مرکز دانلود خلاصه کتاب و جزوات دانشگاهی

نحوه پیشگیری از حوادث و رعایت نکات ایمنی و بهداشت محیط کار :

عللحوادث

عللحوادثبرچندنوعاستوآنهارامى‌توانبهدوگروهعمدهتقسيمنمود:

عللانسانى

بسيارىازمصنفانعواملانسانىرادرايجادحادثهمهم‌ترازعواملزيست‌محيطىبه‌شمارمى‌آورند. عواملانسانىموجب۸۵درصدهمهٔحوادثشناختهمى‌شوند. اينعواملعبارتنداز:

۱. عواملبدنىکارگر: ممکناستتوانايىبدنىکارگربراىانجامکارموردنيازکافىنباشد،مثلاًتيزبيني،ياميزانشنوايىاوممکناستناقصباشد.

۲. عواملفيزيولوژيک:

- جنس: مطالعاتنشاندادهکهزناندرمشاغلقابلمقايسهبسيارکمترازمردانحادثهمى‌آفرينند،دريکبررسىکهدرکلکتهٔهندوستانانجامشدهايننسبتدرحوادثگزارششدهپنجبهبيستوچهاربودهاست.

- سن: هرچهشخصجوان‌ترباشدبيشازديگراندرايجادحادثهدخيلاست. سنينخيلىبالاهمدوبارهمستعدبهايجادحادثهمى‌شوند.

- زمان: درآغازروزحوادثکمترهستندوباافزايشخستگىکارگرانحوادثهمافزايشمى‌يابند.

- تجربه: نزديکبهپنجاهدرصدکارگرانىکهايجادحادثهکرده‌انددرششماهاولاشتغال،بيستوسهدرصددرششماهدومبوده‌اندوتنهاسه‌ درصددرشش‌ماهه‌هاىبعددربعضىصنايعبوده‌اندوازاين‌روتجربهدربروزحادثهيکعاملمهمبه‌شمارمى‌رود.

- ساعاتکار: هرگاهميزانساعاتکارروزانهياهفتگىافزايشيابدبروزحادثههمافزايشمى‌يابد.

۳. عواملروان‌شناختي: اينعواملعبارتندازعواملروانىمؤثردرايجادحادثهتوسطشخص،شاملبى‌دقتي،بى‌توجهي،غرورزياد،کندىکارمغز،ناداني،بى‌تجربگي،فشارعاطفىاستعدادايجادحادثهبه‌نظرمى‌آيدکهعواملروان‌شناختىازعواملفيزيولوژيکمهم‌ترباشند.

عللزيست‌محيطى

ازعللزيست‌محيطىمؤثردربروزحادثهمى‌توانعواملذيلرانامبرد: گرما،کم‌بودنروشنايي،رطوبت،سروصدا،ونامطمئنبودنماشين‌ها،عللىکهمستقيمبهخرابىماشين‌هامربوطمى‌شونددهتابيستدرصدهمهٔحوادثهستند.

پيشگيرى

پيشگيرىازحادثهيکموضوعجالباست. مطالعاتنشاندادهکهنودوهشتدرصدحوادثرامى‌توانپيشگيرىنمود. اصولپيشگيرىعبارتنداز:

۱. معاينهٔقبلازبه‌کارگماردنبهاندازهٔکافى

۲. آموزششغلىکافى

۳. آموزشمداوم

۴. اطمينانازبى‌خطربودنمحيطکار

۵. تأسيسبخشايمنىدرسازمانيامهندسىايمنىصلاحيت‌دار

۶. بررسى‌هاىدوره‌اىبراىيافتنخطرات

۷. گزارش‌دهىدقيقونگاه‌دارىگزارش‌هاونوشته‌ها.

بهداشتروانیمحیطكار

دنیایامروزاسترسهایمختلفیداردكهبعضیازایناسترسهامختصمحیطكاراست.

نزاعبایكهمكار،محرومشدنازپاداش،دیررسیدنبهسركاروفشارهیأتمدیرهیارؤسایسازمانبهمدیررامیتواننمونههاییازاسترسهایمحیطكارنامید. مدیرانبرایاینكهبهداشتروانیمحیطكارراتأمینكنندبایدبامفاهیماساسیبهداشتروانیآشناشوند. مدیرانبایدتوجهداشتهباشندكهمدیریتاثربخشنیزبدونتوجهواعتمادبهسلامتروانیكاركنانحاصلنمیشودوبرایرسیدنبهاینمهمبایداصولبهداشتروانیدرسازمانرارعایتنمایند.مطلبذیلبهموضوعفوقمیپردازد.

اصولبهداشتروانیدرسازمان

۱- ایجادجوصمیمیت،همدلی،صداقت،همكاریواحتراممتقابلدرمیانكاركنانسازمان.
۲- پرهیزازاعمالروشهایمبتنیبرزورواجباردرمحیطسازمان.

۳- شناساییاستعدادهایبالقوهكاركنانتحتنظارتسازمانوفراهمساختنرشدوشكوفاییایناستعداددرحدتوانوامكاناتسازمان.

۴- پرهیزازقضاوتهایكوركورانهومبتنیبرپیشداوریدرموردكارورفتاركاركنانسازمان.استرسونگرانیهایافرادنسبتبهكار،خانوادهونگرانیهایمادرانكارمندنسبتبهوضعكودكانخود،وضعاقتصادی،انتظاراتسازمانازكارمندانو... همگیسببمیشودكهفردازلحظهبیداریبامدادتاهنگامآرمیدنشامگاههموارهدچارهیجانها،تنشها،نگرانیهاوامیدهایگوناگونیباشدكهگاهباظرفیتبدنی،عصبیوروانیویمتناسبنیستوافرادوسازمانرادچارمشكلمیكند.اگرسازمانبهسطحتولیدمناسببرسداماكاركنانسازمانافرادعصبی،افسرده،ناراحتوپرخاشگردرانتظارفرصتیتاپریشانیهایروانیخودراباكمكاری،ترورشخصیتیكدیگر،غیبت،شایعهپراكنیوایجادسوانحوحوادثوبهشیوهایمخربنشاندهنددراینصورتآیامیتوانچنینجامعهایراسالمیاموفقدانست؟شكینیستكهپاسخبهاینسؤالمنفیاستبنابراینمیتوانگفتنقشووظیفهدیگرهرمدیرلایق،دورنگروكاردان،تأمینبهداشتروانیكاركنانسازماناست.

بهداشتروانیبهسهقسمتتعریفمیشود:

۱- نگرانیهایمربوطبهخود،۲- نگرشهایمربوطبهدیگران،۳- نگرشهایمربوطبهزندگی.
نشانههاییوجودداردكهماراازدشواریهایروانی،بهویژهدرخودفرورفتن،پرخاشگری،خودمداری،بیاعتمادیشدید،احساسناتوانیووابستگیمطلعسازد. بهعلاوهبرایداشتنبهداشتروانیخوبشرایطیوجودداردكهعبارتنداز: روبهروشدنباواقعیت،كمتوقعبودن،دشمنینكردنبادیگرانوكمكرسانیبهمردم.

تعریفبهداشتروانیدرمحیطكار

بهداشتروانیدرمحیطكاریعنیمقاومتدرمقابلپیدایشپریشانیهایروانیواختلالاترفتاریدركاركنانسازمانوسالمسازیفضایروانیكاربهنحویكههدفهایچندگانهزیرتأمینشود:

۱- هیچیكازكاركنانسازمانبهدلیلعواملموجوددرسازمانگرفتاراختلالروانینشوند.
۲- هریكازكاركنانازاینكهدرسازمانمحلكارخودبهفعالیتاشتغالدارنداحساسرضایتكنندوعلاقهمندبهادامهكاردرآنسازمانباشند.

۳- هریكازكاركنانسازماننسبتبهخود،رؤسا،همكارانخودوبهطوركلینسبتبهجهاناطرافخودوخصوصاًنسبتبهجایگاهخوددرسازماناحساسمثبتیداشتهباشند.
۴- همهكاركنانسازمانقادربهایجادروابطمطلوببامحیطكاروعواملموجوددرآنباشند.
اصولبهداشتروانیدرسازمان

۱- ایجادشرایطیكهكاركنانسازمانبااعتقادقلبیوباصمیمیتبرایخودوهمكارانخویشاحترامقائلباشند.

۲- پرهیزازاعمالروشهایمبتنیبرزورواجباردرمحیطكار

۳- شناساییاستعدادهایبالقوهكاركنانتحتنظارتوسپسفراهمساختنشرایطلازمبرایرشدوشكوفاییایناستعدادتوسطمدیرانسازمان.

۴- شناساییدلایلواقعیكمكاری،غیبتازكار،بیحوصلگیوبیعلاقگیبهكار،كمتوجهیوبیدقتیكاركنانتوسطمدیروپرهیزازقضاوتهایكوركورانهومبتنیبرپیشداورینسبتبهاساسرفتارانسان.

۵- آشناساختنكاركنانباواقعیتهایمحیطكاروحذفآندستهازمعیارهاوعواملسازمانیكهازلحاظاخلاقی،انسانیوفرهنگسازمانیصحیحتلقینمیشود. بنابراینمدیرانبایدتلاشكنندتامحیطكاربرایكاركناناضطرابآورنباشدوكارمنداناحساسامنیتشغلیكنندوباشادیونشاطوشوقوانگیزهبهدورازهرگونهخشمودرگیریبیهودهبهوظایفخودعملنمایند.

عواملتشكیلدهندهمحیطكار

۱- عواملفیزیكی،دراینبخشجنبههایفیزیكیمحیطكارموردبحثقرارنمیگیرد. ۲- عواملانسانی

الف- شخصیتورفتاردرسازمان: شخصیتازعناصرمتعددیتشكیلمیشودكهرفتارهایانسانیمحصولشخصیتانساناستوصفاتشخصیتیبررفتاراثرمیگذارد.
دراینجاصفاتیكهرفتارسازمانیراتحتتأثیرمیگذاردعبارتنداز:

۱- عزتنفس: عزتنفسیعنینظرشخصدربارهخود،ایننظرازطریقارزشیابیهرشخصیازرفتارها،ظاهر،هوش،موقعیتاجتماعیخودوازطریقارزشیابیدیگرانازخوددراورشدمییابدوبرنوعكارنیزاثردارد .مثلاًكسیكهعزتنفسبالاییدارد،دركارزیادخطرمیكندوبهدنبالكارهایسطحبالامیرودوكارهاییراجستجومیكندكهنیازبهرقابتهایزیادیدارد. بهانتقاد،حساسیتزیادینشانمیدهدوهدفهایزیادیداردوبرایرسیدنبهآنهاتلاشهایطاقتفرساانجاممیدهد. بنابراینیكمدیرسازمانبایدبرایكاركنانخودرقابتهاییبهوجودآوردكهآنهابتوانندموفقیتهاییبهدستآورندوازاینطریقعزتنفسخودرارشددهندواحساسنمایندبرایكارهایبالاترشایستگیدارند.

اصولپیشگیریازحملاتقلبی

انتخابغذاهایسالمدرسلامتاینافرادبسیارمهماست. بایدرژیمیرابرایخوددرنظربگیریدكهبتوانیدبه‌طورروزمرهازآناستفادهكنید،مثلاشمابایدنمكغذایخودرامحدودكنیدوازغذاهایكم‌چرباستفادهكنید.

انتخابغذاهایسالمدرسلامتاینافرادبسیارمهماست. بایدرژیمیرابرایخوددرنظربگیریدكهبتوانیدبه‌طورروزمرهازآناستفادهكنید،مثلاشمابایدنمكغذایخودرامحدودكنیدوازغذاهایكم‌چرباستفادهكنید.

