل خلاف ،‌رنج بيشتري متحمل شد از طرف ديگر هر چه سطح اخلاق كارمندي در محيط كار بالاتر باشد ،‌خطر كشف ، تنبيه و هزينه هاي حيثيتي آن افزايش مي يابد و شرمسازي مرتكبين فساد بيشتر خواهد شد.

- عوامل شخصيتي : در تمام كشور‌ها به ويژه كشور‌هاي توسعه يافته ،‌براي پست هاي اداري و سازماني شرايط احراز معرفي مي گردد كه انتخاب و انتصاب افراد بر مبناي آن شرايط صورت مي گيرد در محتواي شرايط احراز موقعيت‌هاي اداري و دولتي ،‌ بخشي به ويژگي‌هاي شخصيتي مدير اختصاص داده شده است علت آن نيز به اهميت و نقش ويژگي‌هاي شخص مديران در رفتارهاي سازماني بر مي گردد كه از خود نشان مي‌دهند .

- عوامل اداري و سازماني : چيزي كه در نظام اداري كنوني واقعيت دارد اين است كه واحد‌هاي اداري معمولاً با تعداد زيادي از قوانين و مقررات غير واقعي و يا غير ضروري مواجه هستند وابهامات موجود در رويه هاي اداري و استاندارد‌هاي جاري كار ،‌امكان هر گونه تصميم و اقدامات خود سرانه را به كارگزاران آنها مي دهند . بعلاوه اينكه ،‌ فرآيند‌هاي پيچيده و چند لايه امور اداري نيز عامل تشويق مراجعان ، به پيشنهاد رشوه براي تسريع كار هستند ، از طرفي پايين بودن حقوق كاركنان هم دليل كاهش تدريجي قدرت مقاومت و هم عادت بعدي آنان به قبول اين پيشنها‌د‌ها است .

- همانطور كه عوامل به وجود آورنده فساد در جامعه از گسترده بالايي برخوردار است ،‌آثار و نتايج ناشي از فساد در جامعه نيز بسيار گسترده است فساد همچون غده‌اي سرطاني است كه آسيب‌هاي بسياري را بر حامعه و كشور وارد مي آورد صدمه زدن بر اعتماد مردم نسبت به حكومت ، ممانعت از ثبات سياسي و اقتصادي و پيوستگي اجتماعي و ممانعت از توسعه اقتصادي كشور از طريق تخريب رقابت سالم در بازار از جمله اين موارد هستند علاوه بر آنچه اشاره شده مي توان موارد زير را به عنوان آثار ناشي از وجود فساد اداري در جامعه نام برد .

- تضعيف ساختار اداري

- تخريب مشروعيت حكومت وحاكميت قانون

- كاهش احترام به قانون اساسي

- از بين رفتن شفافيت و حساب پس دهي

- كاهش فرصت‌هاي سالم پيشرفت براي افراد موسسات و سازمان ها

- افزايش هزينه زندگي سالم

- كاهش بهره وري

راهكار‌هاي پيشگيري و مقابله با فساد در نظام اداري كشور

گام بعدي پس از شناخت عوامل وگلوگاه‌هاي بروز فساد اداري ، پيگيري مجدانه راهكار‌هايي پيشگيرانه ، باز دارنده و بهبود بخش در چارچوب برنامه هاي ميان مدت و بلند مدت مي باشد در اين راستا راهكار هايي در قالب راهكار‌هاي كلان و خرد در ذيل مطرح مي گردد .

الف – راهكار‌هاي كلان

1) پيشگيري از طريق اصلاح و بهسازي نظام اداري و آموزش

2) مقابله و برخورد جدي با مصاديق فساد

3) مديريت موثر برنامه مقابله با فساد

4) تصويب قوانين كار آمد و راهگشا در مقابله با فساد

ب – راهكار‌هاي خرد

1) راهكار هاي اداري و مديريتي :

1-1- تمركز زدايي از اداره امور كاهش تصدي هاي دولتي

1-2- ايجاد اصلاحات در ساختار نظام‌ها ،‌روش ها و رويه‌هاي انجام كار و ارائه خدمات به مردم

1-3- ايجاد اصلاحات در نظام نظارت و بازرسي و بهينه سازي فرآيند نظارت و كنترل

1-4- استقرار نظام احقاق حقوق و تامين خسارت ارباب رجوع

1-5- توسعه مديريت و توسعه كيفي نيروي انساني

1-6- تقويت فرهنگ مشاركت جويي و مشاركت پذيري در دستگاه‌هاي اجرايي

1-7- افزايش پاسخگويي دستگاه‌ها در مقابل مردم ،‌نهاد‌هاي مدني و نهاد‌هاي نظارتي قانوني

1-8- ايجاد اصلاحات نهادي در مديريت مقابله با فساد و سالم سازي نظام اداري

2 ) راهكار‌هاي فرهنگي ـ اجتماعي :

1-2- افزايش اگاهي و آموزش مستمر مردم در خصوص برنامه‌ها و دستاورد‌هاي مقابله با فساد

2-2- احيا و آموزش ارزش‌هاي ارزش‌هاي اخلاقي و انضباط اجتماعي

2-3- تقويت فرهنگ مسئوليت خواهي و نقد پذيري دولت

2-4- بهبود نظام تامين اجتماعي

3) راهكار‌هاي سياسي ـ مدني :

1-3- تقويت نهاد‌هاي مدني در نظارت بر نهاد قدرت ودستگاه‌هاي اجرايي

3-2- توسعه مشاركت‌ مردمي در مقابله با فساد ونظارت بر دستگاه‌هاي اجرايي

3-3- تقويت نقش و جايگاه مطبوعات آزاد و مستقل در مقابله با فساد

4-3- سياست زدايي از نظام اداري و انتخاب مديران براساس شايستگي

5-3- اصلاح قوانين و مقررات كيفري و جزايي براي برخورد موثر با عوامل فساد

4) راهكار‌هاي اقتصادي :

1-4- كاهش مداخلات دولت در امور اقتصادي

4-2- رقابتي نمودن فعاليت‌هاي اقتصادي و معاملاتي دولتي و حذف امتيازات و رانت‌هاي مختلف

4-3- كاهش و حذف انحصارات دولتي در امور اقتصادي و مقابله با شكل گيري هر نوع انحصارات دولتي در امور اقتصادي و مقابله با شكل گيبري هر نوع انحصار

4-4- بهبود وضعيت معيشتي كاركنان دولت

5-4- اصلاح ساختار شركت‌هاي دولتي و تسريع در تكليف و واگذاري شركت‌‌هايي كه تداوم فعاليت‌هاي آنها به صورت دولتي ضرورت ندارد .

6-4- شفاف سازي قوانين و مقررات حاكم بر فعاليت‌هاي اقتصادي ( بخش دولتي و بخش خصوصي )

7-4- تقويت نظارت دولتي بر فعاليت‌هاي اقتصادي كشور ( كاهش تصدي در زمينه‌هاي اقتصادي و افزايش جانبه‌هاي حاكميت و نظارت دولت )

نقش فرهنگ سازماني در پيشگيري از بروز فساد اداري

تجربه هاي بدست آمده از كشور هاي مختلف نشانگر اين است كه فساد1 امري پيچيده ، پنهان و متنوع است . از اين رو ، مبارزه با آن نيز امري مستمر ، طولاني و پيچيده بايد باشد . در حقيقت ، فساد (در ابعاد اداري و ابعاد ديگر جامعه ) مانند عفونت است كه اگر به اندام و پيكر جامعه راه يابد ، اعضاء آن را يكي پس از ديگري عفوني كرده و از كار مي اندازد و چه بسا گسترش اين عفونت ، كل پيكره جامعه را فاسد كند .

اصطلاح فساد اداري2 كه آن را در برابر سلامت اداري3 بكار مي برند ، مدت زيادي است كه مورد توجه انديشمندان ، صاحبنظران مختلف سازماني قرار گرفته و تلاش كرده اند با ارائه تعاريف منطبق با اصول سازماني در جهت رفع آن گام بردارند كه وجه اشتراك اغلب تعاريف ارائه شده درباره فساد دستگاهـهـاي دولتــــي را مي توان رشوه و سوء استفاده از موفقيت هاي شغلي ، براي نفع شخصي دانست. پيامدهاي فساد اداري نيز در قالب معضلات و ناهنجاري هائي همچون سوء استفاده از موفقيت هاي شغلي ، ارتشاء و اختلاس ، كلاه برداري ، پارتي بازي ، بي عدالتي ، باج خواهي ، ايجاد نارضايتي براي ارباب رجوع (ذينفع ها)، سرقت اموال و دارايي هاي سازمان ، فروش اطلاعات محرمانه سازمان به ديگران ، افشاء اطلاعات سري و محرمانه سازمان و نظاير آن به صورت فردي ، گروهي و سازمان يافته پديدار مي گردد و عوامل و زمينه هاي گوناگوني وجود دارند كه مي تواند موجب پيدايش و گسترش و ترويج فساد اداري به صورت بالقوه و بالفعل شوند . بر مبنــاي اين عوامل و زمينـــه ها مي توان راه هائي را شناسايي كرد كه اثر بيشتري در كاهش و حذف پديده فساد اداري در سازمان دارند . اگر سازمان را بصورت يك سيستم در نظر بگيريم ، اين سيستم از خرده سيستم هاي گوناگوني تشكيل شده است كه يكي از مهمترين آنها خرده سيستم منابع انساني مي باشد ، بر همين اساس در مبارزه با پديده فساد اداري ، تمركز بر روي عواملي كه مستقيماً به بعد منابع انساني سازمان مربوط مي شود ، مي تواند تاثير بيشتري دركاهش يا حذف فساد اداري در سازمان داشته باشد هر چند كه عوامل سازماني ديگري همچون شفافيت قوانين اداري و … در اين زمينه موثرند .

فرهنگ سازماني بعنوان پديده اي كه نقش گرفته از سياستها و رويكردهاي مديران رده بالاي سازماني مي باشد از جمله عوامل ساخته شده توسط منابع انساني سازمان است كه نقش مهمي در پيشگيري از بروز فساد در ادارات و سازمانها دارد . صاحبنظران نسبت فرهنگ سازماني به سازمان را ، همچون نسبت شخصيت به فرد مي دانند كه نقش مهمي در شكل گيري رفتار (فردي و سازماني ) دارد .

از آنجا كه فساد اداري (و انواع ديگر آن همچون فساد اقتصادي ، سياسي و…) مي تواند تاثير زيادي بر روي حركت توسعه جامعه بگذارد و بنابر اهميتي كه فرهنگ سازماني - بعنوان يكي از مهمترين عوامل پيشگيري‏كننده از بروز فساد اداري - دارد، اين مقاله تلاش دارد تا با برجسته نمودن نقش فرهنگ سازماني مطلوب زمينة مناسبي را براي افزايش شناخت مديران سازمانها و شركتها در جهت پيش‏گيري از بروز پديده‏اي نامطلوب بنام فساد اداري بوجود آورد .

فرهنگ سازماني :

فرهنگ سازماني بدليل ماهيت اثرگذاري قوي كه مي تواند بر رفتار و عملكرد و اعضاء سازمان داشته باشد ، نقش مهمي در كنترل دروني رفتارهاي كاركنان و پيشگيري از بروز فساد اداري دارد . فرهنگ سازماني كه پيوندي نزديك با فرهنگ عمومي جامعه دارد ، عامل مهمي در شكل دهي به رفتار سازماني ، محسوب مي شود و از نقش مهمي در پديد آوردن دگرگوني در رفتارهاي نامطلوب و ايجاد ثبات در رفتارهاي مورد نظر سازمان برخوردار است . فرهنگ سازماني در قالب مجموعه اي از باورها و ارزشهاي مشترك كه بر رفتار و انديشه هاي اعضاء و سازمان اثر مي گذارد ، مي تواند بعنوان سرچشمه اي براي دستيابي به محيط سالم اداري و يا فضائي كه ترويج كننده فساد اداري است به شمار آيد .

تعاريف :

از فرهنگ سازماني همچون ديگر پديده هاي سازماني به صورتهاي مختلف تعريف بعمل آمده است . در اين رابطه دنيسون (Denison. ، 1997) معتقد است كه ارزشهاي اساسي ، باورها و مفروضاتي كه در سازمان وجود دارند ، الگو هاي رفتاري كه از بين اين ارزشهاي مشترك ناشي مي شود و نمادهايي كه مبين پيوند بين مفروضات و ارزشها و رفتار اعضاي سازمان اند ، فرهنگ سازماني ناميده مي شوند.

ادگار شاين( Edgar . H . Schein، 1997) ، يكي از برجسته ترين انديشمندان رفتار سازماني در رابطه با فرهنگ سازماني معتقد است كه : فرهنگ سازماني عبارت از آداب ، رسوم و اخلاقيات است . فرهنگ سازماني ارزشهايي كه بطور علني اعلام شده اند را شامل مي شود . فرهنگ سازماني ، انباشته اي از آموخته هاي مشترك در طول تاريخ مشترك است و آن اشاره به استحكام ساختاري و الگويي بودن و تكامل سازمان دارد .1 كارتر مك نامارا در رابطه با فرهنگ سازماني معتقد است كه ، اساساً فرهنگ سازماني شخصيت يك سازمان است . فرهنگ سازماني شامل پيش فرض ها ، ارزشها ، هنجارها و علائم ملموس (مصنوعات بشري) اعضاي سازمان و رفتارهاي آنها مي باشد . فرهنگ از جمله اصلاحاتي است كه بيان آن به طور واضح بسيار مشكل است ، اما هر فردي وقتي آنرا حس كند ، آنرا به خوبي مي شناسد براي مثال فرهنگ يك شركت بزرگ كه به دنبال سود بيشتر است كاملاً‌متفاوت از فرهنگ يك بيمارستان و آن كاملاً متفاوت از فرهنگ يك دانشگاه است . فرهنگ يك سازمان از طريق نظاره ترتيب لوازم ، آنچه اعضاء درباره آن حرف مي زنند و آنگونه كه پوشيده اند و.. قابل تشخيص است.

ديل و كندي (Deal & Kennedy , 1988) ، در تعريف فرهنگ سازماني قوي ، آنرا فرهنگي مي دانند كه افراد تحت آن ، اهداف سازمان را بخوبي مي شناسد و در جهت آنها كار مي كنند . به عقيده اين دو نفر ، فرهنگ قوي اهرمي قوي براي هدايت رفتار (كاركنان ) است و كاركنان را براي انجام كارهايشان به شيوه بهتر بويژه به دو صورت خاص كمك مي كند:

1- يك فرهنگ قوي سيستمي از قوانين غير رسمي است كه به افراد ياد مي دهد كه اغلب اوقات چگونه رفتار كنند.

2- يك فرهنگ قوي افراد را قادر مي سازد كه احساس بهتري درباره آنچه انجام مي دهند داشته باشند ، بر اين اساس آنها راغب تر به انجام كارهاي سخت تر مي شوند .

اجزاي تشكيل دهنده فرهنگ سازماني :

كامينگز و اورلي در كتاب توسعه سازمان و تحول ، چها عنصر اصلي را براي فرهنگ سازماني نام مي برند :

1- مفروضات اساسي: در ژرف ترين سطح آگاهيهاي فرهنگي ، مفروضات ناخودآگاه و مسلم درباره چگونگي حل مسايل سازماني جاي گرفته اند . اين مفروضات اساسي به اعضاء مي گويند كه چگونه به امور نگريسته ، درباره آنها فكر كرده و آنها را احساس نمايند . آنها نشان دهنده مفروضات غير قابل بحث و خدشه ناپذير پيرامون برقراري رابطه با محيط و همين طور ماهيت طبيعت انسان ، فعاليت انسان و روابط انسان هستند .

2- ارزشها: سطح بعدي ، آگاهيهاي در بردارنده ارزشهاي مربوط به بايدهاي درون سازمان است . ارزشها به اعضا مي گويند كه چه چيزي در سازمان مهم است و آنها لازم است به چه چيزي توجه كنند . ارزشها معمولاً در ابتدا توسط باني سازمان (رهبر سازمان) بكار گرفته شده و سپس رواج مي يابند .

3- هنجارها: در زير سطح آگاهيهاي فرهنگي ، هنجارهايي قرار دارند كه اعضاء را در اينكه چگونه بايد در موقعيتهاي خاص عمل نمايند راهنمايي مي كنند . اين هنجارها ، قوانين نوشته نشدة رفتاري مي باشند.

4- مصنوعات : بالاترين سطح آگاهيهاي فرهنگي مصنوعات و ابداعاتي قرار دارند كه آشكارتر از ساير سطوح عناصر فرهنگي هستند . اينها شامل رفتارهاي مشهود اعضاء و همين طور ساختارها ، سيستم ها ، رويه ها ، قوانين و ابعاد فيزيكي سازمان هستند .

كاركردهاي فرهنگ سازماني :

فرهنگ سازماني داراي كاركردها ، وظايف و يا نقشهاي متفاوتي هستند كه به طور خلاصه عبارتند از:

1- كنترل رفتار

2- برقراري ثبات در شيوه هاي انگيزش (استحكام در تشويقها)

3- هويت بخشي (فراهم كردن منبعي براي تعيين هويت)

البته تقسيم بندي كاركردهاي فرهنگ سازماني به صورت بالا بسيار كلي است . مي توان اين تقسيم بندي را توسعه بيشتري داد و آنها را به چهـار گروه زيـــــر تقسيم بندي نمود.

1- هويت سازماني

2- تعهد گروهي

3- شكل دادن به رفتار

4- ثبات نظام اجتماعي سازمان

آنگونه كه رابينز در كتاب مديريت رفتار سازماني خود آورده است:

1- فرهنگ ، تعيين كنندة مرز سازماني است يعني سازمانها را از هم تفكيك مي نمايد .

2- نوعي احساس هويت در وجود اعضاي سازمان تزريق مي كند .

3- فرهنگ سازماني باعث مي شود كه در افراد نوعي تعهد نسبت به چيزي به وجود آيد كه آن چيز بيش از منافع مشخص فرد است .

4- فرهنگ سازماني موجب ثبات و پايداري سيستم اجتماعي مي شود . فرهنگ از نظر اجتماعي به عنوان چسب به حساب مي آيد كه مي تواند از طريق استاندارد مناسب (در رابطه با آنچه بايد اعضاء سازمان بگويند يا انجام دهند)، اجزاي سازمان را به هم متصل مي كند .

5- فرهنگ به عنوان يك عامل كنترل به حساب مي آيد كه موجب به وجود آمدن يا شكل دادن به نگرشها در رفتار كاركنان مي شود . بطوريكه شايستگي و تناسب فرد در سازمان ، تناسب نگرشها و رفتار فرد با فرهنگ سازماني موجب مي شود كه فرد بتواند به عنوان عضوي از سازمان درآيد .

فساد اداري :

در دنياي امروز كه جامعه مصرفي لقب گرفته ، رشد بي رويه نيازهاي مادي و گرايش انسانها به برطرف نمودن هر چه بيشتر نيازهاي مادي سرعت بيشتري گرفته و در اين ميان پول حرف اول را براي برطرف نمودن اين نيازها مي زند . براي انساني كه امكان افزايش درآمد بيشتر برايش ميسر نيست و راه هاي مشروع كسب درآمد بيشتر نيز بر او بسته است ، چه راهي وجود دارد كه او بتواند بر رفع نيازهاي روبه رشد زندگي فائق آيد؟ تحقيقات گوناگون صورت گرفته بر روي ميزان نياز و درآمد افراد جامعه بويژه كاركنان ، حكايت از اين دارد كه با گذشت زمان و افزايش بي رويه تورم در سالهاي اخير ، نه تنها سطح درآمد نتوانسته بر سطح نيازهاي مادي غلبه كند ، بلكه همانطور كه نمودار نشان مي دهد ، از حركتي نزولي (نسبت به رشد نيازهاي مادي) برخوردار شده است .

با شكل گيري چنين شرايطي ، طبيعي به نظر مي رسد كه در عرصة رقابتهاي اجتماعي ناعادلانه ، افراد تلاش كنند تا از طريق مسيرهاي غير معمول و غير قانوني به مقاصد و اهداف شخصي دست يابند كه حكايت از يك جهش اجتماعي براي بروز فساد در جامعه است . بر اساس گزارش سازمان جهاني شفافيت ، ايران از نظر مفاسد اداري بين 133 كشور ، در رتبه 79 قرار دارد . بر اساس اين گزارش امتياز ايران در پيوستار 0 تا 10 امتياز ، برابر 7/3 است كه نشان دهنده گسترده بودن پديده فساد در فضاي اجتماعي ايران دارد.

اگر چه جامعه ايران ، جامعه اي توام با گرايشهاي مذهبي و ملي است كه همه آنها فساد را پديده اي زشت شناخته اند و همواره تاكيد بر مبارزه با آن كرده اند ، با اين حال شاهد اين هستيم كه شيوع فساد در جامعه مسير بسياري از پيشرفتهاي اجتماعي و ملي را بسته و هزينه هاي هنگفتي را بر دوش كشور و در نهايت مردم گذاشته است كه يكي از مهمترين آنها در بعد كلان ، افزايش فاصله طبقاتي ميان طبقات اجتماعي غني و فقير است . افزايش اين فاصله طبقاتي در كشور را مي توان به حركت پله هاي برقي تشبيه كرد . عده اي را تجسم كنيد كه بر روي يك پله برقي كه به طرف بالا مي رود ، ايستاده اند و به راحتي به طرف بالا (برخورداري از رفاه و فرصتهاي اجتماعي عالي) مي روند كه اين پله برقي فقط براي عده معدودي از افراد جامعه است . بقيه مردم كه اكثريت آنرا تشكيل مي دهند نيز مي خواهند به آن مرتبه بالا برسند ، اما راهي ندارند به جز اينكه از روي پله برقي ديگري كه به طرف پايين مي آيد با فعاليت و سرعت بسيار بيشتر حركت كنند اما هرگز به آن به آن نمي رسند مگر اينكه خود را از اين قاعده خارج كنند . وضع كارمندان دولت و كارگران در جامعه امروز ايران شبيه به حركت بر روي پله برقي از نوع دوم است . كارمندان و كارگران با همسران و فرزندانشان در مقابل خود ، افراد زيادي را مي بينند كه در رفاه كامل از پله هاي دستيابي به رفاه استفاده مي كنند . از سوي ديگر ، مرتباً از طريـق تبليغـــات ، جنبه هاي گوناگون يك زندگي مرفه به آنها معرفي مي شود (كه در اين رابطه صدا و سيما بيشتر از هر منبع ديگري اثرگذار بوده است ) . بنابراين احساس عدم وجود عدالت اجتماعي در نگرشها و ذهنيات آنها موجب مي شود كه اعتقاد به نظام اجتماعي (به قول دوركهايم: وجدان جمعي) كاهش يابد و به عبارت ديگر كنترل رواني افراد بر روي رفتار خود - كه بعداً اشاره مي كنيم كه نقش مهمي در آلوده شدن كاركنان به فساد اداري دارد - كم شود .

اگرچه در ايران برنامه هاي زيادي براي مبارزه با فساد طراحي و به اجرا در آمده است اما در اين رابطه موفقيت اندكي حاصل شده است كه مي توان دو دليل اصلي آنرا چنين نام برد :

- تلاشهاي صورت گرفته از سوي دولت و دستگاههاي نظارتي ديگر به منظور مبارزه با فساد، سيستماتيك (نظامدار) نبوده است. بدين معني كه هر از چند سال با تغيير دولتها و شدت و ضعف فشارهاي اجتماعي، محتواي برنامه ها براي مبارزه با فساد تغيير كرده و برنامه ها انسجام خود را براي دستيابي به هدفها از دست داده‏اند .

- دليل مهم ديگري كه اين مقاله نيز تلاش به تاكيد آن دارد اين است كه برنامه هاي صورت گرفته از سوي دولتها غالباٌ برروي تنبيه ومجازات متخلفين متمركز بوده است بجاي آنكه برپيشگيري از بروز فساد تاكيد داشته باشد.

رويكرد اساسي كه اين مقاله برآن تاكيد دارد اينست كه بجاي اتكاء بر رويه هايي كه مبتني بر تنبيه بعد از ارتكاب فساد است ، ايجاد و راه اندازي يك سيستم پيشگيري از فساد (در اينجا فساد اداري) كه هسته مركزي آن فرهنگ جامعه و فرهنگ سازماني ادارات است، امري ضروري است. بطوري كه با هرگونه فسادي درسرچشمه آن برخوردارشود. اين رويكرد ، اقداماتي همچون، هويت بخشي به كاركنان ، تثبيت سيستم اجتماعي، ايجاد تعهد دروني در كاركنان ، تثبيت شيوهاي انگيزشي و ارائه الگوهاي مناسب رفتاري كه از مهمترين كاركردهاي فرهنگ سازماني هستند را مورد تاكيد قرار مي دهد .

علل بروز فساد اداري:

بررسي هاي صورت گرفته برروي پديده فساد اداري حكايت از پيچيده بودن وگسترده بودن عوامل موثر در شكل گيري اين پديده دارد. بطوركلي مي توان عوامل اصلي شكل‏گيري اين پديده را به سه گروه تقسيم بندي كرد:

1- عوامل فرهنگي ومحيط2 .

2-عوامل شخصيتي .

3-عوامل اداري و سازماني .

عوامل فرهنگي و محيطي : واقعيت مسئله اينست كه در نظام اداري كنوني ، انتصــاب و اختصــاص پست هاي سازماني بر مبناي رفيق بازي و يا رشوه به صورت امري عادي درآمده و تباني بين افراد متمول ، سياستمداران و عوامل بوروكراسي اداري براي عبور از فيلترهاي نظام اداري ؛ يك جريان پذيرفته شده است . كه نتيجه آن بروز فساد بويژه درسطح كلان جامعه بوده است.

عوامل شخصيتي : در تمام كشورها به ويژه كشورهاي توسعه يافته ، براي پست هاي اداري و سازماني شرايط احراز معرفي مي گردد كه انتخاب و انتصاب افراد برمبناي آن شرايط صورت مي گيرد . در محتواي شرايط احراز موقعيتهاي اداري و دولتي ، بخشي به ويژگيهاي شخصيتي مدير اختصاص داده شده است ، علت آن نيز به اهميت و نقش ويژگيهاي شخصيتي مديران در رفتارهاي سازماني كه از خودشان نشـان مي دهـنـــد مي باشد. در نظر بگيريد كه بر مبناي رفيق بازي يا رشوه ، فردي براي منسبي انتخاب شده است كه شرايط آن را نداشته است در اينجا بروز فساد امري اجتناب ناپذير است.

عوامل اداري سازماني : چيزي كه در نظام اداري كنوني واقعيت دارد اينست كه واحد هاي اداري معمولاٌ با تعداد زيادي از قوانين و مقررات غير واقعي و يا غيرضروري مواجه هستند، وابهامات موجود در رويه هاي اداري واستاندارد هاي جاري كار ، امكان هرگونه ، تصميم و اقدامات خودسرانه‏اي را به كارگزاران آنها مي دهند. بعلاوه اينكه ، فرايند هاي پيچيده و چند لايه امور اداري نيز عامل تشويق مراجعين به پيشنهاد رشوه براي تسريع كار هستند ، از طرفي كمي حقوق كاركنان بخش خدمات اجتماعي هم دليل كاهش تدريجي مقاومت وعادت بعدي آنان به قبول اين پيشنهاد ها مي باشد .

درحالتي روشن تر مي توان مدل تعاملي عواملي كه موجب بروز فساد اداري مي شوند - درجوامع در حال توسعه كه به سوي مادي گرايي حركت مي كند - را به صورت نمودار زير نشان داد.

همانطور كه عوامل بوجود آورنده فساد درجامعه از گسترة بالايي برخوردار است، آثار و نتايج ، ناشي از فساد در جامعه نيز بسيار گسترده است . فساد همچون غده اي سرطاني است كه آسيبهاي بسياري را بر جامعه و كشور وارد مي آورد. صدمه زدن بر اعتماد مردم نسبت به حكومت ، ممانعت از ثبات سياسي و اقتصادي و پيوستگي اجتماعي و ممانعت از توسعه اقتصادي كشور از طريق تخريب رقابت سالم در بازار از جمله اين موارد هستند. علاوه بر آنچه كه اشاره شد، مي توان موارد زير را بعنوان آثار ناشي از وجود فساد اداري در جامعه نام برد:

آثار ناشي از وجود فساد اداري درجامعه:

- زائل كردن حكومتمداراي مطلوب و دمكراسي.

- تخريب مشروعيت حكومت و حاكميت كانون.

- كا هش احترام به قانون اساسي.

- ازبين رفتن شفافيت وحساب پس دهي.

- كاهش فرصتهاي سالم پيشرفت براي افراد، موسسات وسازمانها .

- افزايش هزينه زندگي مردم ، همچون افزايش قيمتها .

- كاهش بهره وري، زيرا زمان و انرژي به جاي صرف شدن براي دستيابي به اهداف، وقف ايجاد شكاف در سيستم‏ مي‏شوند.

- خنثي كردن حركت توسعه كشور.

- زحمت بيهوده براي جلوگيري از شيوع فساد و شناسايي آن .

رويكردهاي اساسي پيشگيري از بروز فساد اداري با تاكيد بر نقش فرهنگ سازماني :

همانطور كه مارك ج . سينجر در كتاب مديريت منابع انساني خود آورده است ؛ براي بيشتـر سرپرست ها و مديران ، تاديب كاركنان ، تكليف سنگين و شاقي است . هدف تاديب پرورش و قوت بخشيدن به رفتارهاي مثبت و مطلوب كاركنان و پيشگيري نمودن از بروز رفتارهاي نادرست است كه اين موجب پيشبرد اهداف سازمان خواهد شد . مارك ج سينجر دو روش اساسي و بنيادي را براي تاديب نام مي برد . يك روش سنتي ، كه در تلاش براي متوقف ساختن رفتار نامطلوب ، بر اقدامات تنبيهي تكيه دارد ، كه از جمله ايــن روشهـــا ، مي توان به روش كوره داغ و روش تاديب تصاعدي اشاره كرد . روش ديگر ، كه روش نوين تاديب نام دارد ، به روشي اشاره دارد كه تاكيد آن بر جلوگيري از وقوع رفتارهاي نامطلوب است . هدف اين روش ، حذف كاركنان خاطي نيست ، بلكه پيشگيري از بروز رفتار نامطلوب است.

محققان در زمينه رويكردهاي تحقيقاتي متداول در پيشگيري از فساد اداري به چهار گروه اشاره مي كنند:

1- رويكرد علمي : بر مبناي اين رويكرد ، به مدد شاخه هاي علوم رايج ، بويژه علوم انساني ، به شناخت چيستي پديده فساد ، چرايي بروز آن و چگونگي پيشگيري يا مبارزه با آن (بر اساس يافته هاي علمي) پرداخته مي شود.

2- رويكرد تجربي : اساس اين رويكرد مبتني بر تحقيقات صورت گرفته قبلي شامل افت و خيزها ، ضعفها و قوتهاي حركتهاي قبلي است تا با بهره گيري از تجربه هاي آنها در جهت پيشگيري از وقوع فساد گام بردارد.

3- رويكرد ارزشي : در اين رويكرد با مراجعه به منابع اسلامي ، مباني و مصداقهاي پيشگيري و مبارزه با پديده فساد استنباط ، استخراج و بهره برداري مي گردد.

4- رويكرد تطبيقي : اين رويكرد ، استفاده از تجربيات ديگر كشورها ، سازمانهاي فرا ملي و منطقــه اي و بين المللي را مورد توجه قرار مي دهد .

بر پايه يك نگرش سيستمي به سازمان و پديده اي همچون فساد اداري كه طي فرايندهاي كاري سازمان شكل مي گيرد، اين نتيجه حاصل مي شود كه برنامه پيشگيري از فساد اداري بايد از سبك و سياقي سيستمي برخوردار باشد، بگونه اي كه همه عوامل بوجود آورنده اين پديده را مورد توجه قرار دهد و بر اساس مهمترين آنها ، سيستم پيشگيرانه اي را براي آن طراحي كند. ايجاد يك سيستم پيشگيرانه مقابله با فساد اداري به جاي نظام كنترل تخلفات را مي توان بعنوان يك راهبرد اساسي در مسير مبارزه با فساد اداري و دستيابي به سلامت اداري مطرح كرد . منظور از سيستم پيشگيرانه اين است كه نظام تمركز يافته بر كشف موارد فساد و تنبيه متخلفين ، به سيستم بازدارنده عوامل فساد تجهيز گردد ، به ترتيبي كه با تكيه بر يك رويكرد سيستماتيك و جامعه ، نسبت به رفع علل فساد و حل اساسي مسئله فساد در سطح كشور اقدام نمايد. يكي از مهمترين اجزاء اين سامانه پيشگيرانه عامل فرهنگ سازماني است . نقشي كه فرهنگ سازماني ، به عنوان يكي از خرده سيستمهاي برنامه نظام مند پيشگيري از فساد اداري مي تواند داشته باشد.

جهت گيري كاركردها براي پيش گير ي از بروز فساد اداري كاركردهاي فرهنگ سازماني

فرهنگ سازماني ، به عنوان منبع و مرجعي براي احساس هويت كاركنان به حساب مي آيد . بر اين اساس كاركنان شخصيت خود را وابسته به شخصيت (فرهنگ)سازمان دانسته وازآن اعتبار كسب مي كنند. (هويت بخشي)

فرهنگ سازماني با ارائه الگوهاي رفتاري به كاركنان سازمان و كنترل رفتار آنان ،از اين طريق مانع بروز فساد اداري مي شود. شكل دادن به رفتار(كنترل رفتار)

فرهنگ سازماني با معرفي انگيزنده هاي مناسب به كاركنان ،سبب مي شود كه آنها در جهت اهداف سازمان گام بردارند .ازاين راه احتمال بروز رفتارهاي خلاف قاعده سازمان كاهش مي يابد. (ثبات شيوهاي انگيزش)

فرهنگ از نظر اجتماعي به عنوان چسبي به حساب مي آيد كه مي تواند ازطريق ارائه استاندارد مناسب(درابطه با آنچه كه اعضاي سازمان بايد انجام دهنديا بگويند) اجزاي سازمان را به هم متصل مي كند. (ثبات سيستم اجتماعي)

فرهنگ سازماني باعث مي شود كه در افراد نوعي تعهد واحساس مسئوليت نسبت به چيزي به وجود آيدكه آن چيز ، بيش از منافع شخص فرد است .( تعهد دروني)

همانطور كه مشخص است ، فرهنگ سازماني از طريق كاركردهاي اساسي كه از آن برخوردار است ، با تاثير بر كاركنان ، مي تواند از قابليت بالايي براي پيشگيري از بروز فساد اداري برخوردار باشد. تاثير فرهنگ سازماني بر كاركنان به اندازه اي است كه آن را منشاء شكل گيري سازمان غير رسمي دانسته اند. فرهنگ سازماني ، مي تواند بعنوان منبع و مرجعي براي احساس هويت كاركنان محسوب شود . بگونه اي كه آنان شخصيت خود را وابسته به فرهنگ سازماني دانسته و از آن كسب اعتبار كنند . اگر سازمان از فرهنگ مطلوبي برخوردار باشد ، اين ذهنيت را در كاركنان ايجاد مي كند كه آنان ، افرادي ارزشمند هستند ، بر اين اساس احتمال بروز رفتارهاي نامطلوب در كاركنان نيز كاهش مي يابد .

كاركرد ديگري كه فرهنگ سازماني قادر با ارائه آن است ، اينست كه مي تواند رفتار كاركنان را در جهت هاي خاصي - متناسب با محتواي فرهنگ سازماني – هدايت كند . فرهنگ سازماني با ارائه الگوهاي رفتاري به كاركنان ، رفتار آنان را جهت مي دهد و همچنين از طريق تثبيت شيوه هاي انگيزش و معرفي بر انگيزنده هاي مثبت به كاركنان ، موجب مي شود كه آنها در جهت اهداف سازمان گام بردارند. از اين راه كاركنان علاقه و توجه كمتري به رفتارهاي خلاف قاعده هاي سازمان از خود نشان مي دهند .

فرهنگ سازماني موجب متعهد شدن كاركنان نسبت به خود و نسبت به گروه مي شود . همانطور كه گفته شد ، فرهنگ سازماني باعث نزديك شدن كاركنان از نظر روحي و رواني به يكديـــگر شده و باعـــث شكل‏‏گيري سازمان غير رسمي مي شود. بر اين اساس ، سازمان غيررسمي در افراد نوعي تعهد و مسئوليت نسبت به چيزي به وجود مي آورد كه آن چيز بيش ازمنافع شخصي فرد است . در نهايت فرهنگ سازماني عاملي براي تثبيت سيستم اجتماعي است.فرهنگ از نظر اجتماعي به عنوان چسبي به حساب مي آيدكه مي تواند از طريق ارائه استاندارد مناسب (درابطه با آنچه كه بايد اعضاي سازمان بايد انجام دهند يا بگويند) اجزاي سازمان رابه هم متصل كند.

نوآوري در پيشگيري از فساد اداري با تاكيد بر فرهنگ جامعه- ميثاق سلامت

طرح ميثاق سلامت به عنوان پيشنهادي نوآورانه در زمينه پيشگيري از فساد اداري است به گونه اي كه اين طرح رشد فرهنگ عمومي جامعه (و فرهنگ سازماني بعنوان پديده اي كه متاثر از فرهنگ عمومي جامعه است) را مورد نظر قرار مي دهد . ميثاق سلامت ، بعنوان توافقي بين دولت (بعنوان ارائه دهنده خدمات) و ملت ( بعنوان مراجعه كنندگان به دولت ) است به طوري كه ملت رشوه ندهد و دولت نيز رشوه نگيرد . هدف نهايي برنامه ميثاق سلامت ، حذف فساد از ارتباطات اداري و خدماتي ميان ارباب رجوع و كارمندان و كاهش هزينه هاي سياسي ، اقتصادي و اجتماعي ناشي از فساد است . هرسي و بلانچارد به نقل از هرزبرگ جنبه هاي سلامت سازماني را شامل آئين نامه ها و مديريت شركتها ، سرپرستي ، شرايط كاري ، مناسبات ميان افراد (روابط انساني) ، پول ، مقام و امنيت معرفي مي نمايد . اين جنبه ها ربطي به ذات امور ندارند ، بلكه به شرايطي كه كار

سهام عدالت

سالهاي گذشته، سياست خصوصي سازي در كشور با تمام نواقص بنايي و مبنايي خود به سرعت دنبال مي شد و عملاً نه تنها يار شاطر دولت نبود بلكه بار خاطر هم محسوب مي شد.

پيش از اين «خصوصي سازي ايراني» در سه شكل عمل مي شد. اول سياق مذاكره بود كه عملاً باتالي فاسدهاي غير قابل تصور مواجه شد. روش دوم مزايده و سومي هم بورس بود كه تا امروز اين دو روش همچنان ادامه دارد.

با روي كار آمدن دولت جديد، «خصوصي سازي انبوه» با در نظر گرفتن مصالح طبقات پايين درآمدي وعده داده شد؛ تا اينكه هفته گذشته طرح دوفوريتي دولت براي «سهام عدالت» تدوين شد و 10 ميليون تومان سهم عدالت به خانوار اقشار آسيب پذير اختصاص يافت.

سهام عدالت علاوه براينكه از حجم دولت كم مي كند مي تواند ابزار مؤثر جهت جلوگيري از ايجاد شكاف هاي درآمدي ميان اقشار مختلف جامعه و كمك به توزيع عادلانه مالكيت و به تبع آن درآمد در كشور باشد.

از اين حيث سهام عدالت مي تواند زمينه اي براي دستيابي به عدالت اجتماعي باشد.

اما خارج از اثرات بسيار مثبت اين طرح نگاهي به حواشي آن نيز مي تواند در اجراي موفق طرح مؤثر باشد. بخشي از اين حواشي به نقاط ابهام طرح برمي گردد كه با رفع آن، اثر بخشي طرح بيشتر مي شود. براساس آئين نامه اجرايي اين طرح قرار است ثروت خانوارهاي ايراني از طريق گسترش سهم بخش تعاون افزايش يابد. با اين هدف سهام عدالت شامل 49 درصد سهام كليه شركت هاي مادر تخصصي و همچنين شركت هاي بيمه دولتي است.

طبق اين طرح «طبقات هدف» از طريق هماهنگي نهادهاي اجتماعي مثل كميته امداد و سازمان بهزيستي و بنياد شهيد و سازمان بازنشستگي انتخاب مي شوند و به هر خانوار مشمول در پايين ترين دهك درآمدي حداكثر تا سقف 10 ميليون تومان سهم واگذار مي شود.

همانطور كه گفته شد اين طرح به منظور كم كردن وزن دولت و پركردن فاصله هاي درآمدي تهيه شده است كه مدعي عدالت اجتماعي همراه با توسعه اقتصادي است.

اما چند پرسش اساسي به اين طرح وارد است. اولاً اينكه زمان بندي اجرايي اين طرح به چه نحو است؟ شروع و پايان آن چه وقت است؟ طبيعي است كه طولاني شدن زمان اجراي طرح موجب فرسايشي شدن آن و كاهش اعتماد عمومي مي شود. براين اساس دولت قصد دارد ظرف چه مدتي خانوارهاي ايراني را سهامدار كند؛ با اين ملاحظه كه شناسايي اقشار آسيب پذير مقدمه اجرايي طرح است.

گفته مي شود كشورهاي موفقي كه طرح «كوپن سهام» را تجربه كرده اند، در ابتداي امر از سرعت عمل بالايي در جريان واگذاري سهام برخوردار بودند به نحوي كه در كشور روسيه، دولت ظرف چهار ماه، 95 درصد سهام دولتي را واگذار مي كند.

دوم اينكه ساز و كار واگذاري اين سهام ها به چه ترتيب است؟ دولت در طرح اجرايي خود به «شركت هاي واسطه» اشاره كرده است كه مجري واگذاري اين طرح هستند. طبيعي است كه اين شركت ها داراي اطلاعات گسترده اي از وضعيت شركت هاي دولتي هستند. با اين حساب سوء استفاده اطلاعاتي و شائبه زد و بند و رابطه بازي در واگذاري سهام وجود دارد. هرگونه احتمال قرار و مدارهاي غير ضابطه اي موجب عدم اعتماد عمومي و نهايتاً ناكامي طرح مي شود، بنابراين با توجه به اينكه اين شركت ها خصوصي هستند، دولت بايد ملاحظات نظارتي را براي عادلانه تقسيم شدن سهام در نظر بگيرد.

مسئله سوم مربوط به پراكندگي مالكيت «شركت هاي خصوصي شده» مي باشد. مهمترين دليل مدافعان خصوصي سازي افزايش كارايي و نظارت بخش خصوصي بر عملكرد شركت است. ناگفته پيداست كه افزايش كارايي و نظارت مؤثر، به بخش خصوصي يكدست، با تجربه و با انگيزه احتياج دارد. اما پراكندگي مالكيت سهام عدالت و عدم تجربه و انگيزه نظارتي كافي در بين اقشار مشمول طرح نمي تواند لوازم افزايش كارايي شركت هاي دولتي خصوصي شده را مهيا كند، همچنين وضعيت اشتغال و آينده شغلي نيروي كار شركت هاي واگذار شده نيز محل ابهام و پرسش است.

مسئله ديگر مربوط به شركت هاي دولتي مشمول اين قانون است،بايد بررسي شود كه شركت هاي مدنظر به لحاظ ماهيت فعاليت و ساختار دروني آمادگي واگذاري را دارد يا خير به عنوان مثال شركت هاي خدماتي و درماني نمي تواند شامل اين طرح باشد.

اما با گذر از اين پرسش ها به نظر مي رسد دولت براي اجراي اين طرح نسبت به سه حوزه بايد شناخت كافي داشته باشد.

اول اينكه بايد شركت هاي دولتي زيرمجموعه شركت مادر را به لحاظ ماهيت فعاليتشان و وضعيت سود و زيان كاملاً شناسايي كنند، طبيعي است كه شركت هاي زيان ده نمي توانند شركت هاي هدف باشند. در حال حاضر نزديك به 20 درصد شركت هاي دولتي كاملاً زيان ده هستند و دولت بايد تكليف خود را با اين شركت ها روشن كند.

مسئله دوم شناخت دولت از اقشار آسيب پذير و دهك هاي پائين درآمدي است. دولت بايد پيش از اجراي اين طرح به شناسايي گروه هاي هدف در طرح بپردازد.

قابل توجه است كه دولت سالها است قصد دارد يارانه ها را هدفمند كند و براي آن نياز به شناسايي گروههاي آسيب پذير دارد كه تا امروز نتوانسته به اين مهم دست يابد.

مسئله سوم نيز شناخت تركيب اجتماعي اين طبقات است. دولت بايد بررسي كند كه آيا سهامدار كردن دهك هاي پائين درآمدي باعث كاهش فاصله درآمدي مي شود يا اينكه اين جماعت به علت نداشتن «ميل نهايي پس انداز» و براي رفع هزار و يك جور احتياج ديگر سهام خود را واگذار مي كنند و همچنان «قلدران سرمايه» مثل جاروبرقي اين سهام را مي بلعند و فاصله طبقاتي به قوت خود باقي و تنها نقشي از تورم از اين طرح باقي مي ماند.

بنابراين اجراي موفق اين طرح نيازمند شناخت اقتصادي و اجتماعي از وضع موجود است.