‌‌اگرشماپیشازاینسابقهحملهقلبیداشته‌اید،بهتراستیادبگیریدكهچگونهازبروزحملاتقلبیدرآیندهجلوگیریكنید. برایشروعبهتراستازبعضیموارددرمانیووضعیتجسمانیخودآگاهیداشتهباشیدوسوالاتیازتیمومتخصصانمسوولدرمانبیماریخودبپرسید. مواردكلیدیكهشمابایدبدانیدعبارتنداز:

▪ ورزش:

بعضیازبیمارانیكهحملهقلبیداشته‌اندازاینكهیكزندگیفعالداشتهباشند،می‌ترسند. اینافرادازاینكهدرنتیجهفعالیتدچارحملهقلبیمجددشوند،بهشدتواهمهدارنداماواقعیتایناستكهاینافرادباتاییدپزشكمی‌توانندباورزشبهشدتبهسلامتخودكمككنند. چونورزشموجبافزایشانرژی،كاهشفشارخونوتقویتعضلاتآنهامی‌شود. همچنیناسترسافرادراكمكردهواعتمادبهنفسآنهارابالامی‌برد. پسازپزشكخوددربارهوضعیتجسمانیخودوامكانانجامورزشسوالكنید.

رژیمغذایی:

انتخابغذاهایسالمدرسلامتاینافرادبسیارمهماست. بایدرژیمیرابرایخوددرنظربگیریدكهبتوانیدبه‌طورروزمرهازآناستفادهكنید،مثلاشمابایدنمكغذایخودرامحدودكنیدوازغذاهایكم‌چرباستفادهكنید.

رژیمدارویی:

باراهنمایییكمتخصصقلبمی‌توانیدازداروهایبلوك‌كنندهگیرندهبتااستفادهكنید. بنابرایندربارهداروهایخودازپزشكسوالكنیدومطمئنشویدداروهایمصرفیشمادرستاست

. درمانصحیح

باپزشكخوددربارهدرمانخودصحبتكنید. اگرشماازیكحملهقلبینجاتپیداكردیدبایدیك‌سریازداروهارابرایكاهشاحتمالحملاتبعدیاستفادهكنید. درزیرفهرستبعضیازاینداروهاآمدهاست.

بلوك‌كننده‌هایگیرندهبتا:

اینداروهاموجبكاهشضربانقلبمی‌شودوپمپاژقلبهمبهوسیلهاینداروهابانیرویكمتریصورتمی‌گیرد. درنتیجهپمپاژخونبه‌وسیلهقلبراحت‌ترصورتمی‌گیرد. همچنیناینداروهاموجبمی‌شودكهقلبمنظمبتپد. بعضیازداروهادراینگروهموجبكاهشبروزخطراتبعدیدرفردیمی‌شوندكهقبلاسابقهحملهقلبیداشتهاست.

آسپرین:

آسپرینموجبجلوگیریازعودحملهسكته،دردهاوحملاتقلبیمی‌شود.
استاتین‌ها:

اینداروهادرافرادیكهكلسترولیاچربیخونبالادارندبهكارمی‌روند. اگرمیزانچربیخونشماازآنچهموردنظرپزشكاستبالاترباشدایندارورابخورید. سطحكلسترولدریكبیمارقلبیبستگیبهوضعیتاوداردوبرایهمهافرادیكعددثابتنیست. شمامی‌توانیدمیزانمناسبآنرادرخودتانازپزشك‌تانجویاشوید.

مهاركننده‌هایآنزیم ACE:

اینداروهاازپیشرفتضعفعضلانیقلبمی‌كاهندزیراكارقلبراكممی‌كنند. اینداروهاموجبگشادشدنبعضیازعروقدربدنمی‌شوندوازفشاراعمالشدهبرقلبمی‌كاهند. همچنینازآزادشدنبعضیموادكهموجبكارسختقلبمی‌شودجلوگیریمی‌كنندالبتهایندارو،كاربردهایدیگرهمدارد.

آتش‌سوزى

درهنگامروبه‌روشدنباآتش‌سوزىسرعتتفکروروشن‌بينىبراىنجاتجانخودومصدوم‌هاىاحتمالي،کاملاًحياتىاست. آتشخيلىسريعانتشارمى‌يابد. بنابراينبلافاصلهآتش‌نشانىوسرويساورژانسراخبرکنيدوتاآنجاکهمى‌توانيداطلاعاتکاملىدرموردبروزحادثهبهآنهابدهيد. سپسکوششکنيدکهتمامافرادراازساختمانبيرونببريدومطمئنشويدکهتمامدرهابستهاست. به‌خاطرداشتهباشيدکهنبايدکوششکنيدکهآتشراخاموشکنيد. مگرآنکهقبلاًآتش‌نشانىواورژانسراخبرکردهباشيدومطمئنشويدکهخودشمادرمعرضخطرنيستيد.

مبلمان‌هاىجديداغلبداراىموادترکيبىخاصىهستندکهدرهنگامسوختنممکناستدودسمىازخودمتصاعدکنند. بنابراينهيچ‌وقتواردساختمانآتش‌گرفتهکهاحتمالدودسمىدرآنهستنشويدمگرآنکهمجهزبهماسکتنفسباشيدوبهکاربردآنعادتکردهباشيد. اگربههردليلىناچارشديدکهوارداطاقپرازدودشويداولمطمئنشويدکهخودرابهخطرنمى‌اندازيدوسپسروشىراکهدرمبحثنجاتيکمصدومازاطاقگفتهشدهدنبالنمائيد.

اگردريکساختمانآتش‌گرفتهگيرافتاديدبهترينکارايناستکهبهاطاقىکهداراىپنجرهاستپناهببريدودرراببنديد. يکپتويافرشيامانندآنراکيپزيردربگذاريدتادودوارداطاقنشودوازپنجرهتقاضاىکمککنيد.

- توجه:

تماممواردبالابراىحوادثىکهدرآننشتگازدرکاراستنيزمصداقدارد.

- نجاتيکمصدومازاطاقپرازدودياگاز:

۱. بررسىکنيدومطمئنشويدکهخودرابهخطرنمى‌اندازيد.

۲. يکطنابنجاتبهکمرخودببنديدوطنابرابهدستيکىازحاضرينبدهيد.

۳. بينخودوآنفرديکسيستمازنشانه‌هاىقراردادىبرقرارکنيدتازمانى‌کهعلامتداديدشمارابکشد. بهترينروشايناستکهطنابرابه‌صورتدائمدرحالتکشيدهنگهداريدودرهنگامخطرآنراشلکنيدتافردمتوجهخطربشودوشمارابکشد.

- توجه:

بستندستمالتربهدوردهانوبينىباعثمحافظتشمادربرابرگازيادودهاىسمىنخواهدشد.

۴. باچسباندنپشتدستخودبهدرباطاقآتشگرفتهوقراردادندستخوددرزيردرب(جائىکههوابيرونمى‌آيد)حرارتاطاقرابسنجيد. اگرهرکدامداغبودندواردنشويد.

۵. اگرداغنبودندقبلازورودبهاطاقچندنفسعميقبکشيدتاخونشماپرازاکسيژنبشودوسپسباشانهخودازپهلوبهدربضربهبزنيدوآنرابازکنيدودرهمينحالصورتخودرابرگردانيد. اطاقممکناستپرازهواىسوختهٔفشردهباشدکهممکناستهرآنمنفجرشود.

اگردودکاملاًمتراکماستکفزمينسينه‌خيزبرويد. چونباتوجهبهاينکههواىداغبهبالامى‌رودممکناستلايه‌اىازهواىتميزکفاطاقوجودداشتهباشد.

۶. مصدومرابگيريدوباتوجهبهرعايتتمامجنبه‌هاىايمنىباسرعتهرچهتمام‌تراورابکشيد،لباسسوختهرابااستفادهازپتو،گليمياکتخاموشکنيد.

۷. اگرمصدومهوشياراستکاملاًازاومراقبتکنيدچونممکناستبراثرنيم‌سوزشدناشياءداخلاطاقگازمنواکسيدکربندرهواىاطاقپراکندهشدهباشدواينامرروىهوشيارىمصدومبه‌تدريجتأثيرمى‌گذارد.

۸. اگرتنفسمصدومقطعشد،تنفسمصنوعىرابلافاصلهشروعکنيد.

۹. مصدومرابهبيمارستانبرسانيد.

اگرمصدومدريکپارکينگبستهکهماشينىباموتورروشندرآنقرارداردگيرافتادهباشددرپارکينگرابازکنيدتادودازپارکينگخارجشدهوهواىتازهبهاندازهکافىواردآنشود. نبايدکوششکنيدکهواردچنينمحل‌هائىشويدمگرآنکهمطمئنشويدکهخطرىجانخودشماراتهديدنخواهدکرد.

عوامل تهدید کننده نیروی کار در محیط کار

حادثه ناشی از کار:

در کتب لغت معمولا حادثه به معنای رویداد ، واقعه و یا پیش آمد نوشته شده و بیشتر منظور عمل و یا اتفاق ناخوشایند و خارج از نظم می باشد که ممکن است خسارت مالی و یا جانی در بر داشته باشد . بنا بر عقیده برخی ، حادثه اتفاقی است پیش بینی نشده و ناگهانی که بدون مداخله خود شخص ، بر اثر یک نیروی خارجی بوجود می آید و یا به عبارت دیگر آنچه انسان را ناخواسته از مسیر زندگی طبیعی منحرف سازد و برای او ایجاد ناراحتی جسمی و روانی و یا خسارت مالی نماید ، حادثه نامیده می شود .

اهمیت حوادث ناشی از کار:

همه ساله در جهان دهها میلیون کارگر ، قربانی حوادث می شوند که منجر به کشته شدن و یا از کار افتادگی تعداد کثیری از آنها می گردد . بر طبق آمار منتشر شده در کشورهای پیشرفته صنعتی ، سالانه از هر ده نفر کارگر یکی دچار سانحه می شود و در نتیجه اینگونه سوانح ، پنج در صد روزهای کار می به هدر می رود . از این رو حوادث ناشی از کار از سویی سبب ناراحتی فرد کارگر و یا افراد خانواده اش می شود و از سوی دیگر سبب از بین رفتن سرمایه و تزلزل بنیان اقتصادی جامعه می گردد . لذا اینگونه حوادث از دیدگاههای زیر دارای اهمیت شایان توجهی می باشند.

1- از نظر انسانی 2- از نظر اجتماعی 3- از نظر اقتصادی

از نظر انسانی :

هر گونه حوادث ناشی ازکار ، ( ولو جرئی) ، سبب درد و ناراحتی شخص کارگر و افراد خانواده اش می شود و در صورتی که حادثه شدید باشد و منجر به مرگ یا از کار افتادگی دائمی می شود این مساله اهمیت بیشتری پیدا می کند .

از نظر اجتماعی :

از آنجا که پیشرفت و ترقی هر اجتماعی بستگی به نیروی کار افراد جامعه دارد لذا محصول کار هر کارگر نه تنها مایه امرار معاش زندگی خود و خانواده اوست ، بلکه سرمایه و پشتوانه اقتصاد یک جامعه نیز می باشد .

از نظر اقتصادی :

حوادث به هر صورت و درجه ای که باشد ، برای کارگر ،‌کارفرما و جامعه زیانهای اقتصادی در بر دارد . این زیانها به صورت مستقیم و غیر مستقیم می باشد تخت عنوان زیانهای مستقیم می توان از خسارات ناشی از وقفه کار به عات حادثه ، هزینه های درمانی ، سر انجام خسارات پرداختی در مورد از کار افتادگی موقت ، دایم و یا فوت بحث کرد .

بطور کلی در محیط کار عوامل مختلفی وجود دارد که هر کدام به نوبه خود می تواند برای کارگران و افراد ایجاد خطرات و زیانهائی بنمائید .

الف) عوامل شیمیایی محیط کار CHEMICAL AGENTS

ب) عوامل فیزیکی محیط کار AGENTSPHYSICAL

ج) عوامل بیولوژیکی محیط کار AGENTS BIOLOGICAL

علاوه بر عوامل فوق عامل دیگری که در محیط کار وجود دارد عامل مکانیکی است . این عامل شامل انواع و اقسام ماشینهای مختلفی است که انسان با پیشرفت صنعت آنها را به کار گرفته و برای افزایش تولید از آنها استفاده می نمایند . استفاده از ماشین سالهاست که سطح تولید را بالا برده و نسبت به افزابش جمعیت و تولیدات ماشینی و صنعتی کشورها را نیز روبه توسعه گذاشته است . در حفاظت صنعتی در مورد چگونگی استفاده و کاربرد ماشین آلات صنعتی به نحوی که سلامت کارگران و افراد تامین گردد ، بحث مفصل اختصاصی داده شده است .