توزيع اين سهام نقش عدالت را در جامعه پررنگ مي كند

توزيع سهام عدالت قرار است به منظور افزايش ثروت خانوار هاي ايراني تا هفته هاي آتي اجرايي شود.

جدا از اين كه بخواهيم موضوع بسيار مهم «سهام عدالت» را مورد واكاوي قرار دهيم اعلام شده است كه توزيع سهام عدالت در قالب يازده ماده بوده و وظايف هر يك از دستگاه هاي اجرايي كشور هم براي تحقق اين موضوع مردمي، در آن تعيين شده است.

در ماده اول اين آيين نامه اجرايي آمده است: سهام عدالت شامل 49درصد سهام كليه شركت هاي مادر تخصصي و همچنين شركت هاي بيمه دولتي با رعايت اصل 44قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و 49 درصد سهام و دارايي هاي دستگاه هاي موضوع ماده (160) قانون برنامه چهارم توسعه است.

براساس ماده دوم آيين نامه اجرايي «افزايش ثروت خانوارهاي ايراني از طريق گسترش سهم بخش تعاون براساس توزيع سهام عدالت»، دستگاه ها و وزارتخانه هاي ذي ربط موظفند سهام عدالت اين آيين نامه را حداكثر ظرف يكماه پس از تصويب آن، يكجا به سازمان مالكيت- سازمان مالكيت شركت هاي دولتي براساس مفاد بند(ز) ماده (7) قانون برنامه چهارم- منتقل كنند.

براساس اين گزارش رئيس سازمان مالكيت به منظور نظارت بر اقدام دستگاه هاي فوق الذكر موظف است، ظرف دوماه از گذشت تاريخ تصويب اين مصوبه، با تهيه بانك اطلاعاتي جامع از سهام عدالت، نسبت به انجام كامل اين انتقال پيگيري و گزارش عملكرد را با مجمع عمومي سازمان مالكيت ارايه كند.

برطبق همين ماده، سازمان مديريت و برنامه ريزي نيز موظف است، ظرف دو ماه از گذشت تصويب اين آيين نامه، با هماهنگي نهادهاي اجتماعي از قبيل كميته امداد، سازمان بهزيستي، بنياد شهيد، سازمان بازنشستگي فهرست اولويت بندي شده و تعداد افراد مشمول برحسب قرارگرفتن در دهكهاي درآمدي پايين جامعه تهيه و به تصويب مجمع عمومي سازمان مالكيت برساند.

ماده چهارم اين آيين نامه اجرايي مي افزايد: به هر يك از افراد مشمول در پايين ترين دهك درآمدي با اولويت ايثارگران، خانواده هاي تحت پوشش كميته امداد و بازنشستگان حداكثر 20ميليون ريال سهم واگذار مي شود. ميزان سهم پرداختي به دهك هاي بالاتر با رعايت حداكثر تعيين شده در اين ماده، براساس مصوبه مجمع عمومي سازمان مالكيت تعيين خواهد شد.

اين گزارش حاكيست، براساس ماده پنجم اين آيين نامه اجرايي، وزارت امور اقتصادي و دارايي موظف است با هماهنگي وزارت تعاون به تعداد كافي مجوز تاسيس شركت هاي واسط سرمايه گذاري توسط بخش تعاوني صادر كند، به طوري كه در تمام مراكز استان ها حداقل يك شركت سرمايه گذاري فعال شود.

در همين ماده اين آيين نامه اجرايي تصريح شده است: با فعال شدن شركت هاي مزبور، آنها به صورت شركت سهامي عام تعاوني فعاليت خواهند كرد و اساسنامه نمونه اين شركت ها، براساس پيشنهاد وزارت امور اقتصادي و دارايي و وزارت تعاون ظرف دو ماه از گذشت تصويب اين آيين نامه به تصويب مجمع عمومي سازمان مالكيت خواهد رسيد.

به گفته رئيس سازمان مديريت و برنامه ريزي سهام عدالت حداكثر تا پايان سال اول برنامه چهارم توسعه از طريق شركتهاي واسطه به افراد مشمول با اولويت گروه هاي هدف شامل كميته امداد، سازمان بهزيستي، بنياد شهيد، سازمان بازنشستگي واگذار مي شود.

عدالت اجتماعي احياء مي شود

دكتر مقدسي استاد دانشگاه و كارشناس مسايل اقتصادي در گفت وگو با خبرنگار كيهان تصريح كرد: توزيع عادلانه سهام عدالت موجب مي شود تا نقدينگي سرگردان جامعه در بخش توليد بكار گرفته شود و بحث گمشده «عدالت اجتماعي» بار ديگر در جامعه كنوني ما پررنگتر شود.

وي با تأكيد بر اينكه هم اكنون اقشار زيادي از جامعه كنوني ايراني استحقاق دريافت «سهام عدالت» را دارا هستند تصريح كرد: پرداخت 2ميليون تومان «سهام عدالت» به دارندگان درآمدهاي ثابت و كم درآمدها مي تواند خط نزولي فقر نسبي در جامعه را كنترل و صعود آن به سمت «برخورداري حداقلي از ثروت ملي» را تقويت كند.

اين كارشناس اقتصادي در ادامه به وظايف سازمان مالكيت كه قرار است طبق آئين نامه اجرايي توزيع سهام عدالت تشكيل شود، اشاره كرد و گفت: شناسايي افرادي كه واجد شرايط دريافت «سهام عدالت» هستند بايد طبق اصول علمي و با كمال دقت و صحت انجام گيرد.

وي افزود: اگر در شناسايي افراد واجد شرايط دريافت سهام عدالت، باز هم «بي عدالتي» مشاهده شود و خانواده هايي براي اين امر انتخاب شوند كه استحقاق دريافت «سهام عدالت» را ندارند، در اين صورت در چند سال آينده سازمان مالكيت به تالاري براي جولان «بورس بازاني» تبديل خواهد شد كه «بي عدالتي» را تسهيم خواهند كرد.

اين كارشناس اقتصادي همچنين با تأكيد بر وظايف دستگاههاي نظارتي در قصه توزيع عادلانه سهام عدالت خاطرنشان كرد: توزيع سهام عدالت، منشاء بسياري از حركت هاي توليدي خواهد شد چراكه در اين باره، بخش تعاوني كشور مجدداً رونق خواهد گرفت.

وي با اشاره به ماده پنجم آئين نامه اجرايي توزيع سهام عدالت گفت: اگر شركت هاي سهامي عام تعاوني كه سهام آنها ميان كم درآمدها و بعضي دارندگان درآمدهاي ثابت توزيع مي شود، با اصول علمي فعاليت خود را آغاز كنند در كوتاه مدت، شاهد اشتغالزايي بسياري از جوانان و بيكاراني خواهيم بود كه چند سال است در انتظار شغلي آبرومند هستند.

مقدسي همچنين وظايف كاري شركت هاي واسط سرمايه گذاري در بخش تعاوني را كه قرار است سهام عدالت از طريق فعاليت آنها واگذار شود گفت: در صورت فعاليت هاي كارآمد و بهينه اين شركت ها، افزايش ثروت خانوارهاي ايراني از طريق گسترش سهم بخش تعاون كشور براساس توزيع سهام عدالت دور از انتظار نخواهد بود.

واگذاري سهام عدالت تورم زا نيست

عضو كميسيون اقتصادي مجلس هم واگذاري سهام عدالت به افراد طبقه محروم و كم درآمد جامعه را تورم زا ندانست.

احمد بلوكيان در گفت وگو با فارس گفت: واگذاري سهام عدالت تورم زا نيست زيرا ابتدا به خانواده هايي كه تحت پوشش نهادهاي حمايتي مانند كميته امداد امام خميني(ره) و سازمان بهزيستي هستند واگذار مي شود.

وي گفت: از آنجايي كه واگذاري سهام عدالت نقدي نيست و به صورت اقساط انجام مي شود، مشكلاتي ايجاد نمي كند و تورم زا نيست.

عضو كميسيون اقتصادي هدف از واگذاري سهام عدالت را توزيع ثروت دانست و گفت: قبلاً واگذاري سهام كارخانه يكجا صورت مي گرفت و سهام را تنها افراد ثروتمند مي توانستند خريداري كنند كه در شرايط واگذاري سهام عدالت، افراد كم درآمد نيز مي توانند از آن بهره مند شوند.

وي تأكيد كرد: با اين اقدام شركتها و كارخانجاتي كه سهام آنها واگذار مي شود از راندمان و قدرت بيشتري برخوردار خواهند شد.

تاملاتي در باب سهام عدالت

1) سهام عدالت قرار است به اقشار محروم داده شود. چنين سهامي قاعدتا بيش از 20 درصد سود در سال نخواهد داشت چرا كه سود بيش از اين رقم در صورت حضور فعال در بازار بورس و استفاده از شكاف‌هاي اطلاعاتي بازار ممكن است. فرض كنيد اين سهام بخواهد اندكي به درآمد خانواده‌هاي دارنده آن اضافه كند. توجه كنيد كه سهام‌داران قرار است قيمت سهام را نيز از محل سود آن پرداخت كنند. پس رقم سود ماهيانه 80 هزارتومان انتظار خيلي بالايي نخواهد بود. قيمت سهامي كه بخواهد ماهيانه 80 هزار تومان سود توليد كند بايد چيزي حدود پنج ميليون تومان يا 5500 دلار باشد. فرض كنيد 20 ميليون نفر (25% جمعيت) در كشور مشمول دريافت چنين سهامي باشند پس بايد حداقل پنج ميليون خانواده از اين نوع سهام دريافت كنند. ارزش كل سهامي كه به اين ترتيب بايد واگذار شود برابر 27.5 ميليارد دلار است. فراموش نكنيد كه ارزش تمام سهام سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران كه يكي از بزرگ‌ترين‌ها است و سهام شركت‌هاي بزرگ خودروسازي و كشتي‌سازي و غيره را در اختيار دارد تنها سه تا چهار ميليارد دلار است. ضمنا ارزش كل بازار سهام تهران بيش از شصت ميليارد دلار نبوده كه آن هم پس از افت قيمت بايد به زير پنجاه ميليارد دلار رسيده باشد. اين را هم داشته باشيد كه امسال قرار بوده كلا 500 ميليون دلار سهام دولتي واگذار شود كه كم‌تر از 35 درصد آن محقق شده است.

2) دريافت‌كنندگان قرار است قيمت سهام را از محل سود آن پرداخت كنند. دولتيان اين روش را وام قرض‌الحسنه ناميده‌اند. به نظرم اين نام‌گزاري كاملا دقيق است براي اين‌كه همان طوري كه در دنيايي كه در آن تورم هست و پول نيز ارزش زماني دارد وام قرض‌الحسنه چيزي جز انتقال مقدار مشخصي پول بي‌دردسر به وام‌گيرنده نيست انتقال سهامي كه سهام‌دار قيمت آن‌را از محل سودش مي‌دهد در واقع يعني تصاحب مجاني اين سهام. حالا با اين اسم‌گزاري قضيه را موجه‌تر جلوه مي‌دهند. تنها جايي كه در دنيا سهامي را به كسي مي‌دهند و بعد پولش را از محل سود پس مي‌گيرند وقتي است كه بخشي از سهام شركت‌هاي درمانده را به يك تيم مديريتي قوي مي‌دهند تا آن‌ها تشويق شوند به كار شركت رونق بخشند و آن ‌را زنده كنند. اين كار در واقع پيش‌پرداخت دستمزد مديريتي اين تيم است.

http://www.kayhannews.ir/840928/6.htm

دانشِ مديريت دانش

چكيده

فرانسيس بيکن از دانش به عنوان قدرت ياد مي‌كند. قدرت دانش يک منبع مهم براي حفظ ميراث ارزشمند، يادگيري موارد نو و تازه، حل مشکلات و مسائل، ايجاد هسته‏هاي رقابت و بنيان نهادن موقعيت‏هاي جديد براي فرد و سازمان در حال حاضر و همچنين براي آينده است. در دهه‌هاي پيشين با ظهور انقلاب صنعتي، تمامي توجهات معطوف به صنعت و توليد انبوه و ارائه راهكارهايي در جهت بهبود و توسعه آن بوده است، اما هم‌اكنون با انقلاب ديگري به نام انقلاب فناوري اطلاعات و ارتباطات رو‌به‌رو شده‌ايم كه دريچه جديدي را به روي ما گشوده و باعث تغيير نگرش ما شده است. در اين نگرش، دانش به عنوان يك منبع ارزشمند در كنار منابعي كه قبلاً در اقتصاد مورد توجه قرار بود (كار، زمين، سرمايه) به عنوان يك دارايي ارزشمند مطرح مي‌شود. در نگرش جديد، صنعت‌محوري جاي خود را به دانش‌محوري داده است. در دهه‏ اخير دانش و مديريت آن به‌طور گسترده‌اي مورد كنكاش و تدقيق قرار گرفته‌اند و در همين راستا زمينه کاري گسترده‏اي هم براي تحقيقات آکادميک و هم براي کاربردهاي عملي ايجاد شده است. در اين مقاله سعي شده است تا مقوله مديريت دانش و ابعاد آن به صورت اجمالي بررسي شود.

مقدمه

حركت به سوي جامعه‌هاي مبتني بر دانش مقوله‏اي است که امروزه در همه جا مورد بحث واقع مي‏شود. ظهور و بروز فناوري اطلاعات و ارتباطات و نفوذ آن به تمامي ابعاد زندگي بشر، پارادايم‏هاي جديدي را پيش روي همگان قرار داده و زندگي بشر را متحول ساخته است. سازمانها نيز از اين امر مستثني نبوده و در همين راستا دچار تغييرات و تحولات زيادي شده‏اند. سازمانها نيز در عصر تحولات روزافزون و شتابان، به منظور کسب مزيت رقابتي و جهت ادامه بقا و حيات و مقابله با شرايط متغير محيطي، به استفاده از ابزارهاي مديريتي نوين، تکنيک‏ها و اصول نو رو آورده‏اند. مديريت دانش به عنوان يکي از آخرين مباحث سازماني مطرح شده در همين راستا به کمک سازمانها آمده است.

واژه مديريت دانش در دنياي مديريت موضوعات مختلفي را در بر مي‌گيرد. علت ايجاد اين نگرش به دليل انتقال و حركت سيستم‌هاي اقتصادي مبتني بر صنعت به سوي جامعه‌هاي مبتني بر دانش و توسعه اقتصاد دانش محور است.

کسب دانش به عنوان يکي از فاکتورهاي اصلي مزيت رقابتي بنگاههاي بزرگ و کوچک صنعتي و خدماتي شناخته مي‏شود. اگر سازمانها به دقت به مقوله استفاده از دانش توجه كنند به اين نکته پي خواهند برد که ميزان دانش موجود در سازمان آنها بيشتر از آن چيزي است که خود تشخيص مي‏دهند.

مديريت دانش

مديريت دانش فرآيندي است که طي آن سازمان به توليد ثروت از دانش و يا سرمايه فکري خود مي‏پردازد. Nonaka, 1995) &Takeuchi ) به صورت بسيار ساده، مديريت دانش فرآيندي است که طي آن سازمان به ايجاد ارزش از داراييهاي فکري و دانش- محور مي‏پردازد. اغلب، ايجاد ارزش مستلزم به اشتراک‏گذاري دانش بين کارکنان، بخشهاي سازماني و يا حتي ساير سازمانهاست. مديران موفق همواره از داراييهاي فکري موجود در سازمان خود استفاده کرده و به آن پي برده‏اند، اما اغلب اين فعاليتها به صورت غيرسيستماتيک و ساختاريافته انجام گرفته است، به نحوي که مديران از انتشار و گسترش دانش کسب شده در سطح سازمان اطمينان نيافته‏اند. تخمين زده مي‏شود که 85 درصد داراييهاي دانش سازمان به‌جاي ذخيره‏سازي در پايگاه‏هاي داده، در پست الکترونيک، فايل‏هاي word، و در فايلهاي Presentation جاي گرفته‏اند.[Turban, 2003]

طبق تعريفي ديگر، مديريت دانش، فرآيند يا فعاليت ايجاد،‌ به دست آوردن،‌ تسخير،‌ تسهيم و به كار بردن دانش،‌ هر جايي كه وجود داشته باشد، براي افزايش يادگيري و عملكرد در سازمانهاست.[Swan, 1999]

با توجه به تمامي موارد مطرح شده، به عبارت بسيار ساده مديريت دانش را مي‏توان به عنوان فرآيند بهينه‏سازي کاربرد سرمايه فکري به منظور دستيابي به اهداف سازماني دانست.

اهميت مديريت دانش

کسب و کار در هزاره سوم داراي شرايط ويژه‏اي است. رقابت بين بنگاه‏هاي اقتصادي هر روز فشرده‏تر شده و نرخ نوآوري رو به افزايش است. رقابت بين بنگاههاي اقتصادي باعث شده است كه تا آنها به منظور کاهش هزينه‏ها، تعداد نيروي انساني خود- که منابع ارزشمند دانش محسوب مي‏شوند- را کاهش دهند. کاهش تعداد نيروي انساني، سازمانها را بر آن داشته است تا نسبت به صريح کردن دانش ضمني موجود نزد کارکنان اقدام کنند. در دنياي امروزي کسب و کار، بخش اعظمي از کارها و فعاليتهاي ما مبتني بر اطلاعات هستند و زمان کمتري براي کسب تجربه و به‌دست آوردن دانش در دسترس است. در اين شرايط سازمانها بر اساس ميزان دانش خود با يکديگر به رقابت مي‏پردازند. محصولات و خدمات سازمانها هر روز پيچيده‏تر شده و سهم اطلاعات در آنها بيشتر مي‏شود. در اين ميان مديريت دانش با در اختيار داشتن ابزارهاي لازم، فرصت خوبي براي ايجاد بهبود در عملکرد منابع انساني و همچنين مزاياي رقابتي ايجاد مي‏کند. امروزه تمامي سازمانهاي کوچک و بزرگ نيازمند پياده‏سازي مديريت دانش در خود هستند تا از گردونه رقابت عقب نمانند. انعطاف‏پذيري و عکس‏العمل سريع در برابر شرايط متغير محيطي، استفاده بهتر از منابع انساني و دانش موجود نزد آنها و همچنين اتخاذ تصميمات بهتر، دستاوردهاي مديريت دانش براي سازمانهاي امروزي است.

دسته‏بندي ابزارهاي مديريت دانش

تلاشهاي زيادي براي تقسيم‏بندي ابزارهاي مديريت دانش صورت گرفته است. در کل مي‏توان گفت يک نظر واحد در اين زمينه وجود ندارد و هر يک از صاحب‏نظران مطابق نظر خود اين تقسيم‏بندي را انجام داده‏اند.

مديريت دانش بيشتر از آنکه يک فناوري و يا محصول باشد يک متدولوژي است. با اين وجود فناوري اطلاعات يک عنصر بسيار مهم براي موفقيت سيستم مديريت دانش محسوب مي‏شود. مديريت دانش به وسيله فناوري اطلاعات تسهيل مي‏شود اما خود فناوري اطلاعات، مديريت دانش نيست. در واقع مي‏توان گفت که پايه اصلي موفقيت مديريت دانش در سازمان بر استفاده از تکنولوژي اطلاعات است. [OECD,2004] سيستمهاي مديريت دانش به کمک چند دسته تکنولوژي- که همگي ريشه در فناوري اطلاعات دارند- توسعه مي‏يابند. ما در اينجا ابزارهاي مديريت دانش را به هفت دسته کلي تقسيم كرده‏ايم: [The WISE Consortium 2002]

-1 همکاري: ابزارهاي همکاري کمک مي‏کنند تا افراد، با هم روي يک کار محول شده به فعاليت بپردازند. افراد ممکن است در يک مکان فيزيکي و يا در مکانهاي مختلف باشند و کار ممکن است به صورت همزمان توسط افراد و يا به صورت غيرهمزمان انجام گيرد.

-2 نگاشت دانش: ابزارهاي نگاشت دانش به تسخير، تجسم و ذخيره دانش ساختارنيافته در قالب گراف‌هاي استاندارد - نه به صورت متني- کمک مي‏کنند.

-3 داده کاوي و اکتشاف دانش: توليد دانش از اطلاعات، هدف اصلي ابزارهاي داده کاوي و اکتشاف دانش هستند.

-4 بازيابي اطلاعات: ابزارهاي بازيابي اطلاعات براي جستجو و بازيابي اطلاعات در محدوده کامپيوتر شخصي يک کاربر، مخزن و يا شبکه گسترده اطلاعات يک شرکت و يا اينترنت به کار گرفته مي‏شوند.

-5 سيستم‏هاي آموزش برخط: سيستم‏هاي آموزش برخط، سيستم‏هاي نرم‏افزاري مديريت آموزشي هستند که نرم‏افزارهاي ارتباطاتي و شيوه‏هاي برخط ارائه محتواي آموزشي را ترکيب مي‏کنند.

-6 مديريت اسناد: سيستم‏هاي مديريت اسناد الکترونيک، سازمان را براي خلق، مديريت و توزيع اطلاعات مبتني بر اسناد پشتيباني مي‏کنند. اين سيستم‏ها باعث کاهش هزينه‏هاي توليد و توزيع مستندات مي‌شود و دستيابي، بهنگام‏سازي و کنترل آنها را بهبود مي‏بخشد.

-7 حافظه سازماني: هدف ابزارهاي حافظه سازماني تأمين اطلاعات مناسب براي رويه‏هاي سازماني است که نمي‏توانيد آنها را در جايي غير از سازمان خود بياموزيد. واژگان فني و اصطلاحات مخصوص سازمان شما، درسهاي فرا گرفته شده از پروژه‏هاي سازمان و خط مشي‏ها و راهبردها نمونه‏هايي از حافظه سازماني هستند.

سازمان يادگيرنده

قبل از بحث در مورد رابطه مديريت دانش و سازمان يادگيرنده بايد به تفاوت دو مفهوم «سازمان يادگيرنده» و «يادگيري سازماني» توجه کنيم. يادگيري‌ سازماني‌ و سازمان ‌يادگيرنده‌ دو مفهوم‌ متفاوت‌اند، به‌ اين‌ معني‌ كه اولي‌ به‌ فعاليتهاي‌ (فرآيندهاي‌) خاصي‌ در داخل سازمان‌ اشاره‌ مي‌كند، در حالي‌ كه‌ دومي‌ نوع‌ خاصي‌ از سازمان‌ است‌. در بحث‌ از سازمان‌ يادگيرنده‌ تمركز ما بر چيستي‌ است. سيستم‌ها، اصول‌ و ويژگيهاي‌ سازمانهايي‌ را كه‌ به‌ عنوان‌ يك‌ هويت‌ جمعي‌، شروع به يادگيري کرده و اقدام‌ به‌ توليد مي‌كنند، مورد بررسي‌ قرار مي‌دهيم‌. از طرف‌ ديگر يادگيري سازماني‌ به‌ چگونگي‌ وقوع‌ يادگيري‌ سازماني‌ به‌ معني‌ مهارتها و فرآيندهاي ساخت‌ و بهره‌گيري‌ از دانش‌، اشاره‌ دارد. در اين‌ معني‌، يادگيري‌ سازماني‌ تنها يك‌ بعد يا عنصر از سازمان‌ يادگيرنده‌ است.[Marquardt, 1995]

در تعريف‌ سيستماتيك‌، يك‌ سازمان‌ يادگيرنده‌ سازماني‌ است‌ كه‌ با قدرت‌ و به‌ صورت‌ جمعي‌ ياد مي‌گيرد و دائماً خودش‌ را به‌ نحوي‌ تغيير مي‌دهد كه‌ بتواند با هدف‌ موفقيت‌ مجموعه‌ سازماني‌ به‌ نحو بهتري‌ اطلاعات‌ را جمع‌آوري‌، مديريت‌ و استفاده‌ كند.[Marquardt, 1995] در واقع سازمان‌ يادگيرنده‌ سازماني‌ است‌ كه‌ با ايجاد ساختارها و استراتژي‌ها به‌ ارتقاي‌ يادگيري‌ سازماني‌ كمك‌ مي‌كند.