در علم ارگونومی یا مهندسی انسانی نیز چگونگی تطبیق کار ماشین با انسان و یا چگونگی تطبیق انسان یا ماشین مورد مطالعه قرار می گیرد . به زبان دیگر استفاده از ماشین ، راحت ، سریع و مطمئن بوده و باید از وسایل استحفاظی خاصی برخوردار باشد و در صورتیکه کارگر نداشته و یا به طور اشتباه از ماشین استفاده کند بطور خودکار از کار بازمی ایستد .

عوامل فیزیکی زیان آور محیط کار :

عوامل و شرایط فیزیکی محیط کار ، عبارت از مجموعه عوامل و شرایط قابل درک به وسیله حواس پنجگانه است که جزئی از محیط فیزیکی کار را تشکیل می دهند . علاوه برجا و مکان و وسایل و ابزار کار مورد نیاز کارکنان ،‌عوامل نظیر روشنائی ، گرما ، سرما ، رطوبت ، صدا ، ارتعاش و غیره بطور مستقیم و یا غیر مستقیم در بازدهی کار موثر می باشند .

1 – جا و مکان ، وسایل و تجهیزات :

محیط کار در مساله حفاظت ، عامل روانی مهمی است . استقرار کارکنان در مکان و فضای مناسب و دسترسی آنان به لوازم مورد نیاز یکی از ضروریات محیط کار است . تنگی و کوچکی فضای محیط کار و فشردگی افراد در یک محل کوچک ، علاوه بر آنکه شوق و علاقه و روحیه کارگران را از بین میان می برد ، آنها را معذب می کند و در بسیاری از موارد ممکن است سوانح ناگواری در محیط بوجود آورد .

2- روشنائی:

روشنائی به عنوان یک عامل حفاظتی در محیط ، دارای اهمیت بسزایی می باشد نور نه تنها برای دیدن اشیاء و استفاده از آنها و انجام کارها ضروری است بلکه عاملی مهم برای ایجاد یک محیط کار مطبوع و دلپذیر است میزان روشنائی در بازدهی کار افراد بسیار موثر است . از تحقیقات متعددی که به عمل آمده چنین نتیجه گرفته شده است ، که اگر روشنائی با نوع کاری که باید انجام گیرد ، متناسب و کافی باشد ، بر کارآیی افراد می افزاید و به ظن قوی بطور مستقیم به تقلیل حوادث مکم می کند .

در صورتی که حوادث ناشی از خستگی باشند ، روشنائی متناسب به منزله تدبیری برای پیشگیری از حوادث است . در محیط کار ، دشواریهایی که از نظر دید بروز می کند ، باید با توجه به ماهیت و نوع کار و دقت مورد نیاز میزان نور به حدی تعبیه شود که کارکنان بتوانند کارهای خود را به راحتی انجام دهند .

نورکافی و مناسب در محیط کار دارای محاسن زیر است :

1- جلوگیری از احساس خستگی کارکنان

2- کاهش اشتباهات

3- کاهش تعداد حوادث و سوانح در محیط های کارگاهی

4- بهبود روحیه کارکنان

5- بهبود کیفیت کار و افزایش بازدهی

3- آثار تهویه در محیط کار :

منظور از تهویه در ادارات و محیط های کار ، عبارت است از کنترل کیفی هوای داخل اینگونه محلها ، از نظر درجه حرارت ، میزان رطوبت ، جریان هوا و احیاناً تصفیه مواد مضده موجود در هوا : هدف از تهویه در محیط کار آن است که افراد از تغییرات درجه حرارت هوا دچار ناراحتی نشوند و درجه حرارت و رطوبت هوا همواره متناسب با نیازهای فصل بوده ، جریان هوا سالم در محیط کار تضمین شود . درجه حرارت مناسب بستگی به نوع کار در محیط مورد نظر دارد . وقتی که گرمای اتاقی بیش از حد طبیعی باشد ، برای حفظ سلامت مناسب نیست و اصولا درجه حرارت بیش از 21 درجه سانتی گراد برای ادارات اضافی است.

به غیر از حرارت ، میزان رطوبت هوا نیز موثر است . هرچه رطوبت هوا زیادتر باشد ، درجه حرارت کمتری قابل تحمل خواهد بود .

مثلا ممکن است انسان در 30 درجه سانتی گراد و حرارت ،‌20 ٪ رطوبت احساس راحت و آرامش کند ، ولی در همین میزان حرارت با 50٪ رطوبت احساس ناراحتی می کند و هرچه میزان رطوبت هوا بیشتر شود ، احساس ناراحتی نیز بیشتر خواهد شد . حداکثر میزان رطوبت قابل تحمل در هوا 70 ٪ می باشد به طور کلی رطوبت زیاد مقدمه بعضی بیماریها و گاهی نیز باعث تشدید آنها می گردد .

سرما نیز به همان اندازه گرما در افراد و میزان بازدهی کار آنان اثر نامساعد دارد . در مناطقی که دارای زمستانهایی سرد است ، تا حین وسایل حرارتی ، از قبیل بخاری و سیستم حرارت مرکزی و غیره در محیط کار کاملا ضروری است .

وقتی که درجه حرارت از 5/15 سانتی گراد پایین تر باشد در نحوه انجام دادن کار بطور محسوسی تاثیر می گذارد و باعث کاهش بازدهی می شود . خشکی هوا نیز نه تنها باعث ناراحتی ، بلکه سبب کم شدن مقاومت بدن در برابر بیماریهای ریوی و تنفسی می شود . برای جلوگیری از آلودگی هوا باید در محیط کار جریان هوا وجود داشته باشد .

بدون تصفیه و تعویض هوا در فواصل زمانی لازم ، بوهای نامطبوع ، بویژه بوی ناخوشایند دود سیگار ، تراکم گاز کربنیک ناشی از تنفس افراد و تغییر درجه رطوبت و حرارت هوا در جهت نامساعد ، باعث ناراحتی افراد می شود . در برخی از محیط های کار با تعبیه یک هوا کش ساده می توان جریان هوا را بر قرار کرد . بدیهی است که اندازه و قدرت هواکشها با توجه به فضای محیط کار انتخاب می شود . این کار یک روش علمی و صحیح برای تصفیه هوا بشمار می رود .

4- صدا :

اشخاصی که در کارگاههای مختلف صنعتی ، مانند کارخانه صنایع سنگین ، کارگاههای موتور جت و غیره کار می کنند ، کارگرانی که با چکشهای نپوماتیک ، مته های برقی پر سر و صدا و ماشین های برش سرکار دارند و سرانجام کارگران صاف کار ، آهن گر ، فلزکار ، نجار و غیره بیش از همه در معرض خطر ضایعات جبران ناپذیر گوش قرار دارند . شدت صدا بر حسب مربع فشار صدا نشان داده می شود .

بطور کلی صدا در محیط کار از دو عامل نشأت می گیرد :

1. صداهایی که در داخل ساختمان ایجاد می شود ، مثل سروصدای ناشی از کار ، دستگاه ها ، ماشین ها ، زنگ تلفن ، غیره
2. صداهایی که منشأ آن خارج از محیط کار است . مانند صدا و بوق اتومبیلها ، همهمة عابران که به دلیل مجاورت محیط کار با خیابان یابا محیط های شلوغ ایجاد می شود .

اثرات سروصدا :

1- ایجاد ناراحتیهای روانی در شکلهای مختلف

2- تغییرات فیزیولوژیکی

3- دستگاه شنوائی

4- اثر بر راندمان کار

5- عدم ارتباط پرسنل در محیط کار

5- ارتعاشات :

وسایل و ابزارهای دارای ارتعاش می توانند به بافت نرم دستها صدمه زده در فواصل دستها و بخصوص مچ و آرنج درد تولید نمایند . در اندامهای کارکنانی که با لوازم بادی و اره های زنجیری کار می کنند ، معمولاً کیستها ، حفره ها پدید می آید که در پرتونگاری از استخوانهای مچ قابل استفاده است . ضایعه شایع دیگر رنگ پریدگی انگشت بر اثر ارتعاش است . این حالت در مشاغل گوناگونی پدید می آید و تمام کسانی که از ابزارهای بادی یا چرخنده برای سائیدن یا منظورهای مشابه استفاده می کنند ، در معرض خطر هستند .

ارتعاشات موثر بر انسان به دونوع است :

1- ارتعاشات حاصل از لرزش امواج صوتی

2- ارتعاشات حاصل از لرزش امواج فوق صوت

6 – فشار :

فشار هوا در مجاورت دریا 760 میلی متر جیوه است و مقداری فشاری که بر هر سانتی متر مربع از سطح بدن وارد می شود 1033 گرم و بر تمام سطح بدن در حدود 17 الی 20 هزار کیلوگرم است و چون بین فشار هوا و فشار مایعات و گازهای داخل بدن تعادلی وجود دارد ، به راحتی این فشار را تحمل می نمائیم . با توجه به اینکه کار و فعالیت همیشه در شرایط مطلوب نیست و گاهی انسان مجبور می شود در محیط هایی با فشار هوای غیر از فشار طبیعی به فعالیت بپردازد ، لذا در معرض یک سری عوارض و بیماریهائی قرار دارد :

الف ) بیماریها و عوارض ناشی از کاهش فشار هوا

ب ) بیماریها و عوارض ناشی از ازدیاد فشار هوا

عوامل شیمیائی زیان آور در محیط کار :

عوامل شیمیائی مورد مصرف در صنعت سبب بوجود آمدن اکثر بیماریها و مسمومیت های ناشی از کار می باشند . برای طبقه بندی بیماریهای ناشی از عوامل شیمیائی روشهای مختلف به بکار برده شده ، ولی ظاهراً بهترین روش طبقه بندی با توجه به راه دخول عوامل شیمیائی به بدن می باشد .

الف ) بیماری ها و مسمومیت هائی که ناشی از جذب مواد از طریق دستگاه تنفسی می باشند. ذرات گرد و غبار ، گازها و دود از این طریق جذب می شوند .

ب ) بیماری ها و مسمومیت هائی که ناشی از جذب مواد از طریق دستگاه گوارشی می باشند . از موادی که از این طریق ممکن است وارد بدن شوند و ایجاد ناراحتی نمایند . فسفر و سیانور قابل ذکرند .

ج ) بیماری ها و مسمومیت هایی که ناشی از جذب مواد از طریق پوست می باشند

1- گرد و غبار 2- گازها 3- اسموگ 4- دمه 5- هیدروکربونها

1- گردو غبار :

گرد و غبار بر اثر تجزیه مواد مختلف جامد به ذرات بسیار کوچک ، تشکیل می شود که این ذرات معمولاً مدتی در هوا شناور می مانند . اعمال مکانیکی از قبیل خردکردن، اره کردن ، شکستن ، ترکاندن ، سائیدن و غیره تولید گرد و غبار می کنند . گرد و غبار از نظر اندازه از ذرات قابل رؤیت با چشم تا ذرات میکروسکپی تغییر می نمایند . گردوغبار ممکن است دارای منشاء معدنی – شیمیایی باشد . بهرحال انتشار و پراکندگی آنها در محیط کار ، در افرادی که با آن تماس پیدا می کنند ، بر حسب جنس گردوغبار ، اندازه ذرات و طول مدت استنشاق و فاکتورهای دیگر ، احتمالاً ایجاد عوارض و بیماریهایی گوناگون خواهد نمود . گردوغبار را برحسب اینکه باعث بیماریهای حرفه ای می شوند یا نه ، به دو دسته تقسیم می کنند :

الف ) گردوغبار بی اثر

ب ) گردوغبار سمی

بی اثر مانند : پورد کربن ، کربنهای کلسیم و منیزیم ، سیمان ، گچ ،‌گردوغبار آهن .

سمی مانند : سیلیکاتها ، زغال سنگ ، حشره کشها ، سرب ، گردو غبار رادیواکتیو.

2- گازها :

گاز به ماده ای گفته می شود که بالاتر از حرارت بحرانی خود قرار گیرد . گازها تعدادشان بسیار زیاد و برخی از آنها در بعضی از تولیدات صنعتی به مقدار قابل ملاحظه ای به مصرف می رسند . برخی از آنها نیز بر اثر فعل و انفعالات شیمیائی ، در موقع تهیه بعضی از مواد ، تولید می شوند . اغلب گازها دارای بوی نافذ و مدت کوتاهی پس از انتشار قابل تشخیص می باشند .

بعضی از آنها دارای رنگ های خاصی هستند که در غلظت های معین ، این رنگ را می توان تشخیص داد . بعضی از گازها بی رنگ و بی بویند و بدین ترتیب وجود آنها به آسانی حس نمی شود.

این گازها در صورتی که خاصیت سمی داشته باشند ، بسار خطرناکند ، مانند گاز کربنیک ، علاوه بر داشتن خواص سمی ، برخی از گازها دارای قابلیت اشتعال می باشند ، مانند اکسید دوکربن ، گاز ذغال ، هیدروژن ، بوتان و غیره که ممکن است بر اثر عدم تشخیص وجود آنها و برخورد شعله ،آتش سوزیهای مهیبی ایجاد کنند و خطرهای جانبی و مالی زیادی بوجود آورند . لذا مسأله نشت گاز ، جست و جو و تعیین مقدار آنها در صنعت اهمیت خاصی دارد. گازهای خفه کننده به دو دسته تقسیم می شوند : یکی گازهای غیر سمی که با رقیق کردن هوا در تنفس اختلال ایجاد می کنند و دیگر گازهای خفه کننده که ضمن اختلال سیستم تنفسی و جریان خون سیستم عضلانی ، اعصاب را نیز مختل می نمایند .

3- اسموگ :

تشکیل اسموگ ، یا به عبارت دیگر دودمه را چینن می توان بیان نمود :

وقتی که سطح زمین و در نتیجه هوای مجاور آن ، به اندازه کافی سرد شود ، مه تشکیل می شود ، زمانی که مه در هوای آلوده ایجاد گردد ، ذرات مه با آلوده سازهای هوا مخلوط و دودمه را تشکیل می شود که پدیده ای بسیار خطرناک است و در اغلب حوادث ناشی از آلودگی هوا ، به عنوان یکی از مهمترین عوامل مرگ و میر شناخته شده است .

4- هیدروکربنها :

تولید ، ذخیره و پخش مواد نفتی صنایع پتروشیمی ، ( استعمال حلالها ) ، سوزاندن ضایعات و ذغال و چوب و همچنین احتراق و تبخیر ناقص سوختها در موتور وسائل نقلیه و چوب و همچنین احتراق و تبخیر ناقص سوختها در موتور وسائل نقلیه ، همگی از عوامل مؤثر بخش هیدروکربورها در هوا می باشند . بر طبق مطالعاتی که درباره آثار هیدروکربورها انجام گرفته ، معلوم شده است که در غلظت های معمولی هیدروکربورهای موجود در هوا بر سلامت انسان اثر مستقیمی ندارد ، ولی از طرف دیگر آثار نامطلوب اکسید کننده های فتوشیمیائی را که مقدار آنها در اتمسفر ، بستگی مستقیم با غلطت هیدروکربورها دارد، نباید نادیده گرفته آثار مضر هیدروکربورها برانسان اغلب از طریق واکنش های شیمیائی که مواد ثانوی آلودهساز تولید می کنند ، به وجود می آید . در مورد آثار مستقیم این ترکیبات می توان اثر تحریک کنندگی برخی نظیر الوئیدها را بر روی چشم و نیز خاصیت سرطانزائی ترکیباتی را ذکر نمود.

عوامل بیولوژیکی محیط کار :

عوامل بیولوژیکی محیط کار بسیار زیاد و هریک ممکن است منشاء ایجاد بیماریهای گوناگون در دسته ای از کارگران و افراد در رشته های مخلتف باشند . این عوامل عبارتند از :

ویروسها ، باکتری ها ، قارچها و انگلها . هر کدام از بیماریها دارای بحث مفصل و جداگانه ای میباشد.

محیط و شرایط کار :

محیط کار در مسأله حفاظت عامل روانی است . در بسیاری از کارگاهها دیده شده است که کثرت حوادث ، ناشی از تأثیرات محیط عمومی است . اگر روابط بین کارگر و کارفرما بد باشد یا کارگران از فرد و ساعت کار و یا سایر شرایط کار ناراضی باشند ، میزان حوادث افزایش می یابد ، حال آنکه در موقعی که ضایعات و روابط صنعتی خوب است ، عکس این قضیه صادق می باشد . تدابیری که به منظور راحتی کارگر اتخاذ می گیرد ، محیط کار را بی خطر می سازد .

رفتار کارگر نمودار محیط کار او از لحاظ مادی و روانی است .مزدهای عادلانه ، مناسبات انسانی درون کارخانه و تفاهیم صحیح کارگر و کارفرما ، یا اعطای به موقع و صحیح ترفیعات و همچنین مواظبت محل کار و تسهیلات بهداشتی خیلی بیشتر از آنچه که بعضی ها تصور می کنند ، بر عادات و رفتار کارگر تأثیر می گذارد و او را در راه حفاظت یاری می کند . زیرا این عوامل بر سرعت و نتیجه کار تأثیر قابل ملاحظه ای دارد و بطور غیر مستقیم به اعتماد به نفس و علاقه و ثبات کارکنان کمک می کند و در نتیجه ایمنی آنان را افزایش می دهد .

عدم تأمین شغلی و وضع استخدامی نامناسب ، یکی از عوامل مسلم وقوع حوادث است . اگر کارگران نگران اخراج خود باشند از تعادل روحی لازم برخوردار نیستند . و در معرض سوانح قرار خواهند گرفت در بعضی از کشورها که تضمین قانونی برای پرداخت قسمتی از مزد در هنگام غیبت وجود دارد ، ولی در موارد بیکاری چنین تضمینی وجود ندارد ، اغلب اتفاق می افتد که کارگرانی که خود را در معرض خظر بیکاری می بینند ، برای خود ایجاد حادثه می کنند ، تا برای زمان بیماری خود ، درآمدی داشته باشند .

نظم و ترتیب ، نظافت و حفاظ گذاری ماشینها ، نمونه هائی از عوامل ملاحظه ای نیز دارند . رفتار کارگرانی که در محیط های کار تمیز و منظم کار می کنند ، فرق کلی دارد و این امر در بروز حوادث کار بخوبی نمایان می شود . احترام به احساسات و شخصیت کارگر ، به او آرامش خاطر می بخشد و این امر در مورد ایمنی او از مهمترین عوامل روحی است . در نتیجه موقعی که کارفرما در مناسبات خود با کارگر دقت بیشتری به خرج می دهد و با او انسانی رفتار می کند ، کارگر بیشتر از گزند سوانح مصون می ماند . و عواملی از قبیل خستگی جسمی و روانی ، تجربه و بی تجربگی ، استعداد حادثه و شرایط فیزیولوژیکی در محیط کار او دخالت دارند و مهم می باشند .

خستگی جسمی و روانی :

خستگی سبب کاهش کارایی کارگر و وقوع حوادث می شود و هر چه میزان خستگی بیشتر باشد ، امکان ایجاد خطر نیز بیشتر می شود ، زیرا خستگی سبب می شود که حواس کارگر به اندازه کافی متمرکز نباشد و فکرش خوب کار نکند و همچنین جوانب کار را در نظر نداشته باشد و احتیاط نکند و در مجموع خطاپذیری حواس مختلف او افزایش یابد .

تجربه و بی تجربگی :

اغلب ، طول خدمت و تجربه کارگر را نمی توان به عنوان عاملی در کم شدن میزان حوادث بررسی نمود ، چون عواملی گوناگونی که در وقوع حوادث مؤثرند ، یه یکدیگر تأثیر می گذارند و تفکیک ناپذیرند . به عنوان مثال ، اگر کارگران بی تجربه جوان هستند و اکثر کارگران با تجربه از بزرگسالان ، حال مشکل می توان تأثیر سن را از تأثیر تجربه تشخیص داد .

شرایط فیزیولوژیکی :

منظور از شرایط جسمانی یا فیزیولژیکی ، مجموعه آمادگیها ، مهارتها و توانائی های جسمی لازم در فرد ، برای انجام وظایف و مسئولیت های محوله می باشد . همیشه فرد باید توانائی ها و قابلیتهای لازم را برای انجام کار محوله داشته باشد . ایجاد برخی حوادث در محیط کار ناشی از شرایط بدنی و نارسایی و معایب فیزیولوژیکی است ، نظیر نارسایی در بینائی و شنوائی ، نداشتن قدست بدنی کافی ، داشتن حساسیت نسبت به برخی بوها ، احساس سرگیجه در ارتفاعات ، که ممکن است در وقوع سوانح در محیط کار تأثیر داشته باشند .

استفاده و کاربرد وسائل حفاظت چشم در هنگام خطر :

شناسايي و ارزيابي خطرات محيط كار

فهرست مطالـب:

1- شناسايي خطرات ايمني و بهداشتي محيط كار

1-1- شناسايي خطرات ايمني

2-1- ملاحظات ايمني

3-1- شناسايي خطرات بهداشتي

4-1- ملاحظات بهداشتي

5-1- فرم ارزيابي خطرات بهداشتي

2- مراحل پنج گانه ارزيابي ريسك

1-2-2- جستجوي خطرات

2-2-2- چه كسي و چگونه ممكن است آسيب ببيند؟

3-2-2- ارزيابي اقدامات احتياطي انجام شده

4-2-2- ثبت يافته ها

5-2-2- مرور و بازبيني ارزيابي ها

1- شناسايي خطرات ايمني و بهداشتي محيط كار

1-1- شناسايي خطرات ايمني

شناسايي خطرات ايمني و بهداشتي محيطهاي كاري، وظيفه اوليه و اساسي كميته هاي بهداشت و ايمني شغلي مي باشد. بطور كلي چهار نوع از حوادث خطرساز (در بحث ايمني) موجودند كه شامل:

الف- سقوط در سطوح هم تراز و سقوط از ارتفاع

ب – برخورد با اجسام

ج – درگيري بين قطعات ثابت و متحرك

د – تصادفهاي تماسي، همانند تماس با سطوح بسيار سرد يا بسيار داغ و يا تماس با برق

اعضاي كميته هاي بهداشت و ايمني بايد قادر به شناسايي و معرفي خطرات ايمني بوده و بتوانند اقداماتي را در زمينه مديريت صحيح خطرات و همچنين كاهش و تنزل تعداد آنها به انجام رسانند. اعضاي كميته مي توانند از طريق مشورت با كارفرمايان و كارگران، مراجعه به گزارشات مربوط به حوادث و يا صدمات ناشي از كار، مرور گزارشات مربوط به عملكرد ماشين آلات و ...... با محدوده و حوزه خطراتي كه افراد در معرض آنها قرار دارند، آشنا گردند و در پيشگيري از بروز آنها اقدام نمايند.