مفاهيم سازمان يادگيرنده و مديريت دانش با هم رابطه نزديکي دارند و به صورت دو طرفه از يكديگر حمايت مي‌كنند، اما در واقع يکي نيستند. سازمان يادگيرنده روي فرآيند يادگيري و سازمان دانش‏محور روي نتايج و محصول فرآيند يادگيري تمرکز مي‌کند. در واقع مي‏توان گفت مديريت دانش وسيله‏اي براي پرورش و حمايت يک سازمان يادگيرنده است. اين پذيرفته شده است که يک سازمان يادگيرنده دانش جديدي ايجاد مي كند که مزيت رقابتي اش را حفظ کند. اما فقط ايجاد دانش به تنهايي بدين معني که دانش به‌طور کارآمد و موثري به کار رفته است يا مديريت مي‌شود نيست. مديريت دانش نتيجه سازمان يادگيرنده را مي گيرد، مديريت مي‌كند و اطمينان مي‌دهد که محيط مناسب براي توليد و مديريت سرمايه دائمي دانش به طور مناسبي ايجاد شده است. با وجود هم افزاييهايي بين سازمان يادگيرنده و مديريت دانش، چالش پيش رو، توسعه بيشتر اين مفاهيم و افزايش کاربرد ترکيب اين رشته‌هاست.

مديريت منابع انساني

امروزه کاملاً پذيرفته شده است که پياده‏سازي موفقيت‏آميز مديريت دانش مستلزم تعامل مديريت دانش و مديريت منابع انساني است. اين موضوع در نگرش سيستمي به مديريت دانش نيز کاملاً مورد تأکيد قرار گرفته است. (شکل 1)

پياده‏سازي پروژه‏هاي مديريت دانش مستلزم پذيرش فرهنگي آن توسط کارکنان است. در همين راستا بايد تلاشهاي در زمينه تغيير رفتار کارکنان به منظور پذيرفتن استفاده از مديريت دانش انجام گيرد. اصولاً چنين پروژه‏هايي نيازمند حمايت گسترده و مشارکت مديران ارشد سازمان به منظور تسهيل پياده‏سازي پروژه است. با توجه به همين موضوع، بسياري از سازمان‏ها يک نقش جديد را به نام مدير ارشد دانش (CHIEF KNOWLEDGE OFFICER=CKO) در ساختار سازماني خود ايجاد کرده‏اند. مدير ارشد دانش مي‏کوشد تا بر ميزان داراييهاي دانش سازمان بيافزايد و به طراحي و پياده‏سازي استراتژي‏هاي مديريت دانش بپردازد. يک مدير ارشد دانش بايد فعاليتهاي زير را انجام دهد [Turban, 2003]:

_ تنظيم اولويتهاي استراتژيک براي مديريت دانش

_ ايجاد يک مخزن دانش از بهترين تجارب

_ متعهد کردن مديران ارشد سازمان براي حمايت از محيط يادگيرنده در سازمان

_ ايجاد يک فرآيند مناسب براي مديريت سرمايه‏هاي فکري

_ جمع‏آوري اطلاعات بلادرنگ در مورد رضايتمندي مشتري

_ سراسري و يکپارچه کردن مديريت دانش

يکي از وظايف اصلي مدير ارشد دانش ايجاد يک زيرساختار و محيط مناسب براي تسهيم دانش است.

پياده‏سازي موفقيت‏آميز هر تکنولوژي جديد به فاکتورهاي مختلفي از‏جمله مديريت موثر نيروي انساني وابسته است. به علاوه تحقيقات جديد حاکي از آن است که سرمايه‏هاي فکري و منابع انساني موجود در سازمان به کمک تکنيک‏هاي مديريت دانش، به صورتي کارآتر و اثربخش‏تر مورد استفاده قرار خواهند گرفت. با توجه به مباحث مطرح شده بايد گفت که در مورد پياده‏سازي مديريت دانش دو ديدگاه متفاوت وجود دارد. عده‏اي شروع پياده‏سازي مديريت دانش را در فناوري اطلاعات مي‏دانند در حالي که دسته‏اي ديگر معتقدند که پياده‏سازي مديريت دانش با مديريت منابع انساني شروع مي‏شود. صرف‌نظر از اينکه کدام‌يک از اين نظريه‏ها درست است، مي‏توان به اهميت مديريت منابع انساني در مديريت دانش پي برد. در واقع يکي از نکات مهم در اين ميان اين است که بايد از کجا شروع کرد؟ سليمان [Soliman, 2000] استراتژي زير را براي مديريت دانش منابع انساني در يک سازمان پيشنهاد مي‏کند:

1. بازنگري محرکها و استراتژي‏هاي مديريت دانش منابع انساني

2. کسب تعهدات لازم و درک شرايط توسط مديران منابع انساني

3. شناسايي اولويتهاي بخش منابع انساني سازمان

4. پياده‏سازي سيستم‏هاي پشتيباني مديريت دانش در بخش منابع انساني سازمان

5. مديريت انتظارات کارکنان (جبران خدمت)

محصولات مديريت دانش و فروشندگان آنها

ابزارهاي تکنولوژيک که مديريت دانش را پشتيباني مي‏کنند به نام دانش‏افزار شناخته مي‏شوند. اکثر بسته‏هاي نرم‏افزاري مديريت دانش يکي و يا چند مورد از ابزارهاي هفت‏گانه‏اي که در بالا به آنها اشاره شد و يا مشابه آنها را مورد استفاده قرار مي‏دهند. بسياري از اين بسته‏هاي نرم‏افزاري چندين ابزار را شامل مي‏‏شوند، زيرا براي ايجاد يک سيستم مديريت دانش کارا وجود همه ابزارها ضروري است. سيستم‏هاي مديريت دانش را مي‏توان به صورت يکپارچه و يا در بخشهاي مجزا از يکي از شرکتهاي توليدکننده نرم‏افزار و يا فروشندگان سيستم‏هاي اطلاعاتي سازمان خريد. همچنين اين امکان وجود دارد که براي اين کار از ASP‏ها استفاده نمود. ASP سازماني است كه امكانات نرم افزاري، پشتيباني، نگهداري از سرورها، خدمات كاربردي اينترنتي و امنيت را در يك روش ساده و بر حسب درخواست اشخاص، سازمانهاي خصوصي و دولتي از طريق اينترنت و يا يك شبكه خصوصي پر سرعت در ازاي دريافت يك مبلغ ماهيانه، ارائه مي‌كند.

پياده‏سازي مديريت دانش

تاکنون چارچوبهاي مختلفي براي پياده‏سازي مديريت دانش ارائه شده است. ما در اينجا با گذر از بررسي اين چارچوبها، فقط به عواملي که بر پياده‏سازي موفقيت‏آميز مديريت دانش موثر هستند اشاره مي‏کنيم. قطعاً اين عوامل جامع و مانع نبوده و در برگيرنده همه فاکتورها نيستند. آنچه در اينجا بدان پرداخته شده است، برخي از مهمترين عواملي هستند که نيازمند توجه بيشتري هستند:

-1 مديريت موثر. تعريف نقشهاي رهبري يکي از نکات کليدي در پياده‏سازي مديريت دانش است. اين امر مستلزم همکاري مديران ارشد و درک فرهنگ سازماني حاکم و برنامه‏ريزي بر اساس آن است.

-2 فرهنگ. پايه‏ريزي سيستم مديريت دانش بايد از ديدگاه کاربران صورت گيرد. بايد فرهنگ سازماني حاکم کاملاً شناسايي تا به کمک مديريت موثر و استفاده از تکنيک‏هاي مديريت تغيير، از ميزان مقاومت کارکنان در برابر سيستم جديد کاسته شود و خود به سوي مديريت دانش حرکت کنند. همچنين بايد به شناسايي و ترسيم جريان اطلاعات و دانش در سازمان پرداخت.

-3 مديريت محتوا. مديريت محتوا به عنوان مرکز مديريت دانش، بر بازيابي، توزيع و کاربرد دانش موجود (دانشي که قبلاً کسب شده) تمرکز مي‏کند. به روز و کارآمد نگاه داشتن دانش با توجه به نيازها و تقاضاي کارکنان يکي از فعاليتهاي کليدي در مديريت محتواست.

-4 فناوري. فناوري يک ابزار تسهيل‏گر و توانمندساز است که در راستاي فرآيندها، سيستم‏ها و فرهنگ سازماني موجود به پياده‏سازي مديريت دانش کمک مي‏کند.

-5 اندازه‏گيري. از آنجايي‌که هدف نهايي مديريت دانش افزايش کارايي و اثربخشي است، تعيين شاخصهاي واضح و دقيق بر پايه اهداف بسيار مهم است.

آينده مديريت دانش

مديريت دانش از تأكيد صرف روي انتقال و مديريت اطلاعات به فرآيندهاي ساخت‌يافته و غير ساخت‌يافته كه از اطلاعات استفاده مي‌كنند، به تمركز بر تغيير شرايط سازمان و توسعه و رشد آن تغيير سو داده است. يكي از نتايج اين تحول، تأكيد روي اهميت مديريت اسناد يا متون در سازمانهاست. يكي ديگر از نكات قابل توجه در نگرش جديد مديريت دانش، به‌كارگيري سايتهاي نوع Portal در شبكه اينترنت يا اينترانت به منظور ارائه خدمات همزمان به تمام اركان و پرسنل فعال در سازمان يا مرتبط با سازمان است تا در تصميم‌گيريها نقش جدي‌تر و مؤثرتري ايفا كنند. سازمانها براي به‌كارگيري يك سيستم مؤثر مديريت دانش، بايستي به اين تحول در مفاهيم مديريت دانش توجه داشته باشند.

چيزهايي که امروز براي ما زياده از حد پيشرو و آينده‏گرايانه به نظر مي‏رسند، به جزئي از زندگي فرداي ما مبدل خواهند شد. در آينده هر يک از ما قادر خواهيم بود تا مزايا و فوايد مديريت دانش را درک کرده و در مورد آن به بحث بپردازيم. تمرکز کارفرمايان بر مهارت و تجربه مديران، به تمرکز بر توانايي مديريت دانش تبديل خواهد شد. هيچ‌کس نيازي نخواهد داشت تا همه چيز را بداند زيرا مي‏داند از کجا دانش مورد نياز خود را به سرعت به‌دست آورد.

در چند سال آينده ما به پشت سر و گذشته خود نگاه خواهيم کرد و در کمال تعجب از خود خواهيم پرسيد که

_ چه تعداد مشکل را در محيط کار خود نديديم، چون به جاي استفاده از دانش، خود را بيش از حد مشغول داده‏ها کرده بوديم؟

_ چه تعداد فرصت را از دست داديم، زيرا ابزارهاي لازم را براي پيش‏قدم بودن نداشتيم؟

_ چقدر سطح آگاهي افراد و سازمان از خودشان کم و اندک بود؟

نتيجه‏گيري

مديريت دانش به عنوان نياز سازمانهاي هزاره سوم، گريزناپذير است. بنابراين بايد به‌صورت برنامه‏ريزي شده به سمت آن حرکت کرد. افزايش مشاغل مبتني بر خلق و استفاده دانش، جهاني شدن، رقابت، نوآوري موفق، سازماندهي مجدد، کوچک کردن ساختار و به اشتراک گذاردن بهترين عملکردها همه و همه مواردي هستند که سازمانها را به سمت پياده‏سازي مديريت دانش سوق خواهند داد. در اين ميان سازمانهايي موفق خواهند بود که با آگاهي کامل از شرايط محيطي و پيش‏قدمانه در اين راستا گام بردارند.

منابع

1. Efraim Turban. "Information technology for management: Transforming organizations in the digital economy"، John Wiley & Sons، Ltd، 2003.

2. Fawzy Soliman and Keri Spooner، Strategies for implementing knowledge management: role of human resources management، Journal of Knowledge Management، Volume 4، Number 4، 2000

3. Michael J Marquardt. (1995) Building the Global Learning Organization in Best Practices in Learning Organizations: Measuring the Reality. La Hulpe، Belgium: ECLO

4. Nonaka & Takeuchi. "The Knowledge-Creating Company" Oxford University Press، 1995

5. OECD، "Knowledge Management: Innovation in the Knowledge Economy، Implications for Educations and Learning"، 2004.

6. Swan، Scarborough، & Preston. 1999، "Knowledge management - the next fad to forget people?"، Proceedings of the 7th European Conference on Information Systems، Copenhagen.

7. The WISE (Web-enabled Information Services for Engineering) Consortium 2002، CYS/ 020326-1/Version A4; 26-03-2002

روش مشاهده در روان‌شناسی تجربی

چکیده 

اوّلین مرحله از مراحل علمی در آزمایش‌های تجربی، روش مشاهده است. در این نوشتار بر این هستیم تا این روش را معرّفی کرده، انواع آن‌را ذکر کنیم و مزایا و معایب آن‌را نیز متذکّر شویم. در پایان به ذکر یک نمونه از روش مشاهده‌ی علمی همان‌گونه که در کلاس درس روان‌شناسی تجربی استاد خدادادی مطرح شد، اشاره خواهيم كرد.

کلیدواژه: مشاهده[1]

مقدّمه

در نخستین مراحل پژوهش در هر زمینه، دست‌زدن به بررسی‌های آزمایش‌گاهی یا همبستگی شاید کاری شتاب‌زده باشد و ممکن است از راه مشاهده‌ی پدیده‌ی مورد نظر در وضعیّت طبیعی آن ،‌ پیشرفت بهتری حاصل شود. مشاهده‌ی دقیق رفتار حیوان‌ها و آدمیان، گام آغازین در بسیاری از پژوهش‌های روان‌شناختی بوده است. برای مثال، مشاهداتی روی نخستین‌ها[2] در زیست‌گاه طبیعی آن‌ها ممکن است اطّلاعاتی درباره‌ی نظام اجتماعی آن‌ها فراهم آورد. همان اطّلاعاتی که می‌تواند ما را در بررسی‌های آزمایشگاهی یاری دهد. فیلمبرداری از نوزادان می‌تواند جزئیّات الگوهای حرکتی آنان را اندگی پس از تولّد، و نیز نوع محرّک‌هایی را که نوزادان به آن‌ها پاسخ می‌دهند آشکار سازد. پژوهش‌گرانی که به مشاهده‌ی رفتار در شرایط طبیعی می‌پردازند باید دوره‌ی آموزشی لازم را درباره‌ی مشاهده و ثبت دقیق رفتار گذرانده باشند تا بتوانند از انعکاس سوگیری‌های خود در گزارش‌ها بپرهیزند.

در مواردی که مسأله تاحدودی جنبه‌ی زیست‌شناختی دارد روش مشاهده نیز ممکن است مستلزم کار در آزمایشگاه باشد. برای مثال همان‌گونه که اتکینسون و همکارانش در زمینه‌ی روان‌شناسی هیلگارد (1387) آورده‌اند،‌ مَسترز و جانسون (1966) در بررسی مشهور خود درباره‌ی جنبه‌های فیزیولوژیایی رفتار جنسی آدمی روش‌هایی را ابداع کرده‌اند که امکان مشاهده‌ی مستقیم پاسخ‌های جنسی را در آزمایشگاه فراهم می‌کرد. داده‌های این پژوهش عبارت بودند از: الف) مشاهدات رفتاری، ب) ثبت اطّلاعات تغییرات فیزیولوژیایی، ج) پاسخ‌های افراد به پرسش‌هایی درباره‌ی احساس‌هایشان پیش از تحریک جنسی، در طول آن تحریک و پس از آن. هرچند مسترز و جانسون بیش از هرکسی از این نکته آگاه بودند که رفتار جنسی آدمی علاوه بر جنبه‌های زیست‌شناختی ابعاد متعدّد دیگری نیز دارد مشاهدات آن‌ها درباره‌ی جنبه‌های کالبدشناختی و فیزیولوژیایی پاسخ جنسی، نقش ارزنده‌ای در آگاهی ما از ماهیّت رفتار جنسی آدمی و حلّ مشکلات جنسی داشته است.

روان‌شناسی تجربی[3] (آزمایشگاهی) روشی است که با گذراندن چهار مرحله‌ی زیر محقّق می‌شود:

مشاهده، ارائه‌ی فرضیه، آزمایش، تنظیم و طبقه‌بندی

1- مشاهده: با این روش در ادامه بیشتر آشنا خواهیم شد.

2- ارائه‌ی فرضیّه: رابطه‌ای که بین متغیّرها فرض می‌شود که یا از روی مشاهدات به‌دست می‌آید و یا از یک نظریّه‌ی موجود استخراج می‌شود.

3- آزمایش‌: محقّق فرضیّه‌ی خود را مورد آزمایش قرار داده تا درست بودن یا درست نبودن آن معلوم شود.

4- تنظیم و طبقه‌بندی نتایج آزمایش که با فنون آماری صورت می‌گیرد.

آشنایی بیشتر با روش مشاهده

«مشاهده فعّالیّت ویژه‌ای است که برای بسیاری از مردم به‌طور طبیعی فراهم نمی‌شود. مشاهده با ارزیابی این‌که چیزی خوب یا بد است، تبیین این‌که چرا چیزی روی داده است و گزارشِ خلاصه تفاوت دارد. بنابراین روش‌های مشاهده‌ای به آموزش ویژه نیاز دارند.» (بارکر، 1380، ص 177)

همان‌طور که گفته شد یکی از نکات مهمّی که در روش مشاهده باید مدّنظر داشت این است‌که چیزی را آن‌گونه که هست توصیف کرد، به‌صورتی‌که اگر کسی تا به حال آنرا ندیده باشد بتواند به‌صورت تقریبی بفهمد آن چیست. درضمن بیان مشاهده مانند امانتداری است. به این معنا که آن‌چه را که می‌بینیم باید بدون هیچ‌گونه سوگیری و ارزش‌گذاریِ شخصی بیان کنیم و در بیان مشاهدات خود جانب امانت را نگهداریم، لذا در فرآیند مشاهده گزاره‌های اخلاقی (مثل خوب، بد و ...) جایی ندارند. مشاهده‌گر مثل یک دوربین و ضبط‌صوت است و هیچ‌گونه تصرّفی در مشاهداتش نمی‌کند. در مشاهده تفسیر و پیش‌داوری نداریم.

در روش مشاهده دو چیز باید در نظر گرفته شود :

الف : هنر اخذ وقایع از طریق مشاهده‌ی دقیق.

ب : هنر به‌کار بردن این وقایع به کمک استدلال های تجربی، جهت دست‌یابی به شناخت قوانین پدیده‌ها.

تعریف روش مشاهده

«مشاهده‌ی دقیق، صریح و طولانی حیوانات یا انسان‌هایی که توصیف رفتار آن‌ها مورد نظر است.» (برتیوم و لامورد، 1373، ص 18)

مشاهده یعنی درک وقایع و روابط آن‌ها به کمک حواس یا به کمک ابزاری که بر دقّت و توانایی حواس می‌افزاید.

هدف مشاهده به‌عنوان اوّلين گام هر تحقيق در طبيعت رسيدن به يك سؤال علمي‌است. به‌همين دليل چگونگي مشاهده در تمام علوم اعم از طبيعي و غيرطبيعي از اهمّيّت بسيار برخوردار است. در گذشته‌هاي دور كه فلاسفه و انديشمندان امكان آزمايش و استفاده از وسايل سنجش و بررسي متغيّرها را در شرايط كنترل‌شده نداشتند، مشاهدات مستقيم و غير مستقيم خود را مورد بحث و بررسي قرار مي‌دادند.مشاهده‌ي صحيح در طبيعت يك هنر است كه پس از تجربه‌ي طولاني و اصلاح آن حاصل مي‌شود. همه‌كس با اندام حسّي خود محسوسات را تجربه مي‌كند ولي طبيعت كساني‌كه با ديد علمي و دقيق به مشاهده مي‌نشينند بسيار نيست. افراد عادّي هميشه آن‌چه را كه مي‌خواهند ببينند، مشاهده مي‌كنند. يعني نوعي ذهن‌گرايي و پيش‌داوري دارند و گاه تعصّب براي آن‌ها اجتناب‌ناپذير است. حتّي دانش‌مندان مجرّب نيز هميشه از اين ذهن‌گرايي مصون نيستند. از اين رو مشاهده‌ي علمي، تنها هنگامي باارزش تلقّي مي‌شود كه دانش‌مندان بسياري جدا از يكديگر آن‌را تكرار كرده باشند و گزارش‌هاي آنان يافته ‌هاي يكسان دربر داشته باشد. (ايرواني، 1378)

دانش‌مندان ازجمله فيزيك‌دانان، زمين‌شناسان، ستاره‌شناسان، انسان‌شناسان و روان‌شناسان در زمينه‌هاي مورد مطالعه‌ي خودشان فرضيه‌هاي اساسي ساختار جهان و پديده‌هاي حادث در آن‌را بررسي مي‌كنند. بر اساس همين زمينه‌ها يا سؤال‌هاي علمي به مشاهده و آزمايش مي‌پردازند و در جهت اثبات يا ردّ اين فرضيه‌ها تلاش مي‌كنند تا به پاسخ علمي مورد نظر برسند و هسته‌ي علمي زمينه‌ي مورد تحقيق خود را بشكافند. (همان)

كاربرد روش علمي براي مطالعه‌ي پديده‌هاي روان‌شناختي، به‌طور كلّي بر دو اصل استوار است: يكي مشاهده‌ي علمي منظّم به‌طور مستقيم و غيرمستقيم و ديگري اشتنباط منطقي و در نتيجه تدوين يا تهيّه‌ي ساختار دانش سازمان‌يافته است. به‌هر حال اگر پژوهش‌گر يك روش علمي را براي بررسي فرضيّه‌ي خود و در چارچوب يك مشاهده‌ي منظّم به‌كار مي‌برد، قطعاً آن‌را با انجام يك آزمايش كنترل‌شده محك مي‌زند و به اثبات يا ردّ فرضيّه، يعني وجود رابطه‌ي علّت و معلولي و يا عدم آن بين دو پديده نائل مي‌گردد. (همان)

انواع مشاهده

در علوم محض مشاهده همچون آزمايش از اهمّيّت بسيار زيادي برخوردار است.