2-1- ملاحظات ايمني:

پاسخگويي به سؤالات ذيل، اعضاي كميته هاي بهداشت و ايمني و همچنين بازرسان كار را در امر شناسايي و پيشگيري از خطرات ايمني ياري مي رساند:

1-آيا كليه اجسام و ماشين آلات الكتريكي داراي سيستم اتصال به زمين مناسب مي باشند؟ و يا آيا كليه اجسام فوق و سيم هاي برق داراي روپوش عايق مناسب هستند؟

2-آيا كليه تسمه فلكه ها، چرخ دندها، فن ها و ساير اجزا و قسمتهاي متحرك، داراي حفاظ و پوشش مناسب هستند؟

3- آيا كليه تجهيزات الكتريكي در شرايط كاري خوبي قرار دارند؟

4- آيا كليه ابزارآلات دستي در شرايط مناسبي نگهداري مي شوند؟

5- آيا كليه ابزارآلات تيز و برنده همانند قيچي ها، كاردكها و ...... داراي پوشش هاي نگهداري ايمن هستند؟

6- آيا كليه وسايل نقليه موتوري درون كارگاهي در شرايط كاري خوبي قرار دارند؟ آيا اجزاي آنها سالم وصحيح مي باشند؟

7- آيا كف زمين تميز، خشك و عاري از هرگونه زباله مي باشد؟ آيا ابزار و تجهيزات از محل عبور و مرور افراد جمع آوري مي شوند؟

8- آيا افراد با روش صحيح كار با نردبانها آشنايي دارند؟

9- آيا براي مواقع ضروري وقوع خطر، پيش بيني دربهاي خروج اضطراري شده است؟

10- آِيا دربها و قسمتهاي خروجي اضطراري دقيقاً علامتگذاري و به وضوح مشخص
شده اند؟

11- آيا راههاي خروجي مناسب، براي راهنمايي به سمت دربهاي خروجي تعبيه شده است؟

12- آيا راه پله ها در دسترس مي باشند و آيا در شرايط خوبي قرار دارند؟

13- آيا كمدها و قفسه ها و كشوها در محل مناسبي مي باشد، به نحوي كه كشوها و دربهاي آنها به محلهاي رفت و آمد افراد باز نشود؟

14- آيا براي دسترسي ايمن به سطوح بالاتر، نردبانها يا چهارپايه هاي مناسب در نظر گرفته شده است؟

15- آيا نور مناسبي براي روشن كردن اداره ها و محيطهاي كاري ديگر فراهم شده است؟

16- آيا كاركنان از محل دقيق كپسولهاي آتش نشاني اطلاع كافي داشته و با شيوه كار‌ آنها آشنايي دارند؟

17- آيا كاركنان از محل دقيق آژيرهاي اعلام خطر اطلاع دارند؟

18- آيا كاركنان با اقدامات مربوط به كمكهاي اوليه در مواقع ضروري آشنايي دارند؟

19- آيا كاركنان از موقعيت مكاني نزديك ترين بيمارستان يا درمانگاه اطلاع كافي دارند؟

سؤالات مطرح شدة فوق، چندين پرسش پيشنهادي مي باشد كه البته در محيطهاي گوناگون و بسته به نوع و شرايط كاري، كميته هاي بهداشت و ايمني مي توانند ليست ديگري از سؤالات مربوطه را مطرح كرده و سپس به پاسخگويي به پرسشهاي مطرح شده بپردازند. همچنين اين كميته ها موظفند كليه اقدامات لازم جهت دستيابي به اهداف ايمني را به انجام رسانند.

3-1- شناسايي خطرات بهداشتي محيط كار

در موارد بسياري، شناسايي خطرات بهداشتي محيطهاي كاري، به نسبت خطرات ايمني مشكل تر مي باشد و اغلب اوقات از زمان تماس اوليه با مواد شيميايي سمي و خطرناك تا زمان بروز اثرات زيان آور اين مواد، سالهاي زيادي سپري مي شود. بنابر اين اعضاي كميته هاي بهداشت و ايمني بايد با تكنيكهاي تشخيص خطرات بهداشتي آشنايي كامل داشته باشند. براي اطمينان بيشتر از وجود يا عدم وجود اين نوع خطرات، صحبت كردن و مشورت با كارگران به همراه طرح سؤالاتي در اين زمينه، مرور پرونده هاي پزشكي كاركنان و مطالعه در زمينة سوابق بيماريهاي شغلي آنان، مراجعه به اسناد مربوط به بازرسي هاي انجام شده و كليه مدارك مربوطه در اين زمينه مي تواند راهگشا باشد.

4-1- ملاحظات بهداشتي

پاسخگويي به سؤالات ذيل، اعضاي كميته هاي بهداشت و ايمني و همچنين بازرسان كار را در امر شناسايي خطرات بهداشتي ياري مي رساند:

1-آيا اعضاي كميته و بازرسان كار به عنوان قسمتي از وظايفشان از بخشهايي كه احتمال وجود خطرات ناشناخته در آنها موجود است (همانند آزمايشگاهها، كارخانجات توليد موادشيميايي و بخشهايي از كارگاهها كه از موادشيميايي استفاده مي كنند، نيروگاههاي هسته اي و بخشهايي از كارگاهها كه از مواد هسته اي و راديواكتيو استفاده مي كنند و.....)، بازرسي كامل بعمل مي آورند؟

2- آيا در صورت مواجهه با محيط كار ناايمن، افراد و كاركنان از لوازم حفاظت فردي استفاده مي كنند؟ در صورت پاسخ منفي، آيا تا زمان ايمن سازي كامل محيط، تمهيدات ديگري در اين زمينه در نظر گرفته مي شود؟

3- آيا در محيط كار، استفاده از انواع خاصي از لوازم حفاظت فردي ضروري مي باشد و در صورت لزوم آيا انتخاب بهترين و مناسب ترين نوع اين لوازم (با توجه به روندكاري) مدنظر قرار مي گيرد؟ و آيا اين لوازم در شرايط مناسبي، مصرف و نگهداري مي شوند؟

4- آيا در حين كار، لوازم و ابزار توليدكننده ارتعاش، مورد مصرف قرار مي گيرد؟ در صورت پاسخ مثبت چه تمهيداتي در اين زمينه انديشيده شده است؟

5- آيا افرادي كه با موادشيميايي و يا ساير مواد خطرناك سروكار دارند، با نوع و خواص اين مواد آشنا هستند؟

6- آيا تهويه موضعي و عمومي درمحل مصرف موادشيميايي و يا محل توليدگازها و بخارات سمي و خطرناك، تعبيه شده است؟

7- آيا دماي محيط كار در حد نرمال و طبيعي مي باشد؟ در صورت بروز دماهاي بسيار بالا و يا پايين، چه تمهيداتي در نظر گرفته شده است؟

8- آيا گازها، بخارات و گردو غبار در فضاي محل كار وجود دارد؟ در صورت پاسخ مثبت، آيا منابع توليد اين مواد شناخته شده هستند؟ و آيا اين مواد موجب ايجاد عوارضي از جمله تهوع، سردرد و سرگيجه، طولاني شدن مدت زمان عكس العمل به عوامل خارجي و .... براي كارگران گشته اند؟

9- آيا ماشين آلات، لوازم و تجهيزات مصرفي، ايجاد سر و صدا و آلودگي هاي صوتي غيرمجاز مي كنند؟ در صورت پاسخ مثبت، چه تمهيداتي انديشيده شده است؟

10- آيا كارگران در حين انجام كار، با مشكلاتي از قبيل خستگي زود هنگام، ناراحتي هاي پوستي وتنفسي، ناراحتي هاي عصبي و استرسهاي شغلي و .... مواجه مي شوند؟ در صورت پاسخ مثبت، آيا در مورد اين موضوع، ريشه يابي هاي لازم انجام شده است؟

5-1- فرم ارزيابي خطرات بهداشتي

اين فرم بر اساس استانداردNIOSH (National Inistitute for Occupational Safety and Health )

تهيه و تنظيم گشته است و براي تكميل آن، فاكتورهاي زير بايد مدنظر قرار گيرد:

1- نوع صنعت و توليدات محل كار

2- مشخص كردن مكانهاي با احتمال خطرات بهداشتي بيشتر

3- تعداد افراد در معرض خطرات بهداشتي

4- مدت زمان تماس (برحسب تعداد ساعات در طي يك روز كاري)

5- نوع فعاليت كاري افرادي كه در معرض تماس يا مواجهه با خطرات بهداشتي هستند

6- تعيين پروسه كاري مربوطه

7- آيا خطرات بهداشتي محل كار، اخيراً مورد ارزيابي بازرسان كار، كارشناسان بهداشت كار و يا سازمانها و ارگانهاي فعال در زمينه هاي بهداشتي قرارگرفته است؟ در صورت پاسخ مثبت، اين عمل توسط چه كساني (و يا چه ارگاني) صورت پذيرفته است؟

8- آيا مشكلات بهداشتي مشاهده شده، مورد بررسي قرار گرفته است؟ اگر پاسخ مثبت است، اين عمل توسط چه سازمانها، انجمن و يا ارگانهايي صورت پذيرفته است؟

9- مسئوليت ايمني و بهداشتي كاركنان بر عهده چه كسي (كساني) مي باشد؟

10- تمامي موارد، عوامل و يا شرايط كاري كه ممكن است در بروز خطرات نقش داشته باشند، ليست شوند. در مورد مواد شيميايي خطرناك بهتر است نام شيميايي، نام تجاري، نام شركت توليدكننده و همچنين ساير اطلاعات مفيد و مناسب ذكر گردد.

11- اشكال و فرمهاي فيزيكي موادمصرفي (بصورت جامد، گاز، مايع، گرد و غبار، ميست و .....) تعيين گردند.

12- نحوه تماس افراد در معرض تماس با مواد، تعيين شود. (تنفس، تماس پوستي، استنثاق و .....)

13- نوع مشكلات بهداشتي و يا عوارض حاصل از تماس افراد با اين مواد.

—ميست (Mist ) : بخار كنداسه تمامي مايعات بغير از آب

2- مراحل پنج گانه ارزيابي ريسك

1-2- ارزيابي ريسك چيست؟

ارزيابي ريسك همان بررسي دقيق عامل آسيب رساندن به افراد در محيط كار مي باشد، بطوريكه شما قادر خواهيد بود ارزيابي كنيد كه آيا اقدامات پيشگيرانه شما كافي بوده يا بايد كارهاي بيشتري را براي جلوگيري از آسيب به افراد انجام دهيد.

هدف، حصول اطمينان از اين مسأله است كه هيچ شخصي مجروح يا بيمار نخواهد شد. حوادث و بيماريها مي توانند سبب نابودي زندگي افراد شوند و همچنين مي توانند از طريق كاهش راندمان كاري، آسيب به ماشين آلات، افزايش بهاي بيمه يا الزام شما در پاسخگويي به شكايات قضايي افراد بر روي شغل شما نيز اثر گذار باشند.

براي تصميم گيري در مورد اينكه آيا خطر در محيط كار قابل توجه است يا خير و اينكه آيا شما توسط اقدامات پيشگيرانه مفيد و كافي، ميزان خطر پذيري را كاهش داده ايد يا خير،

به مسائل زيادي نياز داريد. زمان ارزيابي ريسك بايد تمام اين مسائل را كنترل كنيد. براي مثال جريان برق مي تواند سبب مرگ افراد شود اما در يك محيط كاري اين خطر را
مي توان با عايق بندي قسمتهاي فلزي و ايجاد سيستم اتصال زمين مناسب كاهش داد.

2-2- نحوه ارزيابي ريسك در محيط كاري

مراحل پنجگانه جهت ارزيابي ريسك عبارتند از:

مرحله 1: خطرات موجود را پيدا كنيد.

مرحله 2: تشخيص دهيد كه چه كساني و چگونه ممكن است آسيب ببينند.

مرحله 3: خطرات را ارزيابي كرده و تعيين كنيد آيا اقدامات احتياطي موجود، كافي است يا نياز به انجام اعمال پيشگيرانه و احتياطي بيشتري است؟

مرحله 4: يافته هاي خودتان را ثبت كنيد.

مرحله 5: ارزيابي هاي خودتان را مرور كنيد و در صورت نياز آنها را مورد تجديد نظر و اصلاح قرار دهيد.

خودتان را سر در گم نكنيد. عموماً در بخشهاي تجاري، خدمات و صنايع سبك، خطرات كم و ساده اند و كنترل آنها آسان اما لازم است. احتمالاً شما با اين خطرات آشنايي داريد: خطراتي نظير ماشين آلات خطرناك و پلكان معيوب يا ورودي هاي نامطمئن كه ممكن است سبب صدمه به افراد شوند. در اينصورت درخصوص اقدامات احتياطي جهت پيشگيري از صدمه و جراحت تحقيق كنيد.