مشاهده‌ی نامنظّم. مشاهده‌ی تصادفی به‌ندرت مبنای دانش می‌شود. ولی فرضیّه‌هایی که بعدها به بوته‌ی آزمایش گذاشته می‌شوند از طریق همین نوع مشاهده تدوین می‌شوند. (فیرس و ترال، 1382) اين نوع مشاهده ممكن است براي هر روان‌شناس يا عالمي در زندگي روزمرّه و در رابطه با محيط و اطرافيان خود، رخ بدهد. مي‌گويند نيوتن در باغي كه قدم مي‌زد، افتادن سيب از درخت نظر او را جلب كرد و پس از آزمايش‌هاي بسيار به قانون جاذبه‌ي زمين دست پيدا كرد. و يا كشف سرعت جريان الكتريسيته در پاي قورباغه كه حاصل يك مشاهده‌ي اتّفاقي از دست و پا زدن قورباغه‌اي كه در ايوان منزل او آويخته شده بود. همچنين تعجّب گاليله از ديدن نوسان چراغي كه به سقف كليساي "بيز" آويزان بود باعث كشف قانون "پاندول" شد. بنابراين اين نوع مشاهده ممكن است موجب كشف يا شناخت دقيق پديده‌اي گردد كه در پيش‌فرض دانش‌مند نبوده است. (ايرواني،‌1378)

مشاهده‌ي منظّم. برخي اين روش را با آزمايش يكي مي‌گيرند. چنان‌چه پژوهش‌گر مشاهده‌ي اتّفاقي خود را به‌طور منظّم و با يك فرضيّه‌ي منطقي مورد بررسي قرار دهد و در يك شرائط ثابت به‌طور منظّم رابطه‌ي دو پديده را بررسي كند به مشاهده‌ي منظّم پرداخته است. چنان‌چه اين نوع مشاهده در موقعيّت‌هاي زندگي روزمرّه به‌منظور و با هدف معيّني انجام گيرد، آن‌را مشاهده‌ي طبيعي نيز مي‌نامند. در روان‌شناسي حرفه‌اي و به‌طور كلّي علوم طبيعي از اين نوع مشاهده استفاده مي‌كنند. يا اين‌كه در محيط‌هاي كار و پژوهش‌هاي ميداني حضور مشاهده‌كننده لازم و ضروري است ولي سعي او بر اين است تا بدون اين‌كه ديده شود به مشاهده بپردازد. در اين نوع مشاهده شرائط محيطي تا حدّامكان ثابت نگه‌داشته مي‌شود و در زمان و مكان معيّن هر مورد مشاهده را با ابزار و يا به‌طور مستقيم به‌كمك حواسّ دقيق مورد مشاهده قرار مي‌دهند. در اين صورت به شرايط آزمايش نزديك مي‌شويم و گاه مي‌توان اين نوع مشاهده را با آزمايش براي ديدن يكي دانست. در هر حال بايستي توجّه داشته باشيم كه اين نوع مشاهده حالت خودانگيختگي و طبيعي رفتارها را از بين نبرد. (همان)

مشاهده‌ی طبیعی. اگرچه در محیط طبیعی زادگی صورت می‌گیرد ولی دقیق‌تر و منظّم‌تر است و کاملاً برنامه‌ریزی شده است. (فیرس و ترال، 1382)

مشاهده‌ی کنترل‌شده. در این روش با وجود آن‌که تحقیق میدانی است یا در محیطی نسبتاً طبیعی صورت می‌گیرد امّا محقّقان تا حدودی روی حوادث و وقایع کنترل دارند. (همان)

يك مشاهده‌ي دقيق مستلزم حواسّ تيز و سالم مشاهده‌كننده است. از اين روي آدم ناشنوا و يا نابينا و يا كساني‌كه مبتلا به كوررنگي هستند نمي‌توانند به مشاهده بپردازند، امّا چون حواس براي كشف اسرار طبيعت كافي نيست آلات و وسايلي اختراع شده است كه به حواس، هم در جهت قدرت و هم به دقّت مشاهده‌كننده كمك مي‌كند. مثلاً برخي از اين آلات توان حواسّ مشاهده‌كننده را زياد مي‌كنند مثل تلسكوپ و ميكروسكوپ، و برخي دقّت حواسّ‌ او را افزايش مي‌دهند مثل ترازو و حرارت‌سنج. اين آلات سنجش، مخصوصاً از اين جهت درخور اهمّيّت است كه اختلالات در كيفيّت را كه با حواسّ ظاهري تميز داده نمي‌شود به تغييرات در كميّت مبدّل مي‌سازد. (ايرواني، ‌1378)

ارزیابی روش مشاهده

الف) محاسن:

1- بنیادی‌ترین روش در اوّلین مراحل رشد یک علم یا مطالعه‌ی یک مسأله‌ی تازه درون یک علم است. نيوتن ابتدا افتادن سيب را خوب مشاهده كرد و سپس توانست با بررسي‌هاي بيشتر قانون جاذبه‌ي عمومي را كشف كند.

2- روش مشاهده مي‌تواند به تدوين فرضيّه منجر شود كه بايد با يك روش علمي ديگر مورد بررسي قرار گيرد.

3- اين روش اجازه می‌دهد تا زمینه‌ی مورد مطالعه پاک شود و برای محقّقان آینده اندیشه‌های تازه‌ای فراهم آید.

4- محقّق می‌تواند رفتار معیّنی را به‌طور دقیق تبیین کند. (برتیوم و لامورد، 1373) زماني‌كه هدف محقّق تنها اين است كه رفتار معيّني را به‌طور دقيق تبيين كند روش مشاهده مي‌تواند بهترين روش باشد.

5- مقیاس مستقیمی از رفتار فراهم می‌کند.

6- این امکان را می‌دهد تا رفتار را در بافت آن، موردِ سنجش قرار دهید. (بارکر، 1380)

7- با اين روش مي‌توان رفتارها را تا اندازه‌اي پيش‌بيني كرد.

ب) معایب:

1- ممکن است با این روش نتوان اطّلاعات لازم و مفید برای تدوین فرضیه‌ها را به اندازه‌ی کافی جمع کرد. (برتیوم و لامورد،1373)

2- به زمان زیادی نیاز دارد. (برتیوم و لامورد، 1373) از ويژگي‌هاي مشاهده‌كننده، صبر و حوصله و شكيبايي است تا بتواند ملاحظات خود را به اندازه‌اي تكرار كند كه ديگر جاي شبهه و سؤالي باقي نماند. در اين خصوص كار "آگاسيز" زيست‌شناس مثال معروفي است كه بيست و هفت هزار نوع صدف مخصوص را مشاهده كرد تا ببيند آيا دوتا از آن‌ها مثل هم هستند يا نه. (ايرواني،‌1378) و يا مثل مطالعات و مشاهدات علمي كه ژان پياژه بر روي كودكان خود انجام داد تا توانست يك مكتب جديد و كامل را به‌نام مكتب شناختي تأسيس كند. او براي اين‌كار ساليان طولاني و بسيار زياد به مطالعه‌ي كودكان خود پرداخت و رشد و تفاوت‌هايي را كه در اين مدّت در آن‌ها مشاهده مي‌كرد به دقّت بررسي مي‌كرد.

3- این روش را فقط برای پاسخ به پرسش‌های پژوهشی خاص می‌توان به‌کار برد. (بارکر،1380)

4- امکان سوگیری مشاهده‌گر همیشه وجود دارد. نكته اين است كه مشاهده‌كننده داراي نگرشي واقع‌بين و فكري آزاده‌انديش باشد و خود را مقيّد به طرز فكر و عقيده يا نظام فلسفي خاص نسازد تا بتواند وقايع و حوادث طبيعت را آنچنان‌كه وجود دارند مشاهده و بي‌كم و كاست ثبت نمايد. (ايرواني،‌1378)

5- از ميان آن‌همه محرّك خارجي اطراف كه همزمان ما را تحت تأثير قرار مي‌دهند و نظر ما را جلب مي‌كنند، مي‌توانيم تنها به يك يا دو محرّك بپردازيم. (همان)

6- حضور مشاهده‌كننده در محيط طبيعي يا آزمايشگاه يكي از متغيّرهاي مهم است كه ممكن است در رفتار حيوان يا انسان مورد مشاهده اختلال ايجاد كند. (همان) براي موقعيّت‌هاي خاص و مشاهده‌ي آن‌ها نياز به مداخله است و همين امر مي‌تواند در مطابق واقع بودن نتايج تأثير بگذارد. مثل حضور آزمون‌گيرنده در اتاق بچّه‌ها براي مطالعه‌ي رفتارهاي آن‌ها. در اين حالت ممكن است كودكان رفتارهايي را داشته باشند كه اگر مشاهده‌كننده در اتاق آن‌ها حضور نمي‌داشت، كودكان رفتارهاي ديگر و طبيعي‌تري را از خود بروز مي‌دادند. البتّه براي حلّ اين مشكل راه حل‌هايي سنجيده شده است؛ مثل ايجاد اتاق‌هاي داراي شيشه‌هاي يك‌طرف‌بين و يا استفاده از دوربين‌هاي ضبط تصاوير كودكان به‌صورت مخفي.

7- دربردارنده‌ي هزينه‌ي اقتصادي و انساني قابل توجّهي است. ممكن است براي يك آزمايش و مشاهده‌ي طولاني و گسترده به ميلياردها تومان بودجه نياز شود.

8- احتمال خطا در ثبت مشاهدات، گرداوري داده‌ها و تفسير آن‌ها هميشه وجود دارد.

9- ویژگی‌های فردی مشاهده‌گر. از جمله‌ی آن‌ها دانایی و دقّت مشاهده‌گر که اعتبار اطّلاعات جمع‌آوری شده را بالا می برد.

10-عواملی که مشاهده‌گر را متأثّر می‌کند‌ مانند وجود شرایط نامساعد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و جغرافیایی که می‌توانند در نتایج به‌دست آمده از مشاهده اثر بگذارند.

11-مشاهده اگر در آزمایشگاه انجام شود، شرایط آزمایشگاه با شرایط طبیعی متفاوت است و رفتارهای غیرطبیعی آزمودنی‌ها را برمی‌انگیزد. مطالعات نشان داده است که وقتی افراد از شرایط عادّی و آزادِ خانه به شرایط ناآشنا و ساخت‌دار آزمایشگاه منتقل می‌شوند تمایل دارند هیجانات منفی کمتر و پاسخ‌های اجتماع‌پسند بیشتری از خود بروز دهند و حتّی با تکلّف، رفتارهایی انجام دهند که از نظر اجتماعی پذیرفته شده باشد. (بی‌ریا، 1385)

روش‌های ثبت مشاهدات

برای ثبت مشاهدات انجام شده، متناسب با نحوه‌ی مشاهده، روش‌های مختلفی وجود دارد که به برخی از آن‌ها خواهیم پرداخت:

1. شرح داستانیِ مشاهدات[4]: ویژگی اصلی این روش آن است که در یک دوره‌ی زمانی مشخّص و در شرایط معیّن، تمامی رویدادها ثبت می‌شود. در این روش، همراه با تفصیلاتی درباره‌ی فعّالیّت‌های در حال انجام، باید شرایط و موقعیّت نیز شرح داده شود. مشاهده‌گر باید همه‌ی رویدادها، تغییراتی که در وضع جاری رخ می‌دهد و عکس‌العمل آزمودنی به این تغییرات، به‌کارگیری وسایل و اشیاء و تعامل‌های آزمودنی را ثبت نماید و در حاشیه‌ی این یادداشت‌ها گذشت زمان را نیز تذکّر دهد. البتّه واقع‌نمایی نباید با قضاوت اشتباه شود. این روش، گزارشی تا حدّ ممکن تفصیلی از رفتار را در همان هنگام وقوع به دست می‌دهد. گزارش داستانی را می‌توان به گونه‌ای طرّاحی کرد که هر روز یا هر هفته در ساعات معیّنی انجام گیرد. یک سلسله از این گزارش‌ها، منبع اطّلاعات غنی و بااهمّیّتی در مورد آن‌چه مورد مشاهده است، به‌دست می‌دهد. (بی‌ریا، 1385)

2. گزارش خطوط اصلی[5]: در این روش تنها رویدادهایی گزارش می‌شود که در مورد هدف مورد نظر مشاهده‌گر مهم و معنی‌دار هستند. نوشتن چنین گزارشاتی از کسانی بر می‌آید که به صورت مداوم با مشاهده‌شونده در ارتباط هستند و می‌توانند نقاط مهم را در او مشاهده کرده و ثبت نمایند. (همان)

مثال کاربردی

طبق مطالبی که در کلاس درس مطرح شد به مشاهده و توصیف یک عدد گوجه فرنگی می‌پردازیم:

رنگ آن قرمز است، مدوّر است نه یک دایره‌ی کامل، دارای قطر تقریباً 3 سانتی‌متری است، وزن آن حدود پانزده گرم می‌باشد و ... امّا مواردي كه نمي‌شد نام آن‌ها را مشاهده گذاشت در ميان توصيفات دانشجويان زياد به چشم مي‌خورد. مثلاً مزّه‌ي خوبي دارد، رنگ آن‌را مي‌پسندم، من اين نوع سبزي را دوست ندارم، اندازه‌ي آن تقريباً كوچك بود و ... (مطالب کلاسی)

نتیجه‌گیری

در این بخش به نکات ضروری که خلاصه‌ی مطالب ذکر شده هستند، اشاره می‌کنیم:

1- صرفاً به توصیف واقعیّت می‌پردازیم.

2- هیچ‌گونه استنباط یا استنتاجی را بیان نمی‌کنیم.

3- باید کاملاً شفّاف و واضح توصیف شود.

4- توصیفات حاصل از مشاهده نباید هیچ‌گونه ابهامی داشته باشند.

5- ثبت موضوع مورد مشاهده باید بلافاصله صورت گیرد.

6- مشاهده باید دقیق و طولانی و در فواصل زمانی منظّم و یکسان ثبت شود.

7- مشاهده‌ی رفتار انسانی با دیگر موجودات متفاوت است چون انسان با دیده شدن رفتارش تغییر می‌کند و باید به صورت غیر محسوس باشد.

منابع

1. اتکینسون، ریتا و همکاران. (1387). زمینه‌ی روان‌شناسی هیلگارد. ترجمه‌ی براهنی، محمّدنقی و همکاران. چاپ دهم. تهران: رشد.

2. ايرواني، محمود. (1378). روان‌شناسي آزمايشي (تجربي). تهران: انتشارات بين‌المللي شمس.

3. بارکر، کریس و پیسترنگ، نانسی و الیوت، رابرت. (1380). روش‌های پژوهش در روان‌شناسی بالینی و مشاوره. ترجمه‌ی آوادیس یانس، هامایاک و نیکخو، محمّدرضا. تهران: سخن.

4. برتیوم، فرانسوا و لامورد، آندره. (1373). مقدّمه‌ی تحقیق در روان‌شناسی. ترجمه‌ی گنجی، حمزه. تهران: پناه‌افزار

5. بی‌ریا، ناصر و همکاران. (1385). روان‌شناسی رشد2: با نگرش به منابع اسلامی. جلد اوّل. چاپ چهارم. تهران: سمت.

6. فیرس، ای.جری و ترال، تیموتی جی. (1382). روان‌شناسی بالینی، مفاهیم، روش‌ها و حرفه‌ها. ترجمه‌ی فیروزبخت، مهرداد. تهران: رشد.

7. مطالب مطرح شده در کلاس روان‌شناسی تجربی استاد: دکتر خدادادی. پاییز 1389. مؤسّسه‌ی آموزشی-‌ پژوهشی امام خمینی (ره).

محاسن و معايب روش تجربی در روان‌شناسی

چکيده

در این نوشتار به تعریف روان‌شناسی تجربی خواهیم پرداخت. سپس به بیان مختصری از تاریخچه‌ی آن اشاره خواهد شد. بعد از آن به شکل‌گیری برخی مکاتب روان‌شناسی خواهیم پرداخت و سپس و در نهایت به محاسن ومعایب آن اشاره خواهیم کرد.

کلیدواژه: روان‌شناسی تجربی[1]

امروزه، روان‌شناسي آزمايشي به‌عنوان رشته‌اي از علم روان‌شناسي و در ارتباط نزديك با زيست‌شناسي، فيزيولوژي، نورولوژي و ... مطرح مي‌شود. در اين نوع روان‌شناسي، مباحث ويژه‌اي مانند ادراك، حافظه، انگيزش و يادگيري با استفاده از روش آزمايش، در شرائط كنترل‌شده‌ي آزمايش‌گاهي مورد مطالعه قرار مي‌گيرد. گر‌چه روان‌شناسی آزمایشی (تجربی) در مقایسه با سایر علوم تاریخچه‌ی کوتاه‌تری دارد و هنوز مراحل نوزادی خود را در این مدّت سپری می‌کند ولی روش‌های آزمایشی که مطرح می‌کند در طبقه‌بندی افراد از لحاظ دقّت، هوش، شنوایی، بینایی و .... مفید و مؤثّر است.

اگر در آن زمان قلمرو روان‌شناسی آزمایشی محدود به موضوع‌هایی نظیر احساس و ادراک، یادگیری و حافظه بود امروزه وضعیّت کاملا ً تغییر کرده است و قلمرو پژوهش در روان‌شناسی آزمایشی بسیاری از موضوع‌های روان‌شناختی نظیر روان‌شناسی اجتماعی،‌روان‌شناسی محیط و غیره را در‌برمی‌گیرد. (ايرواني، 1378)

روش. كاربرد روش آزمايش معيار علم روان‌شناسي به‌عنوان يك علم مستقل است كه ابتدا توسّط ويلهلم وونت[2] در اوّلين آزمايش، به‌عنوان يك روش علمي، به‌منظور بررسي روابط موجود ميان متغيّرها و ردّ و قبول فرضيّه به‌كار برده مي‌شود آزمايش‌گاه روان‌شناسي در سال 1879 به‌كار برده شد. پس از تحوّل و پيش‌رفت اين علم، با انقلاب رفتارگرايي در روان‌شناسي و رويكرد گشتالت، از اين روش براي مطالعه‌ي رفتار موجود زنده و تفكّر به‌عنوان كنش مغز استفاده‌ي بسيار شده است. اگرچه موضوع روان‌شناسي به‌مراتب پيچيده‌تر از موضوع ساير علوم طبيعي است و برخي پديده‌هاي رواني را نمي‌توان با روش آزمايش مطالعه كرد، ولي انجام مطالعات منظّم و استفاده از آزمون‌هاي روان‌سنجي معتبر در روش باليني، در شرائط كنترل‌شده نيز يك روش آزمايشي است كه برخي آن‌را "روش تجربي" ناميده‌اند. به همين دليل به‌نظر برخي از روان‌شناسان اين روش را از روش آزمايش و روان‌شناسي آزمايشي متمايز مي‌دانند. امروزه بر اساس نظريّه‌ي اخبار و پردازش اطّلاعات، مباحث روان‌شناسي شناختي با استفاده از دستاوردهاي علوم اعصاب (نوروساينس) در چارچوب روان‌شناسي آزمايشي مورد مطالعه قرار مي‌گيرد. در اين ديدگاه روان‌شناسي آزمايشي به‌عنوان زيرمجموعه‌اي از علوم اعصاب، در كنار روان‌شناسي زيستي، روان‌شناسي فيزيولوژيك، نوروپسيكولوژي، سيبرنتيك و ... مطرح مي‌شود كه موضوع آن رفتار و تفكّر به‌عنوان كنش عصب مركزي و مغز است. (همان)

موضوع روان‌شناسي آزمايشي همان موضوع مورد مطالعه در روان‌شناسي علمي است كه با روش آزمايش و استفاده از امكانات آزمايش‌گاهي و در شرائط كنترل متغيّرها به مطالعه‌ي رفتار موجود زنده و پديده‌هاي رواني مي‌پردازد. به‌همين دليل اين نوع روان‌شناسي را آزمايش‌گاهي نيز ناميده‌اند. موضوع روان‌شناسي آزمايشي كه در ابتدا در مكتب ويلهلم وونت منحصر به مطالعه و كشف قانون‌مندي حواس و توصيف محتواي هوشياري يا عناصر ذهن بوده است، امروزه، مطالعه‌ي كنش مغز و فرآيندهاي پيچيده‌ي ذهني است كه در قالب تظاهرات رفتار و تفكّر متبلور مي‌شود. (همان)

پس از وونت شاگردان او در اقصي نقاط جهان به‌ويژه در آلمان و ساير كشورهاي اروپايي و حتّي در آمريكا به تأسيس آزمايش‌گاه‌هاي روان‌شناسي همّت گماشتند. در اين آزمايش‌گاه‌ها به‌تدريج ابزار و آلات دقيق‌تر و مجهّز به سيستم‌هاي الكترونيكي تهيّه و تدوين گرديد و آزمون‌هاي رواني به‌منظور سنجش استعدادهاي ذهني، رواني و مهارت‌هاي حسّي- حركتي تحوّل و تنوّع بسيار پيدا كرد. (همان)

خوب است قبل از ورود به بحث و اشاره به محاسن و معایب روش تجربی در روان‌شناسی به تاریخچه‌ای بسیار مختصر از علم روان‌شناسی و رویکردهای گوناگون به آن اشاره‌ای داشته باشیم. سپس به تعریف و بیان محاسن و معایب روان‌شناسی تجربی (آزمایشگاهی) خواهیم پرداخت.