اگر شما صاحب يك مؤسسه كوچك مي باشيد و كاملاً مطمئن هستيد كه اطلاعات كافي از مسائل مربوط به كارتان را داريد مي توانيد عمل ارزيابي را خودتان انجام دهيد. (لازم نيست كه متخصص ايمني و بهداشت باشيد)؛ ولي اگر صاحب مؤسسه بزرگتري هستيد
مي توايند از يك كارشناس مسئول و متخصص يا نماينده ايمني و يا مراكز مشاوره ايمني و يا در صورت عدم اطمينان، از مراجع ذيصلاح در اين زمينه كمك بخواهيد.

1٭ خطرات و 2٭ ريسك موجود در محل كار، اجازه هيچ گونه اهمال كاري را به شما نمي دهند.

1-2-2- مرحله 1: جستجوي خطرات

اگر شما خودتان عمل ارزيابي ريسك را انجام مي دهيد در محيط كارتان قدم بزنيد و به موارديكه مي توانند موجب آسيب شوند توجه كنيد. از موارد جزئي صرف نظر كنيد و توجه خود را روي خطراتي كه ممكن است منجر به آسيبهاي جدي شود يا روي افراد بيشتري اثر بگذارد، متمركز كنيد.

از كارگران يا نمايندگان آنها نظرخواهي كنيد. آنها ممكن است به چيزهايي توجه داشته باشند كه شما در نگاه اول متوجه نشده ايد. همچنين اطلاعات و دستور العمل هاي كارخانه توليد كننده مي تواند در تشخيص خطرات و مشاهده ريسكها در جايگاه واقعي خودشان به شما كمك كند.

به اين ترتيب حوادث و بيماريها ثبت مي شوند.

1- خطر: عبارت است از هرچيزي كه سبب آسيب رساندن به افراد شود نظير مواد شيميايي، جريان برق، كار با نردبانها و غيره.

2 - ريسك: احتمال (كم يا زياد) وارد شدن آسيب به افراد توسط خطرات را ريسك مي نامند.

2-2-2- مرحله 2: تعيين اينكه چه كسي و چگونه ممكن است آسيب ببيند.

فراموش نكنيد كه افراد زير در معرض خطر بيشتري قرار دارند:

الف- كارگران جوان، كارآموزان، مادران باردار و افراديكه بصورت ويژه اي در معرض خطر قرار دارند.

ب - كارگران نظافتكار، ارباب رجوع، پيمانكاران، كارگران بخش تعميرات و ساير افراديكه بطور دائم در محيط كار حضور ندارند.

ج - افراد عادي و يا كسانيكه در محيط كاري با شما شريكند و ممكن است در اثر فعاليتهاي شما آسيب ببينند.

3-2-2- مرحله 3:ارزيابي اقدامات احتياطي انجام شده.

در نظر بگيريد كه چگونه هر خطري ممكن است منجربه آسيب شود. به اين ترتيب مشخص خواهد شد كه اقدامات بيشتري جهت كاهش احتمال ريسك نياز مي باشد يا خير؟

حتي بعد از انجام همه اقدامات احتياطي باز هم برخي از ريسكها ممكن است باقي مانده باشند. شما بايد تعيين كنيد كه ريسكهاي قابل توجه موجود بعد از انجام اعمال احتياطي لازم در چه حدي باقي مي مانند (بالا، پائين يا متوسط). ابتدا بايد از خودتان بپرسيد كه آيا تمام اعمالي را كه مقررات به شما مي گويد انجام داده ايد يا خير؟ براي مثال يكسري مقررات براي جلوگيري از تماس با قسمتهاي خطرناك ماشين آلات وجود دارد. سپس از خودتان سؤال كنيد كه آيا تمام استانداردهاي صنعتي پذيرفته شده را در محيط كارتان اعمال كرده ايد. اما خودتان را تا اين مرحله متوقف نكنيد زيرا طبق قوانين و مقررات موجود، بايد تمام اقدامات اجرائي ممكن را جهت ايمني خود بكار ببنديد.

هدف واقعي، انجام اقدامات احتياطي جهت كاهش ريسك هاي موجود مي باشد. پس از تعيين كارهاي لازم جهت اجرا، يك ليست از اين اقدامات تنظيم كنيد و هميشه حق تقدم را به ريسكهايي كه در حد بالا باقي مانده اند و يا ممكن است روي افراد بيشتري اثر بگذارند بدهيد. از خودتان بپرسيد:

1- آيا مي توانم از وجود خطرات خلاص شوم.

2- در غير اينصورت چگونه مي توانم ريسكها را طوري كنترل كنم كه احتمال آسيب ديدن افراد تقريباً غيرممكن شود.

براي كنترل ريسكها اصول كلي زير را بكار ببريد:

- سعي كنيد انتخابهايي داشته باشيد كه ميزان خطر پذيري كمتري دارند.

- از دسترسي به قسمتهاي خطرناك توسط حفاظ گذاري جلوگيري كنيد.

- كارتان را طوري سازماندهي كنيد كه ميزان تماس با خطرات كاهش يابد.

- افراد را به وسايل حفاظتي مجهز كنيد.

- امكانات رفاهي لازم را تهيه كنيد (نظير محلي براي شستشو و حذف آلودگيها و جعبه كمكهاي اوليه). بهبود وضع سلامتي و بهداشت، نياز به هزينه هاي زيادي ندارد. براي مثال قراردادن آينه در سرپيچ هايي كه ديد كافي وجود ندارد و يا استفاده از مواديكه سبب كاهش سرخوردن بر روي پله هاي لغزنده مي شود، همگي اقدامات احتياطي ارزاني هستند. كوتاهي در انجام اين اقدامات احتياطي ساده، ممكن است سبب بروز حادثه و در نتيجه وارد آمدن خسارت زيادي شود.

اما اگر كار شما دستخوش تغييرات زيادي شده يا محل كار شما يا كارگرانتان به جاي ديگري منتقل شده چه كارهايي بايد انجام دهيد؟

خطرات مورد انتظار و ريسكهاي حاصل از آنها را شناسايي كنيد. سپس در صورت شناسايي هر نوع ريسك اضافي در زمان انتقال به محل كار جديد اطلاعات لازم را از ساير افراد در اين محل جمع آوري كرده و اقدامات لازم را انجام دهيد.

اما اگر محل كارتان بصورت اشتراكي است، چه كارهايي بايد انجام دهيد؟

به ساير كارفرمايان يا كارگران خويش فرمايي كه در محل كار با شما شريكند، راجع به خطرات ناشي از كارتان و اقدامات احتياطي كه در اين خصوص انجام داده ايد توضيح دهيد. همچنين راجع به خطراتي كه متوجه شما و ناشي از كار آنهاست بينديشيد.

اما اگر برخي از ريسكها را ارزيابي كرده ايد چه كارهايي بايد انجام دهيد؟

براي مثال اگر شما از مواد شيميايي مضر استفاده مي كنيد و خطرات آنها را بر روي سلامتـي ارزيابـي نموده ايد و اقدامـات احتياطـي لازم را بـراساس مقـررات
انجام داده ايد، مي توانيد اين خطرات را كنترل شده تلقي نمائيد.

اطلاعات بيشتر در مورد الزامات قانوني و استانداردها را مي توانيد در نشريه
تحت عنوان مقدمه اي بر بهداشت و ايمني در كار با استفاده از آيين نامه هاي موجود
پيدا كنيد.

1) COSHH: control of substances Hazrdous to Healt

كنترل خطرات مواد بر روي سلامتي

2) HSE:Healt and safety excutive

كميته اجرايي ايمني و بهداشت

4-2-2- مرحله 4: ثبت يافته ها

در صورتيكه شما كمتر از 5 نفر كارگر داريد نيازي به ثبت آنچه كه انجام داده ايد، نداريد؛ اگرچه ثبت آنها مي تواند مفيد باشد. اما اگر بيش از 5 كارگر داريد بايد يافته هاي مهم حاصل از ارزيابي خود را ثبت كنيد، بدين معنا كه خطرات مهم و نتايج آن را ثبت نمايييد.

براي مثال در نصب تجهيزات الكتريكي بايد به عايق بندي و سيستم اتصال زمين و در عمليات جوشكاري بدليل ايجاد دمه هاي فلزي (فيوم) به تهويه موضعي توجه شود. شما بايد به كارگرانتان در مورد يافته هايتان توضيح دهيد.

ارزيابي ريسك بايد مناسب و كافي باشد. شما بايد قادر به نمايش موارد زير باشيد:

- كنترل مناسب انجام شده.

- افرادي كه ممكن است تحت تأثير خطرات قرار گرفته باشند را در نظر گرفته ايد.

- شما به خطرات مهم قابل مشاهده و تعداد افراديكه درگير اين خطرات هستند
توجه كرده ايد.

- اقدامات احتياطي بصورت مناسب انجام شده و ميزان ريسك در حد پاييني قرار
گرفته است.

آنچه را كه ثبت كرده ايد براي استفاده يا مراجعات بعدي نگهداري كنيد. در صورتيكه بازرسان كار از شما راجع به اقدامات احتياطي كه انجام داده ايد سؤال كنند يا زمانيكه درگير يكسري مسئوليت هاي اداري گشته ايد، اين نوشته ها به شما كمك خواهد كرد. همچنين اين نوشته ها شما مراي ياري خواهد نمود تا همواره خطرات و اقدامات احتياطي لازم را به ياد داشته باشيد و به اين ترتيب شما قادر خواهيد بود نشان دهيد كه چه الزامات قانوني را انجام داده ايد. براي اينكه مسائل را آسانتر كنيد مي توانيد به ساير اسناد و مدارك مراجعه نمائيد: نظير كتابهاي راهنما، گزارشات خط مشي ايمني و بهداشت، مقررات گروهي، دستورالعمل هاي كارخانجات توليد كننده، روشهاي ايمني و بهداشت و انجام تمهيدات و اقدامات لازم در مورد ايمني حريق.

5-2-2- مرحله 5: مرور و بازبيني ارزيابي ها

دير يا زود شما مجبور به استفاده از ماشين آلات، مواد يا روشهاي جديدي مي شويد كه مي توانند منجر به خطرات تازه اي شوند. هر تغيير مهمي كه رخ مي دهد شما بايد مجدداً عمل ارزيابي را بدليل ايجاد خطرات تازه انجام دهيد.

ارزيابي هاي خودتان را بدليل هر تغيير جزئي و بي اهميتي كه رخ مي دهد يا حتي براي هر شغل جديدي، مورد تجديد نظر قرار ندهيد.

اما اگر بدليل شغل جديد، خطرات مهم ديگري ايجاد شد شما مجبور به انجام يكسري اقدامات احتياطي براي پائين آوردن ريسكهاي ايجاده شده هستيد.

در هر صورت بازنگري مجدد ارزيابي هايتان (هرچند مدت يكبار) تمرين خوبي براي اطمينان از موثر بودن اقدامات احتياطي انجام شده توسط شما مي باشد.

راهكارهاي توسعه كارآفريني و اشتغالزايي روستايي

مقدمه

مطالعه برنامه‌ها, استراتژي‌ها, سياست‌ها و راهكارهاي مختلف توسعه (در سطوح مختلف) همراه با بررسي تجربه عملي كشورهاي مختلف در زمينه توسعه روستايي و توسعه كارآفريني و اشتغالزايي در روستاها, درس‌ها و نكات كليدي بسيار مهمي را پيش روي ما گذاشته است. اگرچه الزاماً نمي‌توان عيناً از اين تجربيات و رويكردها استفاده نمود اما توجه به آن‌ها و ”يادگيريِ“ درست نكات, باعث روشن‌شدن فضاي موضوع كارآفريني و اشتغالزايي در روستاها و تسهيل و تسريع فرآيند سياست‌گذاري در اين زمينه خواهد شد. بعلاوه مي‌توان در بسياري از موارد با بكارگيري رويكرد ”بومي‌سازي“, با استفاده از ابتكارات و دانش ساير ملل, به‌گونه‌اي اثربخش روش‌ها, طرح‌ها و برنامه‌هاي محلي را طراحي و اجرا نمود.