آغاز روان‌شناسی علمی

تاريخچه‌ي روان‌شناسي آزمايشي همان تاريخ روان‌شناسي علمي است كه متأثّر از فلسفه‌ي تحصّلي اوايل قرن نوزده در آلمان و مطالعات پيرامون مناسبات روان و فيزيك (پسيكوفيزيك) در كنار علوم شيمي، زيست‌شناسي و به‌ويژه فيزيولوژي است. (همان)

بنابراين روان‌شناسي آزمايشي بين سال‌هاي 1800 تا 1850 بر پايه‌ي تحقيقات فيزيولوژيست‌ها و پديدارشناس‌ها در كنار علوم زيستي بنيان‌گذارده مي‌شود. (همان)

«هرچند طیّ قرون متمادی فلاسفه و دانشمندان همواره به کارکرد ذهن و بدن آدمی توجّه نشان می‌دادند امّا آغاز روان‌شناسی علمی را معمولاً مقارن با تأسیس نخستین آزمایشگاه روان‌شناسی توسّط ویلهلم وونت در دانشگاه لایپزیک[3] آلمان به سال 1879 می‌دانند.»(اتکینسون، 1387، ص 45)

در مورد شروع علمی روان‌شناسی وونت تنها نبود و همکارانی نیز داشت که در این زمینه به او کمک می‌کردند و چه بسا اثرگذاری زیادی نیز داشتند. افرادی چون گوستاو فخنر[4](1897-1801) و هرمان ابینگهوس[5]که تحقیقات علمی وونت و فخنر در مورد احساس‌ها و آزمایش‌های ابینگهوس درباره‌ی حافظه شروع شد. (برتیوم و لامورد، 1373) کارهای فخنر را می‌توان شروع رسمی روان‌شناسی تجربی دانست. قبل از فخنر تنها فیزیولوژی روان‌شناختی و روان‌شناسی فیزیولوژیک وجود داشتند و آزمایش‌های فخنر بود که منجر به بنیان‌گذاری روان‌شناسی جدید شد. (شمس‌اسفندآباد، 1382)

رویکردهای گوناگون در روان‌شناسی

در خلال پنجاه سال مکاتب مختلف با دیدگاه‌های مختلف در مورد آن‌چه روان‌شناسی باید باشد، ‌بنیان‌گذارده شدند که برخی به شرح زیر هستند:

ساخت‌نگری[6]: اوّلین‌مکتب روان‌شناسی است و مبتکر آن تیچنر (1927-1867) است. (همان)

«روان‌شناسی ساختی‌نگری در اساس به آشکارکردن ساختارذهن می‌پردازد و در صدد پاسخ‌گویی به سه سؤال اصلی است: عناصر تجربه چه هستند؟ چگونه ترکیب می‌شوند؟ چرا و علّت آن چیست؟» (همان، ص 18)

رفتارنگری[7]: بنیان‌گذار این مکتب جان بی. واتسون[8](1985-1878) است. این رویکرد به بررسی علمی رفتار می‌پردازد که بر اساس اصل محرّک- پاسخ[9] استوار است. به اعتقاد واتسون برای این‌که روان‌شناسی به صورت علم درآید داده‌های آن باید مانند داده‌های علوم دیگر قابل وارسی همگان باشد. رفتار امری است همگانی. علم باید با واقعیّات همگانی سروکار داشته باشد.

روان‌شناسی گشتالت: حوالی سال 1912، روان‌شناسی گشتالت در آلمان جوانه زد. گشتالت به معنای شکل یا شکل‌بندی است و رویکرد ورتایمر، کافکا و کهلر می‌باشد. روان‌شناسان گشتالت اساساً به مفهوم ادراک کار داشتند و این‌که کل چیزی متفاوت از مجموع اجزای آن است.

روان‌تحلیل‌گری[10]: این مکتب را فروید(1939-1856) بنیان نهاد. در این مکتب بر مطالعه‌ی شخصیّت (نهاد، خود و فراخود) و هشیاری‌ها و ناهشیاری‌ها تکیه می‌شود.

رویکردهای دیگری نیز وجود دارند که به ذکر نام آن‌ها بسنده می‌شود: رویکرهای شناختی، پدیدارشناختی، زیست‌شناختی و ...

روان‌شناسی تجربی چیست؟

حال به تعریف این مطلب طبق مطالبی که در کلاس عنوان شده است می‌پردازیم:

کاربرد روش آزمایشی در روان‌شناسی برای شناخت علمی رفتار و فرآیندهای ذهنی.

به نقدهایی که ممکن است به این تعریف وارد شود اشاره نمی‌کنیم امّا این نکته را نباید فراموش کرد که این مطالب قطعی و غیر قابل تغییر نیستند و بر دانشجویان به‌ویژه دانشجویان با انگیزه‌ی مسلمان است تا با تحقیقات علمی و مناسب، به تعاریف متناسب با جهان‌بینی و تفکّر بومی خودشان دست یابند.

معایب و محاسن روش تجربی

الف) معایب:

1. تأکید بر کلّیّات: بسیاری از پژوهش‌ها بر اساس سنّت قانون‌گرا[11] انجام می‌شوند که بر ادغام مردم برای یافتن وجوه مشترک تأکید دارد تا سنّت فردنگر[12]که به یگانه بودن فرد اهمّیّت می‌دهد.

2. پژوهش زمان‌بر و وقت‌گیر است.

3. مهارت فنّی: پژوهش مستلزم داشتن مهارت فنّی قابل ملاحظه‌ایست که موجب دل‌سردی افرادی می‌شود که خواهان پژوهش هستند.

4. اصول اخلاقی: اگر قبول داشته باشيم كه كسب علوم براي خدمت به انسان‌هاست به‌ويژه در علوم انساني به اهمّيّت رعايت اخلاق در آزمايش‌هاي روان‌شناسي پي مي‌بريم. (ايرواني، 1378) به‌طور کلّی پژوهش به‌وسیله‌ی تبدیل کردن اشخاص به آزمودنی‌ها، موجب سلب انسانیّت اشخاص شرکت‌کننده می‌شود و برخی از بررسی‌های روان‌شناختی مانند آن‌هایی که شامل فریبکاری است، به مشکلات اخلاقی گرفتار هستند. آزمودنی‌ها ممکن است احساس کنند که تحت بازجویی قرار دارند، لذا احساس اضطراب شدیدی می‌کنند و همچنین پژوهش ممکن است به یافته‌هایی بینجامد که خوشایند نباشد. (بارکر، 1380)

معيارهاي اخلاقي هر پژوهش‌گري را ملزم مي‌سازد تا اصول زير را در انجام آزمايش‌هاي خود رعايت كند:

· قبول انجام هر پژوهشي كه مغاير با اصول اخلاقي نباشد.

· توجّه به مخاطرات احتمالي نسبت به جسم و روان آزمودني‌ها.

· توافق منصفانه و صريح در حقوق و تعهّدات با آزموني‌ها.

· عدم استفاده از شيوه‌ي فريب‌كاري، مگر در شرائط ضروري پژوهش.

· آزمودني‌ها در مورد حضور و غياب خود آزادي عمل داشته باشند.

· حفاظت از جان و مال رواني آزمودني‌ها در طيّ پژوهش.

· ارائه‌ي اطّلاعات كافي و صريح در حدّ نياز به آزمودني‌ها درباره‌ي پژوهش مورد نظر.

· تصحيح و رفع هرگونه پيامد ناخوشايند به حال آزمودني‌ها پس از انجام پژوهش.

· مراقبت از جان حيوانات و آزار آن‌ها در طيّ آزمايش‌ها.

· رعايت اين معيارها در روان‌شناسي با كم و بيش تفاوت از حسّاسيّت بيشتري برخوردار است. بنابراين، پس از مهيّا كردن تمام وسائل و شرائط آزمايش در برابر آزمودني‌هاي انسان يا حيواني قرار مي‌گيريم كه بايستي با رعايت تمام اصول اخلاقي به آزمايش بپردازيم. (ايرواني، 1378)

5. کل را فدای جزء می‌کند یعنی انسان را به‌صورت یک کل درنظر نمی‌گیرد بلکه آن‌را به اجزاء‌کوچک تقسیم می‌کند.

6. ذهنیّت را فدای عینیّت می‌کند یعنی روان‌شناسی تجربی دنبال آن نیست که علّت رفتارها چیست و چگونه به‌وجود می‌آیند.

7. پرهزینه و پرخرج بودن آن.

8. مصنوعی و کنترل‌شده بودن محیط آزمایشگاه.

9. وجود متغیّر‌های مزاحمی چون مشاهده‌گر و آزمون‌گر و ... .

10. محدودیّت در سنجش عوامل و پدیده‌های غیر‌قابل‌رؤیت و غیر‌حسّی.

11. ابطال‌پذیری نتایج.

12. تعمیم نتایج بدست آمده از حیوانات بر روی انسان‌ها مشکل است.

13. در بعضی اوقات ذهنیّت فرد آزمایش‌گر در نتیجه‌گیری تأثیر دارد.

14. تغییرات فیزیولوژیک مانند گرسنگی ، تشنگی ، فشار خون می تواند در نتایج آزمایش مؤثر باشد.

ب) محاسن:

1- این روش به کنجکاوی‌های یک محقّق پاسخ می‌گوید.

2- خواست شخصی. بعضی از روان‌شناسان پژوهش را برای رضایت درونی انجام می‌دهند یعنی آن‌ها چالش پژوهشی را دوست دارند.ژ

3- رقابت میان حرفه‌ها. برخی افراد به‌عنوان راهی برای پیشبرد رشته‌ی تخصّصی خود به پژوهش روی می‌آورند. (بارکر، 1380)

4- دادن نتایج عینی.نتایج به‌صورت عینی و ملموس بیان می‌شود.

5- آزمایش‌ها قابل تکرار و تعمیم‌پذیری هستند.

6- نتایج قابل اندازه گیری است. یعنی می‌توانیم گزاره‌های کیفی را به گزاره‌های کمّی تبدیل کرد. گزاره‌های کیفی مانند خوب، بد، کم، زیاد و ... و گزاره‌های کمّی مانند عدد برحسب واحدهای اندازه‌گیری مثل میلی‌متر و شمارش مقادیر.

7- محرّک‌ها قابل کنترل هستند و ارزیابی اثر متغیّر مستقل بر وابسته، آسان‌تر و دقیق‌تر است. محرّک‌ها و عوامل تحت کنترل آزمایش‌گر است.

8- منشأ بسیاری از فرضیّات و نظریّات علمی است.

9- آزمایش‌گر می‌تواند متغیرهای مزاحم را حذف یا کنترل کرده و اثر آن‌ها را بر‌روی آزمودنی بررسی کند. (مطالب کلاسی)

نتیجه‌گیری

باید توجّه داشت که گذشته از فراگیر نبودن موارد ذکر شده و کامل نبودن آن‌ها، بسیاری از موارد مذکور در محاسن و معایب و نیز تعدادی از مواردی که ذکر نشد، جنبه‌ی دوسویه داشته و از طرفی حُسن محسوب می‌شوند و از طرفی عیب محسوب می‌شوند، مثل عینی بودن نتایج در روش آزمایشی که هم جزء محاسن و هم جزء معایب به‌حساب می‌آید.

منابع

1- ايرواني، محمود. (1378). روان‌شناسي آزمايشي (تجربي). تهران: انتشارات بين‌المللي شمس.

2- اتکینسون، ریتا و همکاران. (1387). زمینه‌ی روان‌شناسی هیلگارد. ترجمه‌ی براهنی، محمّدنقی و همکاران. چاپ دهم. تهران: رشد.

3- بارکر، کریس و پیسترنگ، نانسی و الیوت، رابرت. (1380). روش‌های پژوهش در روان‌شناسی بالینی و مشاوره. ترجمه‌ی آوادیس یانس، هامایاک و نیکخو، محمّدرضا. تهران: سخن.

4- برتیوم، فرانسوا و لامورد، آندره. (1373). مقدّمه‌ی تحقیق در روان‌شناسی. ترجمه‌ی گنجی، حمزه. تهران: پناه‌افزار.

5- شمس‌اسفندآباد، حسن. (1382). روان‌شناسی تجربی. تهران: سمت.

6- مطالب مطرح شده در کلاس روان‌شناسی تجربی استاد: دکتر خدادادی. پاییز 1389. مؤسّسه‌ی آموزشی-‌ پژوهشی امام خمینی (1).

http://daneshjooqom.4kia.ir/

http://daneshjooqom.4kia.ir/

زمین پر از راه‌های نرفته و شگفت‌آوری است که منتظر کشف‌شدن هستند و شرط اول برای پیمودن این راه‌ها، داشتن روحیه ماجراجویانه است.

مکان‌های بسیار خاص، خطرناک و حفاظت‌شده زیادی برای دیدن وجود دارد که از انبوه آنها، ۱۰ مکان ممنوعه دیدنی را با شما به اشتراک می‌گذاریم:

۱. مقبره بزرگ آیز، ژاپن

این مقبره در شهر اوجی تاچی ژاپن قرار دارد. این مجموعه که از دو مقبره اصلی و ۱۲۵ مقبره فرعی تشکیل‌شده به الهه اماترسوا - امیکانی پیشکش شده است. محل بنا متعلق به قرن سوم است اما خود مقبره و بناها هر ۲۰ سال یک‌بار تخریب و بازسازی می‌شود. این کار نشأت‌گرفته از اعتقاد خاص شینتوها به مرگ و تجدید حیات است. آخرین بار در سال ۲۰۱۳ بناها بازسازی شدند. یکی از مقبره‌های اصلی متعلق به «آینه مقدس» (از دارایی‌های خانواده سلطنتی) است که یاتا نو کاگامی نامیده می‌شود. بیرون از بنا جز سقف بعضی از مقبره‌ها و چند درخت چیزی پیدا نیست. دسترسی به این مکان فقط برای کشیش اعظم و کشیش جزو خاندان سلطنتی مجاز است.

 

مقبره آیز

۲. آرمگاه کین شی هانگ، چین

آرامگاه اولین امپراتور چین، شی هانگ که سال ۲۱۰ قبل از میلاد درگذشت، زیر یک تپه در مرکز چین مدفون است. مجموعه مدفون شامل شبکه‌ای پیچیده از تونل‌های زیرزمینی است این تونل‌ها پر از وسایلی است که پادشاه در زندگی پس از مرگ به آنها احتیاج دارد که شامل ارتش، خانواده، کارمندان، اسب، کارکنان و ... است که جملگی از جنس سفال هستند. این مجموعه به ارتش سفالین معروف است. از زمان کشف این مجموعه تاکنون ۲۰۰۰ سرباز سفالین منحصر به فرد یافت شده است. کارشناسان بر این باورند که این تعداد تا ۸۰۰۰ هم قابل افزایش است. دولت چین حفاری‌ها را به‌منظور احترام به سنت باستانی خاک‌سپاری ممنوع کرده است. هرچند همین مقدار از ارتش کشف‌شده در معرض دید عموم قرار گرفته اما بیم آن می‌رود که ارتش سفالین تا ابد کشف‌نشده باقی بماند.

 

آرامگاه کین شی هانگ

۳. جزیره آتش‌فشانی هرد، استرالیا

این جزیره آتش‌فشانی لم‌یزرع خارج از قلمرو استرالیا و در فاصله بین ماداگاسکار و قطب جنوب واقع‌ شده است. این منطقه یکی از دور از دسترس‌ترین مناطق روی کره زمین است. ۹۵۳ کیلومتر مربع از مساحت جزیره را کوهستان پوشانده. این جزیره ۹۳ یخچال طبیعی دارد و زیست‌بوم حیوانات مختلفی از جمله پنگوئن، خوک دریایی و پرندگان دریایی است. سال ۲۰۰۰ محققان دانشگاه هاوایی متوجه جریان گدازه ۲ کیلومتری شدند که از قسمت جنوب غرب قله ماسون سرچشمه گرفته است. این رشته‌کوه آتش‌فشانی ۸۳۶ متری از سال ۲۰۰۰ به بعد همواره فعال بوده است. جدا از آتش‌فشان و خطرات مربوط به آن، آب‌وهوای این جزیره به شدت ضعیف است. به علاوه از هرد تا نزدیک‌ترین خشکی ۲ هفته با قایق فاصله است. تمام این موارد در کنار هم این جزیره را به یکی از دور از دسترس‌ترین و خطرناک‌ترین مکان‌های روی زمین تبدیل کرده است.

 

جزیره هرد

۴. جزیره سنتینل شمالی، جزایر اندامان

این جزیره کوچک و جنگلی واقع در خلیج بنگال، به‌طور کامل با سواحل مرجانی احاطه‌ شده به‌طوری‌که نزدیک‌شدن به آن با قایق سخت است. البته این عدم دسترسی مانع اصلی دیدن این جزیره نیست. این جزیره متعلق به بومیانی موسوم به سنتینلسزها است. این قبیله جزو قبایلی است که با دنیای مدرن هیچ تماسی ندارند. سال ۲۰۰۸ دو ماهیگیر که بر اثر انحراف مسیر و تصادفی به این جزیره رسیدند توسط بومیان کشته شدند. هلی‌کوپتر ارزیابی که در جریان سیل و سونامی بزرگ هند در سال ۲۰۰۴ بر فراز این جزیره در حال پرواز بود، از طرف بومیان منطقه مورد اصابت سنگ و تیرکمان قرار گرفت.

 

جزیره سنتینل شمالی

۵. جزیره مارها، برزیل

Ilha da Queimada Grande که به «جزیره مارها» شناخته شده، در فاصله ۳۲ کیلومتری ساحل سائوپائولو در برزیل واقع است. این جزیره محل زندگی یکی از گونه‌های کشنده مار به نام افعی طلایی است. زهر این مار گوشت تن را آب می‌کند. بیش از ۴۰۰۰ افعی طلایی در این جزیره زندگی می‌کنند؛ به‌طوری‌که در هر ۵ کیلومتر مربع، یک مار دیده می‌شود. دولت برزیل بازدید از این جزیره را برای عموم ممنوع کرده است جز سالی یک‌ب ار آن‌ هم برای دانشمندانی که روی مارها مطالعه می‌کنند.

 

جزیره مارها

۶. غار لاسکوس، فرانسه

شگفت‌انگیزترین مکانی که نمی‌توانید از آن دیدن کنید. این مجموعه از غارها که در شمال غربی فرانسه واقع‌ شده‌اند حاوی نقاشی‌هایی از دوران پارینه‌سنگی هستند. نقش و نگارهای روی دیواره غار بیش از ۱۷۰۰۰ سال قدمت دارد و اکثرا از حیوانات عظیم‌الجثه‌ای‌ است که کاوش‌های فسیلی، حضور آنها در این مناطق را تایید کرده است. این غار جزو میراث فرهنگی جهانی است. با این‌ حال غار از سال ۲۰۰۸ به بعد به‌طور کامل به علت شیوع قارچ‌ها بسته شد و فقط چند روز در ماه گروهی از محققان برای مطالعه نقاشی‌ها اجازه ورود به این منطقه را دارند.

 

غار لاسکوس

۷. پوگیلا، ایتالیا

این جزیره کوچک بین ونیز و لیدو در شمال ایتالیا واقع‌ شده است. در طول عمر چندین ساله‌اش این جزیره مکانی برای یک دژ نظامی، نقطه حمل و نقل، محل قرنطینه افراد مبتلا به طاعون خیارکی و در قرون اخیر تیمارستان بوده است. سال ۱۹۶۸ تیمارستان بسته و جزیره قرنطینه شد و مدت‌هاست که به مکانی متروک تبدیل‌ شده است. شایعات از سرگردان بودن روح قربانیان طاعون و دکترهای تیمارستان در این منطقه خبر می‌دهد. دولت ایتالیا دسترسی به این مکان را به مدت ۹۹ سال ممنوع کرده است. امید می‌رود که به زودی کسی دست به بازسازی جزیره بزند.

 

جزیره پوگیلا

۸. آرشیو مخفی واتیکان، ایتالیا

دیوارها و زمین‌های واتیکان رازهایی در دل خود دارند؛ از رازهای عظیم دربار پاپ گرفته تا اسناد تاریخی و ایالتی، دفتر حساب پاپ و دیگر اسناد دولتی که قدمت برخی از آنها به قرن هشتم بازمی‌گردد. در بین این اسناد، نامه میکل‌آنژ، نامه ملکه ماری قبل از اعدامش، نامه شاه هنری هشتم برای فسخ ازدواج و ... دیده می‌شود. این آرشیو کامل به طول بیش از ۸۴ کیلومتر قفسه و ۳۵۰۰۰ هزار مورد است که جزو املاک رسمی پاپ فعلی به‌حساب می‌آیند. غیر از تعداد انگشت‌شماری از کارکنان که مسئولیت مراقبت از این اسناد را بر عهده‌ دارند، اجازه دسترسی محدود به این اسناد فقط به محققان مؤسسات برتر و آن‌ هم طی فرآیندی سخت‌گیرانه اعطا می‌شود.

 

آرشیو واتیکان

۹. منطقه ۵۱، نوادا

یکی از مهم‌ترین مناطق ممنوعه، پایگاه نیروی هوایی ادوارز امریکا است که به منطقه ۵۱ مشهور است. تا مدت‌ها تصور می‌شد که این منطقه رازآمیز محلی برای آزمایش هواپیماها و سلاح‌های جنگی است در حالی که شایعات چیز دیگری می‌گویند. دولت امریکا در این منطقه بقایای فضاپیماها و سلاح‌های آدم فضایی‌ها از جمله فضاپیمایی که شایعه شده است در روزرول نیومکزیکو فرود آمده است را مورد مطالعه و آزمایش قرار می‌دهد. با وجود اینکه این منطقه یکی از محل‌های مورد علاقه توریست‌هاست، از آن به‌طور سخت‌گیرانه‌ای محافظت می‌شود و دسترسی به آن فقط برای افسران ارشد امکان‌پذیر است. مرز هوایی این منطقه هم جزو مناطق ممنوعه است و شایعه شده است که از این منطقه با سلاح‌های جنگی و ضد هوایی محافظت می‌شود.

 

منطقه 51

۱۰. بانک جهانی بذر، نروژ

بانک جهانی بذر در فاصله ۱۲۸۷ کیلومتری از قطب شمال، منطقه‌ای زیرزمینی است که به اندازه ۱۲۲ کیلومتر در کوهستان فرو رفته است. این بانک سال ۲۰۰۸ به طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد و هم‌اکنون ۸۴۰ هزار نمونه از ۴ هزار گونه دانه موجود در سراسر جهان را در خود ذخیره دارد. هدف از احداث این بانک تأمین نقطه اتکایی در برابر بحران‌های جهانی و منطقه‌ای است. عملکرد این بانک دقیقا مشابه عملکرد گاوصندوق بانک است به این صورت که به سازمان‌ها و دولت‌ها اجازه سپرده‌گذاری داده می‌شود و تنها خود آنها به حسابشان دسترسی دارند. فضای ۱۰۲۱ مترمربعی این مکان با امکانات فوق‌العاده امنیتی محافظت می‌شود و جز تعداد اندکی از کارکنان کسی به این منطقه دسترسی ندارد.

 

بانک جهانی بذر

http://daneshjooqom.4kia.ir/

http://daneshjooqom.4kia.ir/

غول پیکرترین مجسمه های جهان را اینجا ببینید

مجسمه‌سازی، تندیسگری یا پیکرتراشی هنر همگذاری یا ریخت دادن به اشیا است و ممکن است در هر اندازه یا با هر سازمایه‌ای (مصالحی) انجام گیرد. به فرآورده‌های این هنر تندیس، پیکره یا مجسمه گفته می‌شود.

به فرآورده‌های این هنر تندیس، پیکره یا مجسمه گفته می‌شود. هر پیکر سه بعدی که به منظور دارا بودن یک بیان هنری آفریده شده را می‌توان تندیس نامید.البته باید توجه داشت که هر شکل دادنی را مجسمه‌سازی نمی‌گویند بلکه باید در ورای ان یک فکر، خلاقیت یا یک نوآوری وجود داشته باشد.

تصاویری از مجسمه های عظیم الجثه دنیا را برای شما کاربران عزیز به نمایش می گذاریم.

 

 

http://daneshjooqom.4kia.ir/

http://daneshjooqom.4kia.ir/

گذراندن وقت در جایی که از هیاهوی دنیای ‏امروز به دور است و تماشای زیبایی های چندین هزار ساله آنها برای بسیاری لذت بخش و آرامش بخش است. در اینجا به چندین جنگل ‏در دنیا اشاره می کنیم که زیبایی آنها مسحورکننده است. ‏‏

‏
Daigo-Ji‏ – کیوتو ، ژاپن ‏

 

بسیاری در فصل بهار به این منطقه سفر می کنند تا شکوفه های زیبای درختان گیلاس را که سطح شهر و پارک ها را می پوشاند ‏تماشا کنند. پاییز ولی طرفداران کمتری دارد و در عین حال زیبایی پاییز نیز بسیار چشمگیر است. معبد معروفی ‏Daigoji‏ که در ‏این پارک در کیوتو قرار دارد، قدیمی ترین ساختمان در کیوتو است که محل مناسبی برای مدیتیشن می باشد. ‏‏‏‏

‏‏ ‏Homebush Bay‏ – سیدنی ، استرالیا ‏‏

در غرب شهر سیدنی یک کشتی قدیمی 102 ساله وجود دارد که امروزه بعنوان یک جنگل شناور روی آب شناخته شده است. در ‏داخل این کشتی طی سالیانی که روی آب این خلیج شناور بوده گیاهان و بوته های مختلفی شکل گرفته اند و امروزه مقصد مورد ‏علاقه بسیاری از عکاسان نیز می باشد. ‏ ‏‏

‏‏ ‏New Hampshire‏ – آمریکا ‏ ‎ ‏‎

نیو همشایر که بخشی از نیو انگلند است در قسمتی واقع شده است که هر چهار فصل را به طور مجزا دارد. طبیعت این منطقه ‏شامل رودخانه ، دریاچه ، کوهستان و درختان زیبایی می باشد که در فصل پاییز رنگهای زیبایی را به نمایش می گذارند و ‏بازدیدکننده های زیادی را در این فصل به سوی خود می خوانند. ‏‏ ‏

‏‏ ‏Maramures‏ – کارپاتیانز ، رومانی ‏ ‏‏‎

این منطقه تاریخی شمال شرقی این کشور به سوی اوکراین را در بر دارد. مارامورس در واقع یک دره است که اطراف آن را ‏کوهها ، درختان و طبیعت دست نخورده زیبایی همراه با رودخانه آرامی در بر گرتفه است. بسیاری این منطقه را یک جواهر در ‏قلب اروپا می دانند. ‏ ‏‏‏‏

‏ پارک ملی گربیا ، آلاوا ، اسپانیا ‏ ‏ ‏‎

این پارک جنگلی در شمال اسپانیا قرار دارد و شامل یک پارک محافظت شده ی وسیع می باشد که در قلب آن قله ای به بلندی ‏‏1482 متر قرار دارد که علاقه مندان به کوهنوردی می توانند از آن بالا بروند. این پارک همچنین دارای گل و گیاههای زیبا ، ‏درختان بلند و عجیب و آبشار نیز می باشد.‏‏ ‏ ‏‏

‏‏‏‎‏ ‏Taipingshan‏ – تایوان ‏

پارک جنگلی ملی تایپینگشان در یک منطقه وسیع کوهستانی قرار دارد و با وجود طبیعت زیبا و دست نخورده ، درختان وسیع و ‏رودخانه و دریاچه های آرام بازدیدکننده های زیادی را به خود خیره می کند. ‏ ‏

جنگل بامبو ، کیوتو ، ژاپن‏ ‎

غرب شهر کیوتو – آراشیاما – جاذبه های توریستی معروف زیادی دارد در بین آنها جنگل بامبو یکی از مقاصد مورد علاقه ‏توریست هاست. این طبیعت آرام با درختان بامبوی بلند نه تنها توریست ها را به سمت خود می کشاند بلکه همچنان بین محلی ‏های این منطقه نیز طرفدار دارد. این جنگل در بخش کوهستانی واقع شده و مسیر آن بازدیدکننده ها را به سمت بالاترین نقطه ‏کوهستان می برد که از آنجا می توانند نمایی پانورامیک از جنگل و رودخانه اطراف آن ببینند. ‏‏‏ ‏

بامبوها در فرهنگ و سنت آسیایی ها نقش برجسته ای داشته اند ، در ژاپن جنگل های بامبو محل هایی بوده تا مردم در برابر ‏شیطان محافظت شوند. ‏ ‏‏‏ ‏

‏ ‏
‏ پارک ملی المپیک ، واشنگتن ، آمریکا ‏‏ ‏‏‎

‎این پارک در سال 1909 ساخته شده است و بخاطر طبیعت زیبا و یکدستی که دارد امروزه در فهرست میراث جهانی قرار گرفته ‏است. این پارک طبیعت وسیع و زیبایی دارد و بازدیدکنندگان از آن می توانند فعالیت های مختلفی را علاوه بر بازدید از طبیعت و ‏درختان زیبای آن انجام دهند از جمله ماهیگیری و کوهنوردی. ‏ ‏

‏ ‏

پارک ملی سئوراکسان – استان گانگوون ، کره جنوبی ‏‎

‏‎سئوراکسان نام بلندترین کوه در این کشور است ، این کوه 1708 متر ارتفاع دارد و اطراف آن را آبشارها و معابد مختلفی در ‏برگرفته است. بازدید از این پارک ملی شامل کوهنوردی از این کوه بلند نیز می شود ولی اگر علاقه ای به گذراندن 12 ساعت ‏برای بالا رفتن از این کوه و برگشتنش ندارید بازدید از این طبیعت زیبا خود ساعتها شما را سرگرم خواهد کرد. ‏

‏‏‏اوتاگو ، نیوزلند ‏

در این قسمت از دنیا پاییز در ماه مارچ ( اواخر زمستان ) نمایان می شود. شاید دیر باشد اما در اوتاگو این پاییز نیز زیبایی های ‏منحصر به فرد خودش را دارد. اوتاگو دارای کوهها ، دریاچه ها و جنگلی زیبا با مسیری چشمگیر می باشد. ‏ ‏ ‏

 

http://daneshjooqom.4kia.ir/

http://daneshjooqom.4kia.ir/

انتخاب شغل امری کاملا شخصی است و نمی توان «بهترین شغل» را به صورت دستورالعملی واحد به همه معرفی کرد. با این حال، پژوهش های آمار صورت پذیرفته توسط موسسات بین المللی، تعدادی از بهترین مشاغل و کسب و کارها را معرفی می کند که مورد توجه بیشتری قرار دارند.

 

 

 

انتخاب شغل امری کاملا شخصی است و نمی توان «بهترین شغل» را به صورت دستورالعملی واحد به همه معرفی کرد. با این حال، پژوهش های آمار صورت پذیرفته توسط موسسات بین المللی، تعدادی از بهترین مشاغل و کسب و کارها را معرفی می کند که مورد توجه بیشتری قرار دارند.

در انتخاب این مشاغل عواملی چون سطح درآمد، میزان بی کاری و تعداد نیاز سالانه دخالت داشته اند. اگر به دنبال شغل جدیدی هستید و یا در سنین جوانی قرار دارید، با توجه به فهرست زیر می توانید تصویری نسبتا دقیق را پیش روی خود قرار دهید. تصویری که انتخاب مسیر آینده بر اساس آن آسان تر خواهد بود.

1- دندان پزشک

درآمد متوسط: 134 هزار و 340 دلار

نرخ بیکاری: 0.9 درصد

تعداد نیاز سالانه: 23300 نفر

تغییر الگوی تغذیه و افزایش مصرف مواد کربوهیدرات و شیرین باعث خرابی بیشتر دندان ها می شود. از این رو نیاز به خدمات دندان پزشکی به صورت روزافزون افزایش می یابد. این بازار وسیع امکان کسب درآمد و اشتغال هزاران نفر را در سطح جهان فراهم می کند. البته آموزش دندان پزشکی نیازمند گذراندن دروس عمومی و تخصصی بسیاری است و موفقیت در این عرصه به تلاش قابل توجهی نیاز دارد.

2- پرستار

درآمد متوسط: 92 هزار دلار

نرخ بیکاری: 0.7 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 37100 نفر

به ازای هر پزشک به تعدادی پرستار نیاز است. از این رو بازار مرتبط با حرفه پرستاری بسیار وسیع تر از پزشکی است. ضمن آن که دوران آموزش و تخصص یابی در این شغل نیز کوتاه تر است. اگر ارائه خدمات پزشکی به بیماران برای شما جذابیت دارد، ورود به این حرفه می تواند گزینه جذابی به شمار رود.

3- طراح نرم افزار (برنامه نویس)

درآمد متوسط: 92 هزار و 660 دلار

نرخ بیکاری: 2.7 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 139.900 نفر

گسترش فن آوری های جدید به ظهور بازار عظیمی برای محصولات نرم افزاری انجامیده است. توسعه دهندگان نرم افزار بخش اصلی این بازار را تشکیل می دهند و با طراحی نرم افزارها، اپلیکیشن های موبایل، وب سایت ها و دیگر سیستم های جانبی به کسب درآمد می پردازند.

4- پزشک عمومی

درآمد متوسط: 186هزار و 850 دلار

نرخ بیکاری: 0.7 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 123000 نفر

پزشک های عمومی در ابتدای چرخه درمانی هر جامعه قرار دارند.ا ز این رو نیاز به خدمات آنها هرگز کاهش نمی یابد و در قیاس با سایر بخش های مرتبط با سلامت بیشتر است. البته آمارهای فوق در خصوص کشور ایران تفاوت هایی را نشان می دهد و خدمات پزشکی عمومی در برخی مناطق با دشواری مواجه است. اما به هر حال حرفه پزشکی از جمله بهترین مشاغل محسوب می شود و این موقعیت را در آینده نیز حفظ خواهد کرد.

5- فیزیوتراپ و توان بخش

درآمد متوسط: 81 هزار و 30 دلار

نرخ بیکاری: 1.50.7 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 73500 نفر

ارائه خدمات فیزیوتراپی و درمان های حرکتی نیز از جمله مشاغلی است که نیاز به آنها همواره وجود دارد. افرادی که به دلیل تصادفات یا بیماری ها نیاز به تقویت عضلانی و اسکلتی دارند، با استفاده از این خدمات به زندگی عادی باز می گردند. از این جهت، فیزیوتراپیست ها نیز از جمله گروه های موفق شغلی به شمار می روند.

6- تحلیل گر سیستم های رایانه ای

درآمد متوسط: 81 هزار و 190 دلار

نرخ بیکاری: 3.5 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 127000 نفر

افرادی که زمینه های کاری مرتبط با امور مالی و حسابداری دارند، در این موقعیت موفق تر خواهند بود. این متخصصان به شرکت ها و سازمان ها مشاوره های مرتبط با فن آوری اطلاعات و هماهنگ سازی این فعالیت ها با سایر بخش های مجموعه را ارائه می کنند که در دوران فعلی اهمیت بسیاری دارد.

7- تحلیل گر امنیت اطلاعات

درآمد متوسط: 88 هزار و 590 دلار

نرخ بیکاری: 3.5 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 27000 نفر

اگر به اخبار مرتبط با فن آوری اطلاعات رجوع کنید، دلیل اهمیت روزافزون این شغل را درخواهید یافت. تکیه بی سابقه به خدمات مجازی در کنار آسان تر ساختن جریان امور، مشکلات امنیتی، سرقت اطلاعات و سایر موارد مشابه را به وجود آورده است. طبیعی است که غلبه بر این مشکلات به خدمات متخصصان حوزه امنیت اطلاعات نیاز دارد.

8- طراح وب سایت

درآمد متوسط: 63 هزار و 160 دلار

نرخ بیکاری: 308 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 28500 نفر


این گروه شغلی مسئول ایجاد، نگهداری و ارتقای مداوم وب سایت های تجاری، شخصی و سازمانی هستند. رشد استفاده از خدمات آنلاین در دهه اخیر، موقعیت این حرفه را پیاپی بهبود بخشیده است و انتظار می رود روند اقبال به این حوزه در دهه آینده نیز همچنان ادامه داشته باشد.

9- تحلیل گر و محقق بازار

درآمد متوسط: 60 هزار و 800 دلار

نرخ بیکاری: 3 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 131500 نفر

تحقیقات بازار بخشی ضروری از فرآیند کاری هر شرکت است. محققان و متخصصان این حوزه با استفاده از دانش و مهارت خود توصیه های کارآمدی را به مدیران ارائه نموده و آنها را در مسیر موفقیت تجاری هدایت می کنند. این خدمات شیوه های بسته بندی، برندینگ و فروش کالا و خدمات را شامل می شود.

10- مدیر بازاریابی

درآمد متوسط: 123 هزار و 220 دلار

نرخ بیکاری: 3.9 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 22900 نفر

در کنار محققین بازار، مدیران بازاریابی نیز نقش ویژه ای در موفقیت تجاری بر عهده دارند. آنها شیوه های تبلیغاتی و برندسازی را مدیریت می کنند و با استفاده از انواع روش ها، مسیر فروش کالا و خدمات را هموار می سازند.

11- حسابدار

درآمد متوسط: 65 هزار و 80 دلار

نرخ بیکاری: 3.6 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 166700 نفر

تمام مجموعه های تجاری علاوه بر واحدهای تولیدی و عملیاتی به حسابدارانی نیاز دارند که مسیر گردش پول سازمان را در اختیار خود گرفته و اوضاع مالی، حساب های بانکی، پرداخت های پولی و موارد مشابه را سر و سامان دهند. حرفه حسابداری برای دهه ها است که در فهرست بهترین مشاغل قرار گرفته است و اگر شرایط اقتصاد جهان به همین صورت ادامه یابد، در آینده نیز موقعیت خود را به عنوان شغلی پردرآمد حفظ خواهد کرد.

12- روانشناس مدارس

درآمد متوسط: 67 هزار و 760 دلار

نرخ بیکاری: 2 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 16400 نفر

جامعه صنعتی معاصر به ظهور انواع و اقسام اضطراب ها و بیماری های روانی انجامیده است. این مساله به ویژه در سنین نوجوانی و دوران دبیرستان شدت بیشتری می یابد. از این رو نیاز رو به افزایشی برای خدمات روان شناسی در مدارس وجود دارد که می تواند توسط متخصصین این حوزه برطرف گردد.

13- مهندس مکانیک

درآمد متوسط: 82 هزار و 100 دلار

نرخ بیکاری: 2.7 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 11600 نفر

این حرفه ترکیبی دقیق از عملکردهای متفاوت ذهنی و مغزی است. مهندسین با طراحی ابزارها و قطعات در خدمت سازمان های متبوع خود قرار می گیرند و در مراحل اجرا و نظارت فنی نیز مداخله می کنند. از این رو کسب درآمدهای بالا برای آنها امکان پذیر است.

14- مدیر آی تی

درآمد متوسط: 123 هزار و 950 دلار

نرخ بیکاری: 3.5 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 50900 نفر

پیش از این به برخی از مشاغل غیرضروری در حوزه فن آوری اطلاعات اشاره شد. اما فعالیت تمام این حرفه ها و افراد نیازمند مدیریت دقیق و متمرکز است تا با ایجاد نوعی هم سویی، مسیر پیشرفت هموار گردد. مدیران آی تی با تخصص و تسلط همزمان روی حوزه فن آوری و مدیریت قادر هستند امور را تحت کنترل گرفته و از فن آوری اطلاعات به عنوان بازاری موثر در جهت ارتقای سازمان بهره گیرند.

15- مهندس عمران

درآمد متوسط: 80 هزار و 770 دلار

نرخ بیکاری: 3.4 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 53700 نفر

ساخت و ساز شهری، روستایی و ایجاد راه ها و پل ها هرگز متوقف نمی شود. تمام کشورها، با هر وضعیت اقتصادی، پیوسته نیازمند خدمات مهندسی عمران هستند تا با ساخت امکانات زیربنایی امکان زندگی شهروندان را فراهم سازند. از این رو مهندسی عمران در زمره اقشار پردرآمد هر جامعه محسوب می شود. این افراد در صورتی که از تجربه و مهارت کافی برخوردار باشند، هرگز بدون شغل نمی مانند و در هر شرایطی امکان اشتغال آنها وجود دارد.

16- مدیر برنامه و بودجه

درآمد متوسط: 59 هزار و 460 دلار

نرخ بیکاری: 1.9 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 53000 نفر

پروژه های گوناگون، به ویژه اگر پردامنه و عظیم باشند، نیازمند افرادی هستند که با تسلط همزمان به امور فنی و بازار کالاهای مرتبط، فهرستی دقیق از هزینه های پروژه فراهم آورده و در اختیار مدیران قرار دهند. از این رو حرفه ارزیابی هزینه از جمله مشاغل بسیار مورد نیاز محسوب می شود.

17- متخصص زیبایی

درآمد متوسط: 28 هزار و 940 دلار

نرخ بیکاری: 3.8 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 17700 نفر

این گروه شغلی دامنه وسیعی از پزشکان متخصص تا گریمورها و آرایشگران را در بر می گیرد. افزایش توجه عمومی به زیبایی چهره و به ویژه پوست به ظهور بازار گسترده ای در این زمینه انجامیده است که سالیانه هزاران نفر را به خود جذب می کند.

18- مشاور مالی

درآمد متوسط: 75 هزار و 320 دلار

نرخ بیکاری: 2.5 درصد

تعداد نیاز سالیانه: 60300 نفر

این حرفه ویژگی خاصی دارد که به نوعی آن را بر تمام مشاغل برتری می دهد. این که هر فرد حقیقی یا حقوقی برای موفقیت مادی و مالی به خدمات مشاوره نیازمند است. اگر بخواهد در هزینه ها صرفه جویی کند، سرمایه گذاری نماید و یا شرایط مالیاتی خود را مدیریت کند، پیوسته نیازمند توصیه های متخصصان خواهد بود. از این رو بازار عظیمی برای ارائه مشاوره های مالی وجود دارد که البته در کشور ما هنوز به خوبی کشف نگردیده و ظرفیت های خود را آشکار نساخته است.
ماهنامه معیشت

http://daneshjooqom.4kia.ir/

http://daneshjooqom.4kia.ir/

اثر افزایش دی اکسید کربن بر روی زمین

مقدمه

کربن دی‌اکسید، دی‌اکسید کربن یا گازکربنیک با فرمول شیمیایی CO۲، از ترکیب کربُن با اکسیژن به دست می‌آید. گاز کربنیک بر اثر احتراق ذغال و مواد آلی در مجاورت اکسیژن، تخمیر مایعات، تنفس حیوانات و گیاهان و غیره به دست می‌آید. (به طور بسیار ساده‌تر می‌توان گفت زمانی که کربن می‌سوزد-یا به عبارت دیگر سوختن کامل صورت می‌گیرد-گاز دی اکسید کربن تولید می‌شود

گاز مزبور گازی است بی‌رنگ، بی‌بو، دارای طعمی مایل به حموضت. وزن مخصوص آن ۱/۵۲ است. چون این گاز سنگین‌تر از هواست، همیشه در طبقه سفلای محیطی که حاصل می‌شود، پخش می‌گردد. این گاز۰۳۰٪ از هوا را تشکیل می‌دهد

گیاهان از آن در فرایند فتوسنتز برای فرآوری کربوهیدرات‌ها بهره می‌برند و با گرفتن آن، از خود اکسیژن بیرون می‌دهند. CO۲حاضر در اتمسفر در نقش یک سپر حرارتی برای زمین کار می‌کند و با اثر گلخانه‌ای طبیعی خود، از سرما در زمین جلوگیری می‌کند. اگرچه تراکم‌های بالای کربن دی‌اکسید در جو زمین، که با سوختن سوخت‌های فسیلی تولید می‌شود، به عنوان آلاینده جوی شناخته می‌شود.

گازهای گلخانه‌ای که کربن دی‌اکسید نیز یکی از آنهاست باعث می‌شود که اشعه‌های خورشید با طول موج پایین و از ابرها که آنها نیز جز گازهای گلخانه‌ای هستند بگذرند و بعد از برخورد به سطح زمین بازتاب شده و طول موج آن افزایش می‌یابد و از پرتوهای فرابنفش به فروسرخ تبدیل می‌گردد.

پرتوهای فروسرخ خطرناک نیستند و بعد از برخورد به گازهای گلخانه‌ای بازمی‌گردند و نمی‌توانند از آنجا عبور کنند و باعث گرم شدن می‌شوند.

در صورت تنفس این گاز انسان ابتدا احساس تنگی نفس کرده و پس از مدت بسیار طولانی ممکن است خفه شود. دی اکسید کربن برخلاف اکسیژن که باعث شعله‌ور تر شدن آتش می‌شود، باعث خفگی آتش می‌شود، به همین خاطر است که در کپسول‌های آتش‌نشانی گاز دی اکسید کربن وجود دارد.

دی اکسید کربن اولین بار توسط شیمیدانی به نام جان وان هلمونت در قرن هفده شرح داده شد. این شیمیدان ، موقع سوزاندن زغال چوب در محفظه بسته‌ای ، متوجه شد که جرم خاکستر بدست آمده ، مقداری کمتر از جرم زغال چوب اولیه می‌باشد. بنابراین به زبان ساده توضیح داد که مقداری زغال چوب در اثر سوختن به جسمی نامرئی یا گاز تبدیل شده است.این گاز دارای وزن مولکولی 44.0095 g/mol وبدون رنگ بوده ؛نقطه جوش 78- درجه سانتی گراد می باشد.

دی اكسید كربن و گیاهان :

افزایش دی اکسید کربن در اغلب گیاهان سه کربنه باعث افزایش وزن خشک و عملکرد در گیاه می شود.این در حالی است که هرگز نباید اجازه داد كه غلظت دی اكسید كربن در گلخانه از حد مجاز بالاتر رود. غلظت دی اكسید كربن به اندازة ppm 5000می تواند موجب سرگیجه انسان شود. میزان بالاتر دی اكسید كربن از آنچه كه توصیه شده میتواند موجب از بین رفتن برگهای پیر خیار و گوجه فرنگی گردد. برگ های بنفشه آفریقایی بسیار سخت و شكننده شده و رنگ خاكستری متمایل به سبزی به خود می گیرند. در این حالت اغلب گلبرگ ها حالت بد شكلی داشته و به طور كامل باز نمی شوند. استفاده بیش از حد و طولانی مدت از دی اكسید كربن (به خصوص در مورد گوجه فرنگی) می تواند منجر به عدم پاسخ گیاه نسبت به تأمین دی اكسید كربن شود. انقطاع در استفاده از دی اكسید كربن برای چند روز می تواند موجب بهبود پاسخ گیاهان شود.