چرا كارآ‏فريني در روستا؟

از آنجاييكه در اكثر مناطق جهان, روستاها از جمله نواحي فقير درحال‌فرسايش محسوب مي‌شوند, انديشمندان و سياست‌گذاران تمامي كشورهاي دنيا توجه خاصي را معطوف به امر توسعه روستايي و رفع مشكلات و معضلات آن‌ها نموده‌اند. امروز صاحبنظران بين‌المللي بر اين اعتقاد هستند كه بايد جداي از سياست‌ها و استراتژي‌هاي كلان توسعه و توسعه اقتصادي (كه بسيار مهم هم هستند) به طور ويژه و مشخص به امر توسعه روستاها و ريشه‌كني فقر گسترده‌اي كه بر آن‌ها حاكم است نيز پرداخت.

مشكلات و معضلات روستاها در تمامي جهان ناشي از دو مساله اساسي است: يكي كمبود امكانات اجتماعي (ضعف زيرساخت) و ديگري كمبود درآمد (ضعف اقتصادي). از جمله امكانات اجتماعي مي‌توان به خدمات بهداشتي, آموزشي, بيمه و تامين اجتماعي, خطوط ارتباطي (حمل‌ونقل و مخابرات), امنيت, آب آشاميدني, سوخت, برق و امثالهم اشاره كرد. اگرچه بسياري از دولت‌ها برنامه‌هاي گسترده‌ و پرهزينه‌اي را براي بهبود اين زيرساخت‌ها انجام داده‌اند (همچون دولت ايران) اما مشاهدات نشانگر آن است كه اين امر خود به‌تنهايي نتوانسته است معضلات زندگي روستايي را حل كرده و آنان را از فقر برهاند و سيل مهاجرت از روستا به شهر را كاهش دهد.

كمبود درآمد عامل مهمي است كه اگر براي آن چاره‌اي انديشيده نشود اجازه نمي‌دهد طرح‌هاي توسعه روستايي به ثمر بنشيند و روستاها توسعه يافته و از حركت به سمت شهرهاي بزرگ بازايستند. كمبود درآمد روستاييان ناشي از چندين مساله است:

1. افزايش جمعيت روستاييان (مقدار مطلق)

2. بيكاري (كامل يا فصلي)

3. بهره‌وري پايين افراد و منابع

4. عدم‌جذابيت براي سرمايه‌گذاري

5. ضعف فضاي كسب‌وكاري

مطالعات مختلف نشان داده است كه يكي از مهمترين اهداف توسعه اقتصادي (چه در شهرها و چه در روستاها) ايجاد اشتغال و مهمترين سازوكار و ابزار آن, كارآفريني است. كارآفريني باعث كاهش بيكاري و افزايش بهره‌وري افراد و منابع, و بالتبع افزايش درآمد مردم جامعه مي‌گردد.

اگرچه نبايد گفت كه كارآفريني خصوصي تنها راهكار اشتغالزايي و افزايش درآمدهاي مردم روستايي است, اما قطعاً مي‌توان گفت بهترين و بهره‌ورترين نوع آن است. اقتصاددانان آن را مهمترين پيشران توسعه اقتصادي روستاها, سياست‌مداران آن را يك استراتژي كليدي براي جلوگيري از اغتشاشات و ناآرامي‌ در روستاها, كشاورزان و روستاييان آن را ابزاري براي بهبود درآمد خويش, و زنان آن را امكاني براي اشتغال در مجاورت محل سكونت خود كه مي‌تواند خودمختاري, استقلال و كاستن از نيازهاي اجتماعي آنان را در پي داشته باشد, مي‌دانند [32].

كارآفريني روستايي چيست؟

تعاريف بسيار مختلفي از كار‏آفريني وجود دارد. بعضي آن را به معناي نوآوري, بعضي معادل مخاطره‌پذيري, برخي به عنوان نيروي ثبات‌دهنده و متعادل‌كننده بازار, و تعدادي نيز آن را مترادف با ايجاد يك كسب‌وكار جديد (يا ايجاد يك كسب‌وكار بر مبناي يك ايده جديد) يا توسعه كسب‌وكار موجود مي‌دانند.

قدمت واژه‌ي كارآفرين به سال 1709 ميلادي برمي‌گردد. سِي، اقتصاددان قرن هجدهم، كارآفرين را فردي تعريف كرد كه ”منابع اقتصادي را از حوزه‌اي با بهره‌وري پايين‌تر بيرون مي‌كشد و آن‌ها را به حوزه‌اي با بهره‌وري و سود بيشتر منتقل مي‌كند“ [Drucker 1985, P.277].

در نيمه اول قرن بيستم، شومپيتر، اقتصاددان و نظريه‌پرداز اجتماعي، مطالب گسترده‌اي پيرامون كارآفريني و تأثير آن بر اقتصاد نوشت. تز شومپيتر اين بود كه كارآفرينانِ نوآور موجب نوعي ”عدم تعادل پويا“ در اقتصاد مي‌شوند. وي، فرد كارآفرين را يك ”تخريب‌گر خلاق“ قلمداد مي‌كرد كه با تجاري‌سازي نوآوري و جاانداختن آن در محيطي كه قبلاً فاقد آن بوده، تعادل اقتصادي را بر هم مي‌زند [35].

كارآفريني روستايي اساساً تفاوتي با كارآفريني در شهر ندارد جز اينكه بايد آن را در فضاي روستا تصور نمود. پترين (1994) كارآفريني روستايي را مجموع سه گزاره ذيل تعريف مي‌نمايد [32]:

1. نيرويي كه ساير منابع را براي پاسخگويي به يك تقاضا بي‌پاسخ بازار بسيج مي‌كند

2. توانايي خلق و ايجاد چيزي از هيچ

3. فرآيند خلق ارزش به وسيله امتزاج مجموعه واحدي از منابع درراستاي بهره‌گيري از يك فرصت

آنچه در مجموع مي‌توان براي تعريف مقوله كارآفريني روستايي بكار برد عبارتست از:

”بكارگيري نوآورانه منابع و امكانات روستا در راستاي شكار فرصت‌هاي كسب‌وكاري“

يافته‌هاي كليدي و راهكارهاي توسعه كارآفريني روستايي

از بررسي و تحليل مجموعه مطالعات نظري و اكتشافي (موردكاوي‌ها) انجام‌شده, مي‌توان به يافته‌هاي كليدي و درس‌هاي اساسي ذيل اشاره كرد:

1. بدون وجود يك استراتژي كلان توسعه و توسعه اقتصاديِ مشخص, نمي‌توان توفيق فراواني در امر توسعه روستايي و توسعه كارآفريني در روستاها بدست آورد. قطعاً بايد تمركززدايي يكي از مهمترين و اساسي‌ترين سياست‌هاي كلان توسعه كشور باشد.

2. استراتژي توسعه اقتصادي كشور بايد بخوبي جايگاه روستاها و رويكرد توسعه روستايي مطلوب را مشخص ساخته و براي آن ارزش و اهميت كافي قايل شود. مثلاً نمي‌توان با انتخاب يك استراتژي صنعتي‌شدن (همچون كشور ما كه اخيراً توسط وزارت صنايع و معادن معرفي شده است) به توسعه روستايي (و توسعه كشاورزي) دست يافت.

3. توسعه روستايي معادل توسعه كشاورزي نيست. توسعه كشاورزي بايد به عنوان زيرمجموعه توسعه روستايي تلقي شود. بعلاوه كشور نبايد صرفاً بر توسعه كشاورزي متمركز گردد, چون توسعه كشاورزي الزاماً به توسعه روستايي منتهي نمي‌گردد.

4. بهترين استراتژي توسعه روستايي, تركيبي از رويكرد ساختارهاي سلسله‌مراتبي سكونت‌گاه‌ها, توسعه روستايي يكپارچه و توسعه پايدار است. لازم به ذكر است توسعه پايدار ما را مجاز به بهره‌برداري بيشينه از زمين و منابع طبيعي نمي‌داند. جالب است كه بدانيم بسياري از كشورهاي پيشرفته (همچون آلمان) به كنترل و محدودسازي كشاورزي و استفاده از جنگل‌ها و مراتع خود پرداخته‌اند و بيشتر مايلند اينگونه مواد و محصولات موردنياز خود را از ديگر كشورها تامين كنند تا محيط زيست‌شان سالم باقي بماند.

5. توسعه روستايي صرفاً از طريق توسعه زيرساخت‌هاي عمراني و ارايه خدمات اجتماعي رخ نمي‌دهد. بلكه نيازمند اشتغالزايي درآمدزا براي روستاييان و تسريع توسعه فرهنگي آنان (در مقابل جذابيت‌هاي فرهنگي-اجتماعي شهرها) است.

6. سروساماندهي به ساختار سلسله‌مراتبي سكونت‌گاه‌هاي كشور بسيار ضروري است. بايد روستاهاي مركزي‌تر (بزرگ‌تر و داراي امكانات بيشتر) روستاهاي كوچك‌تر و پراكنده اطراف خود را پوشش داده و اين روستاها از طريق شهرك‌ها يا شهرهاي كوچك به شهرهاي بزرگ (و در نهايت كلان‌شهرها) ارتباط يابند. به هر حال ممكن است در اين فرآيند لازم باشد تا بسياري از مناطق دورافتاده‌تر يا غيرقابل‌دسترس (كه طبق روند موجود نيز در حال تخليه و نابودي هستند) نيز از گردونه خارج شده و ساكنان آن‌ها به ديگر روستاها يا مناطق جديد كوچ داده شوند.

7. بايد با ارايه خدمات اجتماعي و اقتصادي مناسب در نقاط واسطي همچون روستاهاي مركزي و شهرك‌ها و شهرهاي كوچك, از مهاجرت مستقيم روستاييان به شهرهاي بزرگ جلوگيري نمود. بعلاوه وجود چنين نقاط ميانجي باعث خواهد شد كه بسياري از روستاييان علاوه بر حفظ كار خود در روستا از زندگي شهري نيز برخوردار شده و بعضاً داراي كسب‌وكار جديدي در آن نقطه واسط (در كنار شغل روستايي خود) نيز شوند كه اين خود زمينه افزايش درآمد و رفاه آنان را فراهم مي‌سازد.

8. اساساً نبايستي صرفاً توسعه روستايي و توسعه كارآفريني روستايي را در بافت خود روستا تصور نمود. بلكه بايد بدان به صورت ملي نگريست. به همين جهت از مهمترين راهكارهاي توسعه كارآفريني و اشتغالزايي در مناطق روستايي مي‌توان به ايجاد شهرك‌هاي كسب‌وكاري اشاره كرد. اين شهرك‌ها با ايجاد فضاي مناسب براي رشد كسب‌وكارها و كارآفريني همچون انكوباتوري باعث رشد شركت‌ها و بنگاه‌هاي روستايي مي‌گردند.

9. در اكثر كشورهاي جهان, نسبت جمعيت روستايي به جمعيت كل كشور در حال كاهش است بطوريكه در اغلب كشورهاي پيشرفته اين مقدار زير 10 درصد مي‌باشد. جداي از مسايل مربوط به روند رشد طبيعي شهرنشيني در تمامي جهان, علت اصلي اين كاهش, محدودبودن ظرفيت توليد مناطق روستايي (به خصوص در حوزه‌هاي مربوط به كشاورزي) است. با صنعتي‌شدن و علمي‌شدن كشاورزي در كشورها, بهره‌وري منابع توليد روستايي نيز افزايش يافته و بالتبع (در درازمدت) نيازمند نيروي انساني كمتري است. اين روند خودبه‌خود باعث افزايش بيكاري و كاهش درآمد روستاييان داراي زمين و امكانات كمتر مي‌شود. به همين جهت يكي از استراتژي‌هاي اصلي اشتغالزايي در مناطق روستايي, حركت به سمت صنايع و كسب‌وكارهاي غيركشاورزي است. اينگونه كسب‌وكارها در چند حوزه اساسي قرار مي‌گيرند: صنايع تبديلي, صنايع فرهنگي, خدمات, امور دولتي و ديگر كسب‌وكارها.