دمای مناسب می تواند تأثیر قابل توجهی بر میزان پاسخ گیاه نسبت به تأمین دی اكسید كربن داشته باشد.قرار گرفتن در دمای مطلوب با اضافه كردن دی اكسید كربن منجر به افزایش رشد در گیاهان می شود. اضافه كردن دی اكسید كربن، رشد گیاهان را در همة موارد به جز در پایین ترین سطوح نور افزایش می دهد. اضافه كردن نور و تأمین دی اكسید كربن (با هم) برای بهبود رشد گیاه بسیار مناسب است.افزایش در مقدار خالص فتوسنتزی بیشتر در گونه های 3 کربنه ( 50% به 100% وقتی تجمع دی اکسید کربن 2 برابر میشود )اتفاق می افتداین نسبت در گونه های 4 کربنی 10% خواهد بود. به عنوان یک نتیجه : افزایش فتوسنتز خالص باعث تولید ماده خشک و عملکرد مناسب می گردد . این افزایش حقیقی به وسیله بالا رفتن دی اکسید کربن انجام می گیرد .

سازمان خواروبار کشاورزی جهانی گزارش نموده است که شواهد نشان می دهد افزایش دی اکسید کربن باعث افزایش بیوماس و عملکرد دانه در گیاهان زراعی خواهد شد.

دی اكسید كربن در گلخانه

سالهای زیادی است كه به منافع غنی سازی دی اكسید كربن در گلخانه ها، برای افزایش رشد و تولید گیاهان پی برده شده است. دی اكسید كربن یكی از ضروری ترین اجزاء فتوسنتز می باشد.

اختلاف بین نرخ فتوسنتز و تنفس، مبنایی برای میزان انباشتگی ماده خشك در گیاهان می باشد.

در تولید گلخانه ای، هدف همه پرورش دهندگان، افزایش ماده خشك و بهینه سازی اقتصادی محصولات می باشد. دی اكسید كربن با توجه به بهبود رشد گیاهان، باروری محصولات راافزایش می دهد.

دی اكسید كربن و انسان:

اثرات دی اکسیدکربن امروزه بر انسان نیز مورد مطالعه قرار گرفته است. در بررسی که بر روی جوامع کانادایی انجام شده نشان داد: آلودگی هوا به گاز دی اکسید کربن می‌تواند موجب تغییر جنسیت از فرزند پسر به دختر شود، حتی اگر منبع آلودگی از کیلومترها دورتر باشد. همچنین قرارگیری در معرض دی اکسید کربن علاوه بر افزایش احتمال تولد دختر، موجب افزایش میزان ابتلا به سرطان در میان افراد می‌شود. تحقیقاتی که توسط سازمان محیط زیست و سلامت کانادا انجام شد اخیرا گزارش داد كه صحت این پدیده را تایید می کند. این مطالعه نشان داده است که احتمال خطر تا فاصله ی ۲۵ کیلومتری منبع آلودگی وجود دارد.به طور معمول حدود ۵۱ درصد تولدها از جنس پسر و ۴۹ درصد باقی مانده از نوع دختر می‌باشد ولی بر اساس تحقیق انجام شده در مناطق و شهرهایی از کانادا که خانواده‌ها در معرض آلودگی پالایشگاه‌ها و تصفیه خانه‌ها و کارخانه‌های کاغذسازی و ذوب آهن قرار دارند، احتمال تولد فرزند پسر به کمتر از ۴۶ درصد کاهش پیدا کرده است.

اما دی اکسیدکربن با تاثیراتی که بر گیاهان و انسان می گذارد خود در محیط زیست به گونه ای دیگر عمل می کند به عبارت دیگر ردپای اکولوژیکی انسان(Ecological Footprint) و اثری که ناشی از تولید این گاز توسط انسان در زمین ایجاد می نمایدرا می توان به طور مفصل و از ابعاد گوناگون مورد ارزیابی قرارداد.خورشید می تابد و زمین را گرم می کند. بخشی از نور هنگام ورود به جو منعکس می شود و باقی آن وارد اتمسفر شده و به زمین می رسد و آن را گرم می کند. زمین که گرم شده، شروع به تابش می کند.زمین مقداری از این انرژی را جذب می کند و باقی آن را منعکس می نماید. در طی این فرآیند طول موج نور تغییر پیدا می کند. بعضی از گازهای موجود در جو زمین، این تابش خروجی را جذب می کنند. این تابش عمدتا در محدوده مادون قرمز است. مولکول گازهای گلخانه ای، بسیار بیشتر از سایر گازها نور مادون قرمز را جذب می کند. جذب انرژی توسط مولکولهای گاز سبب جنبش مولکول و افزایش انرژی آن می شود. وقتی این اتفاق در مقیاس بزرگ رخ دهد، مانند این است که زمین را با یک پتو پوشانده ایم. دمای کل نواحی زمین افزایش می یابد. این پدیده " اثر گلخانه ای " و گازهایی که در آن موثرند، " گازهای گلخانه ای " نامیده می شوند.

اثر گلخانه ای باعث می شود زمین گرم بماند و حیات روی آن ادامه پیدا کند. متان، دی اکسید کربن، بخار آب و اکسید نیتروژن جزو گازهای گلخانه ای هستند. این گازها هم در طبیعت و هم در فرآیندهای صنعتی تولید می شوند. CFC ها دسته دیگری از گازهای گلخانه ای هستند که فقط در صنعت تولید می گردد.

عده ای از دانشمندان معتقدند که اثر گلخانه ای در سالهای اخیر بیشتر شده و زمین در حال گرم شدن است. متان و CFC انرژی بیشتری را به دام می اندازند، اما دی اکسیدکربن مهمترین بخش گازهای گلخانه ای است، زیرا حجم بیشتری از آن در اتمسفر وجود دارد.احتراق سوخت های فسیلی ( زغال سنگ، نفت و گاز ) دلیل اصلی ازدیاد بیش از حد دی اکسیدکربن است.

دمای اتمسفر در نزدیکی سطح زمین، به دلیل پدیده ای به نام اثر گلخانه ای ، بالا میرود. نور مرئی ، که دارای طول موج کوتاه میباشد، از خورشید به سوی زمین آمده و براحتی از میان پشته ای از گازهای گلخانه ای میگذرد . گازهای گلخانه ای عمدتآ از بخار آب ، دی اکسید کربن، متان ، اکسید نیتروژن و ازن تشکیل شده اند. نور پس از برخورد به سطح زمین به شکل اشعه فروسرخ (= مادون قرمز) به سوی فضا بازتابیده میشود اما اینبار نمیتواند بسادگی از میان پشته گازهای گلخانه ای بگذرد. مقداری از اشعه بازتابی به دام افتاده و بسوی زمین برمیگردد و موجب میشود تا متوسط دمای کره زمین در حدود 16 درجه سانتیگراد، که مناسب زندگی جانداران است، باقی بماند.

رشد صنعت ، کشاورزی و حمل ونقل که از زمان انقلاب صنعتی شروع شده است ، موجب افزایش مقدار گازهای گلخانه ای طبیعی گشته و علاوه بر آنها کلروفلوروکربن ها و گازهای دیگر نیز به آنها اضافه شده اند.

بطور کلی پذیرفته شده است که افزایش مقدار گازهای گلخانه ای موجب حبس شدن گرما و افزایش دمای کره زمین میشود و بنابراین پدیده ای که برای زندگی انسانها سودمند است ، به پدیده ای نگران کننده و مضر تبدیل میگردد. در طول قرن بیستم دمای اتمسفر به میزان 6/0 درجه سانتیگراد افزایش داشت و سطح دریاها چند اینچ بالا آمد.

افزایش دمای زمین

اصلی‌ترین فعالیت انسانی که منجر به گرمای زمین می‌شود، سوزاندن سوخت‌های فسیلی (زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی) و از بین بردن جنگل‌ها است. بیشتر سوخت فسیلی در اتومبیل‌ها، کارخانه‌ها و نیروگاه‌ها به مصرف می‌رسد. سوزاندن این سوخت‌ها گازی به نام دی اکسید کربن با علامت اختصاری CO2تولید می‌کند.

کربن دی اکسید از گازهای گلخانه ایست که روند فرار گرما از جو به فضا را بسیار کند می‌کند. درختان و دیگر گیاهان در روند فتوسنتز، گاز کربن دی اکسید را از هوا جذب می‌کنند. با از بین بردن گیاهان، میزان گاز کربن دی اکسید در هوا افزایش می‌یابد. تجزیه شدن گیاهان نیز منجر به افزایش این گاز می‌شود.

افزایش دمای زمین نام پدیده‌ای است که منجر به افزایش میانگین دمای سطح زمین و اقیانوس‌ها گردیده است. طی 100 سال گذشته، کره زمین به طور غیرطبیعی حدود 41/0 درجه سانتی‌گراد گرم‌تر شده که این موضوع دانشمندان را نگران کرده است. برخی از دانشمندان معتقدند که دهه‌های پایانی قرن بیستم، گرم‌ترین سال‌های 400 سال اخیر بوده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که 10 مورد از گرم‌ترین سال‌های جهان تنها از سال 1990 تا سال 2007 به ثبت رسیده است که این میزان در 150 سال گذشته بی‌سابقه بوده است.

به نظر می‌رسد فعالیت‌های صنعتی در ایجاد این مشکل بسیار مۆثر است و به گرم شدن زمین کمک می‌کند. برخی از دانشمندان معتقدند که افزایش گازهای گلخانه‌ایی عامل اصلی این افزایش دما نیست بلکه افزایش انرژی تابیده‌شده از خورشید عامل اصلی است؛ اما بیشتر کارشناسان هواشناسی تأثیر این عامل را در روند افزایش دمای عمومی کره زمین بسیار ناچیز می‌دانند.

عواقب افزایش دما

ادامه این افزایش دما آثار مخرب زیادی در بر دارد. ممکن است زندگی گیاهان و جانداران دریایی به مخاطره جدی بیفتد. زیستگاه‌های گیاهان و حیوانات دچار تغییرات اساسی می‌شوند. الگوهای آب و هوا دست‌ خوش تغییرات می‌شوند؛ نتیجه آن وقوع سیل، خشک‌ سالی و طوفان‌های شدید مخرب خواهد بود. افزایش دما با ذوب نمودن یخ‌های قطبی، باعث بالا آمدن سطح آب دریاها می‌شود. در مناطق خاصی از زمین، بیماری‌های انسانی گسترش می‌یابد و محصولات کشاورزی نابود می‌گردد. تکرار وقوع شرایط بحرانی آب و هوا منجر به خسارات زیادی می‌شود. تغییرات الگوهای بارش باعث افزایش سیلاب‌ها و خشک‌سالی در نواحی مختلف می‌شود. طوفان‌ها و تندبادها، بیشتر و قدرتمندتر به وقوع خواهند پیوست.

ادامه گرم شدن هوا، در طی چند قرن، مقادیر زیادی از یخ‌های موجود در سطح زمین را ذوب می‌کند. در نتیجه سطح آب‌ها در کل زمین بالاتر می‌آید. بسیاری از مناطق ساحلی ممکن است دچار سیل‌زدگی، فرسایش، از بین رفتن زمین‌های خشک و ورود آب دریاها به آب‌های شیرین شوند. بالا آمدن آب دریاها ممکن است منجر به غرق شدن شهرها، جزایر کوچک و دیگر مناطق زیستی شود. به حتم در محل‌های طبیعی مسکونی حیوانات و گیاهان تغییرات شدیدی روی می‌دهد. بسیاری از گونه‌های زیستی مشکلات زیادی برای ادامه حیات در شرایط جدید خواهند داشت. برای مثال بسیاری از گیاهان گل‌دار بدون طی کردن زمستانی سرد شکوفه نخواهند کرد.

تهدید سلامت انسان‌ها

بیماری‌های گرمسیری نظیر مالاریا و تب دنگی به مناطق زیادی شیوع پیدا می‌کند. ادامه یافتن گرما و شدت یافتن آن می‌تواند عامل مرگ و میرهای زیاد و بیماری‌های گوناگون شود. سیل و قحطی، گرسنگی و سوء تغذیه را افزایش خواهد داد. در نتیجه کارشناسان هواشناسی به دنبال افزایش بی‌رویه دما، راه‌حل‌های مختلفی برای جلوگیری از افزایش دما ارائه داده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: محدود کردن گاز کربن دی‌اکسید و تصفیه هوا.

برخی نتایج دراز مدت افزایش دی اکسید کربن و گرم شدن زمین عبارتند از :

• آب شدن یخهای قطبی ، که موجب بالا رفتن سطح آب دریاها و غرق شدن نواحی ساحلی میشود
• نابودی منابع آب آشامیدنی که از آب شدن برف تولید میشوند.
• تغییرات گسترده در کشاورزی به دلیل تغییر آب و هوا .
• انقراض گونه های موجودات زنده به دلیل نابودی زیستگاههای طبیعی.
• افزایش طوفانهای گرمسیری (tropical storms).
• افزایش وقوع بیماریهای ناشی از گرما.

عواملی که در گرمایش زمین سهیم هستند عبارتند از :- سوزاندن زغال سنگ و محصولات نفتی ( منابع دی اکسید کربن ، متان ، اکسید نیتروژن ، ازن

- قطع درختان جنگلی که موجب افزایش دی اکسید کربن در اتمسفر میشود.

- گاز متان ناشی از فضولات حیوانی .

- افزایش تولید گوشت دامها که موجب نابودی چراگاهها ، تولید گاز متان و مصرف سوختهای فسیلی میگردد.

تعدادی از کشورهای جهان در سال 1997 در ژاپن پیمان نامه ای تنظیم کردند. طبق این پیمان که به پیمان کیوتو معروف است، کشورهای صنعتی متعهد شدند که ظرف ده سال آینده، میزان گازهای گلخانه ای خود را پنج درصد کاهش دهند. اما ایالات متحده در سال 2001 از این پیمان خارج شد و با اینکه چهار ماه بعد، با توافق 180 کشور، محدودیت های اعمال شده توسط پیمان کیوتو کاهش پیدا کرد، باز هم آمریکا به پیمان نپیوست.اخیرا کشور های صنعتی اعلام کردند تا تولید گازهای گلخانه ای را تا سال 2050 تا 80% کاهش دهند.ایالات متحده امریکا هنوز متعهد به پیمان کیوتو نمی باشد.

یک موسسه آمریکایی برای نخستین بار جدولی را تنظیم کرده است که میزان تصاعد گاز دی اکسید کربن در اثر تولید الکتریسیته در نیروگاه های سراسر جهان را مشخص می کند.

به گزارش شبكه BBC ، این جدول نشان می دهد که یک چهارم کل دی اکسید کربن جهان در اثر تولید الکتریسیته در آمریکا تولید می شود و پس از آن کشورهای چین، روسیه و هند قرار دارند.

اما وقتی تصاعد گاز دی اکسید کربن به طور سرانه جمعيتي محاسبه می شود، استرالیا در صدر قرار می گیرد. میزان سرانه تولید دی اکسید کربن در استرالیا در اثر تولید برق سالانه ده تن است. این رقم برای آمریکا هشت تن، برای چین دو تن و برای هند کمتر از نیم تن است. یک نیروگاه هزار مگاواتی با سوخت مایع در فرآیند تولید برق به طور متوسط 15 تن گاز دی اکسید کربن در ساعت و حدود 100 کیلو گرم هیدرو کربن نیم سوخته وارد اتمسفر می کند.

سازمان جهاني هواشناسي WMOاعلام كرد: ميزان تراكم گاز دي‌اكسيد كربن و ديگر گازهاي گلخانه‌اي در هوا، در سال گذشته ميلادي ۲۰۰۸افزايش يافته است.

کمبود آگاهی زیست‌محیطی در بسیاری کشورها به شکلی تهدیدآمیز مبارزه با پیامدهای گرمایش زمین را دشوار کرده است به همین منظور همایش جهانی تغییرات اقلیمی در کپنهاگ از ۷ دسامبر ۲۰۰۹ آغاز به کار نمود . در کنفرانس اخیر کپنهاگ در دانمارک بیشترین توجه بر سر نحوه عرضه فن آوری های جدید سبز پیشرفته -- مانند باد و نیروی خورشیدی -- به کشورهای در حال توسعه و نیز پیشرفت در توسعه و احیای جنگل ها به ویژه در کشور های افریقایی بوده است زیرا جنگل ها یکی از مهم ترین منابع جذب گاز دی اکسید کربن محسوب می شوند .از طرف دیگر دومین و بزرگترین جنگل ها بعد از جنگل های آریزونای آمریکا در افریقا مورد توجه کنفرانس کپنهاگ می باشد

بسیاری از متخصصین در این همایش بالا بردن توان و ظرفیت علمی کشورهای در حال توسعه را در زمینه های اقلیم شناسی , شهرسازی, اکولوزی و کشاورزی کمکی شایان به بهبود توسعه پایدار و کمک به بهبود تغییر اقلیم می دانند همچنین بر این باورند که اولویت با دادن کمک مالی به کشورهای در حال توسعه خواهد بود.

افزایش غلظت دی اکسید کربن در تغییر اقلیم نقش اساسی داشته که یکی از آثار آن خشکسالی هایی است که در مناطق اروپایی مثل انگلستان و فرانسه در بهار و تابستان اتفاق می افتد. این تغییر اقلیم می تواند باعث تغییر در الگوی آبیاری ؛ مدیریت کود؛تولید محصولات زراعی همچنین موضوعات جدیدی راجهت بررسی بیشتر در زمینه نوع علف های هرز؛ بیماری ها و آفات بوجود می آورد .

سطح CO2نرمال

اثرات افزایش سطح CO2در بزرگسالان در سلامت خوب را می توان خلاصه کرد:

سطح نرمال در فضای باز: 450 - 350 پی پی ام

سطح قابل قبول: کمتر از 600 پی پی ام

شکایت از خشکی و بو: 600 - 1000 پی پی ام

ASHRAE وOSHA استاندارد 1000 پی پی ام

خواب آلودگی کلی: 1000 - 2500 پی پی ام

اثرات مضر سلامتی: 2500 - 5000 پی پی ام

حداکثر غلظت مجاز در یک دوره کاری 8 ساعته: 5000 پی پی ام

سطح بالای کاملا نرمال و حداکثر سطح ممکن است گاهی اوقات از زمان به زمان اتفاق افتد.

سطح شدید و خطرناک CO2

کمی مست کننده ، افزایش تنفس و ضربان قلب ، تهوع: 30000 پی پی ام

سردرد همراه با اختلال بینایی: 50000 پی پی ام

بی هوش، قرار گرفتن در معرض مرگ: 100،000 پی پی ام

سطح استاندارد دی اکسید کربن

توصیه استاندارد آشار در سال های62 - 1989 عبارتند از:

کلاس های درس و اتاق کنفرانس 15 CFM در ازای هر ساکن

فضای اداری و رستوران 20 CFM در ازای هر ساکن

بیمارستان 25 CFM در ازای هر ساکن

راه های کاهش انتظار دی اکسید کربن و گازهای گلخانه ای

فن‌آوری‌نانو می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای را کاهش دهد

کاربردهای فن‌آوری‌نانو در زمینه‌هایی از قبیل افزودنی‌های سوخت، پیل‌های خورشیدی )فتوولتائیک)، اقتصاد هیدروژنی و ذخیره الکتریسیته می تواند باعث کاهش انتشار گازهای گلخانه ا‌یی می شود.

افزودنی‌های سوخت

افزودنی‌های نانوذره‌یی نشان داده‌اند که می‌توانند بازده سوخت موتورهای دیزلی را تا تقریباً ‌٥ درصد افزایش دهند، در نتیجه انتشار CO2در انگلستان دو تا سه میلیون تن در سال کاهش می‌یابد. این امر می‌تواند فوراً در نیروگاه‌های دیزلی انگلستان محقق شود. هر چند ابتدا باید نگرانی‌ها مرتبط با سلامتی ناشی از تماس با نانوذرات آزاد در گازهای خروجی دیزلی، رفع شود. توصیه‌هایی که در این زمینه شده است، شامل تست‌های سمیت‌شناسی جامع و تست‌های عملکرد مستقلِ کمک‌کننده برای نشان داده سود محیطی آن می‌باشند.

پیل‌های خورشیدی

قیمت بالای پیل‌های خورشیدی مانع استفاده از آنها برای تولید انرژی از منابع تجدیدپذیر می‌شود. فناوری‌نانو می‌تواند باعث کاهش قابل توجه هزینه تولید پیل‌های خورشیدی شود. اگر یک شبکه تولید برق از انرژی خورشیدی، بتواند ‌١درصد کل نیازهای برق را تولید کند،‌انتشار گاز گلخانه‌یی CO2مثلاً در انگلستان سالانه تقریباً ‌٥/١ تن کاهش می‌یابد.

اقتصاد هیدروژنی

وسایل نقلیه مبتنی بر سوخت هیدروژنی می‌توانند انتشار همة آلاینده‌های مضر از وسایل نقلیه را حذف کنند.به گزارش ستاد ویژه توسعه فن‌آوری نانو، یکی از مشکلات اصلی اقتصاد مبتنی بر هیدروژن، ذخیره هیدروژن می‌باشد که فن‌آوری ‌نانو می‌تواند کمک زیادی برای رفع این مشکل بکند. نانوساختارهایی از قبیل نانولوله‌های کربنی، فولرین‌ها و غیره، توان بالقوه‌ای در ذخیره‌سازی هیدروژن دارند. همچنین فن‌آوری‌نانو در پیل سوختی که در آن انرژی ناشی از سوخت هیدروژن تبدیل به برق می‌شود، کاربرد دارد؛ مثلاً نانوکاتالیست‌ها می‌توانند عملکرد آنها را بهبود دهند. اگر هیدروژن به عنوان منبع انرژی استفاده شود، انتشار گاز گلخانه‌یی CO2که در انگلستان سالانه ‌١٣٢ میلیون تن است به طور کامل حذف می‌شود.

باتری‌ها و ابرخازن‌ها

پیشرفت‌های اخیر در فن‌آوری باتری استفاده از وسایل نقلیه الکتریکی را عملی‌تر کرده است. هنوز مشکل در این زمینه، زمان شارژ می‌باشد. فن‌آوری‌نانو می‌تواند راه حلی برای این مشکل پیدا کند به طور که وسایل نقلیه بتوانند کمتر از ‌١٠ دقیقه شارژ شوند، که این زمان با زمان سوخت‌گیری ماشین‌های کنونی قابل مقایسه است. همچنین فن‌آوری‌نانو می‌تواند باعث افزایش ذخیره بار در باتری‌ها و بهبود عمر آنها شود. استفاده از وسایل نقلیه الکتریکی به کاهش انتشار گاز گلخانه‌ای CO2 منجر می‌شود.

منبع: http://daneshjooqom.ir و http://psdkart.ir