10. صنايع تبديلي از جمله مهمترين زمينه‌هاي مربوط به توسعه كشاورزي, توسعه روستايي و توسعه اشتغالزايي در روستاها است. وظيفه اصلي اين صنايع, فرآوري محصولات كشاورزي و دامي روستا و تبديل آن‌ها به كالاهايي نهايي‌تر و باارزش‌تر است. اين امور اكثراً در صنايع و كارخانه‌هاي شهري انجام مي‌شود. انجام اين امور در روستاها يا نواحي اطراف روستاها باعث خلق ارزش‌افزوده بيشتر در اين مناطق و تحريك توليد مي‌شود. بعلاوه كيفيت و دوام محصولات نيز افزايش يافته و قدمي روبه‌جلو درراستاي تحكيم امنيت غذايي كشور برداشته مي‌شود. توسعه اين گونه صنايع كه به دانش و فناوري فوق‌العاده‌اي نيازمند نيستند, امري امكان‌پذير براي نواحي روستايي محسوب مي‌شود. بسياري از روستاييان نيز كه در شهرها نيز در همين نوع صنايع و كسب‌وكارها به كار مشغول مي‌شوند, كمتر به مهاجرت متمايل خواهد گشت. اينگونه صنايع, امكان صادرات مستقيم محصولات و كالاها به ديگر كشورها را فراهم آورده و باعث افزايش رونق مناطق روستايي خواهد شد.

11. صنايع فرهنگي از جمله صنايع ريشه‌دار در مناطق روستايي محسوب مي‌شوند و به جرات مي‌توان گفت زادگاه اين صنايع محسوب مي‌شوند. اگرچه صنايع فرهنگي گستره وسيعي را در برمي‌گيرند, اما مناطق روستايي بيشتر بر صنايع دستي متمركز مي‌باشند. از آنجاييكه روستاييان وقت آزاد به‌نسبه زيادي (به خصوص به صورت فصلي) در اختيار دارند, اكثراً بر زمينه‌اي از اينگونه صنايع وارد مي‌شوند. اينگونه مصنوعات يا مورد استفاده شخصي و خانوادگي قرار مي‌گيرند يا اينكه به عنوان كمك‌خرج (در كنار درآمد اصلي از كشاورزي) مورداستفاده قرار مي‌گيرند. مواد اوليه موردنياز صنايع دستي, به‌وفور در مناطق روستايي موجود مي‌باشد, بعلاوه اينكه نيازمند دانش فوق‌العاده يا فناوري سطح بالايي نيز نمي‌باشند. شايان ذكر است اين صنايع, زمينه اشتغال مناسبي نيز براي زنان (به عنوان قشر عظيمي از جمعيت روستايي) محسوب مي‌شود: از يك طرف آنان را از فضاي خانه دور نكرده و از طرف ديگر با شرايط جسماني و روحي آنان سازگاري بيشتري دارد.

12. صنعت گردشگري (توريسم) نيز از ديگر صنايع فرهنگي محسوب مي‌شود كه زمينه رشد فوق‌العاده‌اي در مناطق روستايي دارد. طبيعت زيباي مناطق روستايي همراه با جاذبه‌هاي سنتي روستانشينان, زمينه موردعلاقه گردشگران داخلي و خارجي محسوب مي‌شود. توسعه اين صنعت كه با هزينه قابل‌توجه‌اي همراه نيست, در حاشيه خود باعث توسعه كسب‌وكارهاي فراواني خواهد شد.

13. خدمات زمينه فوق‌العاده اشتغالزايي است كه حوزه درحال‌رشدي در اكثر كشورهاي جهان محسوب مي‌شود بطوريكه بسياري از انديشمندان, اقتصاد نوين را اقتصاد خدماتي مي‌نامند. خدمات زمينه بسيار مستعدي براي اشتغالزايي است چون در يك اقتصاد روبه‌رشد و پويا, نمي‌توان هيچ‌گونه محدوديتي براي توسعه خدمات در نظر گرفت. بعلاوه خدمات زمينه مناسبي براي خلاقيت و نوآوري افراد محسوب مي‌شود. بخش عمده‌اي از كارآفريني‌ها در حوزه خدمات اتفاق مي‌افتد. خدمات اجتماعي, خدمات بهداشتي, خدمات فني, خدمات آموزشي, تجارت, خدمات اقتصادي و مالي,‌ و خدمات ارتباطي از جمله مهمترين زمينه‌هاي قابل‌توسعه و اشتغالزا در مناطق روستايي هستند. قطعاً مشاركت دولت در اين زمينه مي‌تواند تسهيل‌كننده و تسريع‌كننده فرآيند توسعه خدمات در روستاها باشد.

14. دولت مي‌تواند با برنامه‌ريزي, طراحي و اجراي طرح‌هاي مختلف براي ارايه خدمات دولتي در مناطق روستايي, زمينه اشتغالزايي و كارآفريني فوق‌العاده‌اي را در روستاها ايجاد نمايد. طيف اين امور نيز بسيار گسترده است: از امور اداري, اقتصادي, انتظامي, بيمه و تامين اجتماعي گرفته تا مراقبت از محيط زيست, حفظ و توسعه مراتع و جنگل‌ها (و حتي پاسداري از مرزها و منافع عمومي و ملي). استخدام نيروهاي كاري در اين زمينه‌ها بايد به صورت محلي انجام پذيرد و تا حد ممكن به بخش خصوصي واگذار گردد. اين امر از طرف ديگر باعث كاهش حركت و مهاجرت روستاييان به شهرها براي دريافت اينگونه خدمات خواهد شد. تحقق دولت الكترونيكي در سطح روستاها, چشم‌اندازي مطلوب براي آينده است كه اكثر كشورها در حال حركت به سمت آن مي‌باشند.

15. ”رويكرد خوشه‌اي“ به توسعه, نگرش به‌نسبه جديدي است كه سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان توسعه در كشورهاي مختلف بكار مي‌گيرند. نگاه كل‌نگرانه و منسجم به مسايل و كل فضاي مربوط به يك مقوله, مديران را در اجراي برنامه‌هاي توسعه با موفقيت بيشتري همراه مي‌سازد. توسعه روستاها برمبناي توسعه خوشه‌هاي صنعتي, خوشه‌هاي فناوري و خوشه‌هاي دانشيِ روستايي, راهكار مناسبي براي توسعه روستاها و توسعه كسب‌وكارهاي روستايي است. از آنجاييكه توجه به اين رويكرد حائز اهميت فوق‌العاده‌اي است آن را در بخش بعدي و قبل از تشريح مدل توسعه اشتغالزايي و كارآفريني روستايي به گونه‌اي مفصل‌تر بيان مي‌داريم.

16. اكثر كشورهاي جهان (بالاخص كشورهاي پيشرفته)‌ درحال حركت به سمت ايجاد جامعه دانش‌بنيان, جامعه يادگيرنده و جامعه اطلاعاتي هستند. جامعه دانش‌بنيان و جامعه يادگيرنده دو روي يك سكه هستند كه از مسير تشكيل و تكامل يك جامعه اطلاعاتي مي‌گذرند. اقتصادهاي دانشي و اطلاعاتي داراي الزامات و ساختاري هستند كه اگر از آن‌ها غفلت شود اقشار روستايي از جمله آسيب‌پذيرترين گروه در آن خواهند بود. بدين جهت, اكثر كشورها برنامه‌هايي براي تقويت زيرساخت‌هاي اطلاعاتي جوامع روستايي خود (و ارتقاي سواد اطلاعاتي آنان) و مديريت اثربخش دانش در اين مناطق (در تعامل با مناطق شهري) دارند.

17. توسعه فناوري‌هاي مناسب و اشاعه آن‌ها در مناطق روستايي نقش بسزايي در توسعه كسب‌وكارها دارد. توسعه فناوري‌هاي زيستي (بيوتكنولوژي) و فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي باعث افزايش توانمندي‌هاي نوآوران و كارآفرينان روستايي و شهري (براي فعاليت در روستاها) خواهد شد. اشاعه اين فناوري‌ها به روستاها, موجي عظيم از فرصت‌هاي اشتغال را به اين مناطق سرازير مي‌نمايد. به‌ويژه امروز توسعه فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي در مناطق روستايي علاوه بر اينكه باعث تسهيل و بهبود امكانات و شرايط روستاييان مي‌شود,‌ فرصت‌هاي كاري خوبي را نيز در اختيار قشر به‌نسبه تحصيل‌كرده روستا مي‌گذارد.

18. ادغام فناوري‌هاي سنتي موجود در مناطق روستايي كشور با فناوري‌هاي نوين و پيشرفته راهكار مناسبي براي پيشرفت و روزآمدشدن محصولات و كالاهاي ساخت روستا است. بسياري از محصولات سنتي را مي‌توان با ابزارها و تجهيزات نوين توليد نمود يا آنان را با فناوري‌هاي جديد آغشته نمود. اين امر باعث بقاي صنايع سنتي فعلي و بعضاً توسعه بازار (روبه‌اضمحلال) آنان خواهد شد.

19. توسعه فناوري اميد رويكرد مناسبي براي ارتقاي كيفيت و زندگي روستاييان است. اين مفهوم كه اولين بار توسط راشمي ماير (انديشمند و آينده‌پژوه هندي) مطرح گرديد, تصريح مي‌دارد كه الزاماً توسعه كشورهاي درحال‌توسعه (و ورود به عصر فراصنعتي) از مسير صنعتي‌شدن و الگوهاي توسعه كلاسيكِ تجويزيِ غربي نمي‌گذرد. بسياري از كشورهاي توسعه‌نيافته (بالاخص در مناطق روستايي) مي‌توانند با بكارگيري مجموعه‌اي از فناوري‌هاي نرم و اثربخش كه هزينه سرانه اندكي دارند, دردسترس مي‌باشند و باعث آلودگي محيط زيست نمي‌شوند, يك مسير ”توسعه اقتصادي نرم“ را بپيمايند و جوامع خود را از فقر و فلاكت برهانند. از جمله اين فناوري‌ها مي‌توان منابع انرژي تجديدپذير (همچون سلول‌هاي خورشيدي و بيوگازها), فناوري‌هاي ارتباطي ارزان‌قيمت (تلفن‌هاي راديويي) و فناوري‌هاي مالي و اقتصادي اشاره كرد. استفاده از اين فناوري‌ها ارزان و نيازمند دانش تخصصي سطح بالايي نيست.

20. فرهنگ‌سازي از مهمترين و زيربنايي‌ترين اموري است كه بايد براي توسعه روستاها و توسعه كارآفريني در آن‌ها صورت گيرد. كارآ‏فريني نيازمند فرهنگ خاصي است كه پرورش آن بسيار سخت و نيازمند تلاشي طولاني‌مدت است. توانايي درك تغييرات و كشف فرصت‌ها, مشاركت و كار گروهي, خلاقيت و نوآوري, روحيه استقلال‌طلبي و مسؤوليت‌پذيري, مخاطره‌پذيري و مخاطره‌جويي, همگي از عناصر اصلي سازنده اين فرهنگ هستند كه نمي‌توان صرفاً با انجام برنامه‌هاي كوتاه‌مدت و ضربتي به آنها دست يافت. بهترين راهكارهاي توسعه فرهنگ كارآفريني در روستاها, ارتقاي ”سواد كارآ‏فرينيِ“ روستانشينان از طريق برنامه‌هاي آموزشي و ترويجي مختلف است. بعلاوه تدوين ساختار و معماري مشاغل روستايي و آموزش ماژولار عناصر سازنده آن‌ها يكي از رويكردهاي آموزشي نوين و اثربخش مي‌باشد. صرفاً توسعه سواد خواندن و نوشتن (سواد عمومي و پايه) راهگشاي مسايل روستايي نخواهد بود, بلكه توسعه مجموعه‌اي از سوادهاي فرهنگي, فناوري و اطلاعاتي باعث توانمندشدن روستاييان شده و آنان را در ايجاد, توسعه و بهره‌برداري از كسب‌وكارها و منابع خود ياري مي‌رساند.

21. سه استراتژي اساسي براي توسعه كارآفريني روستايي وجود دارد: يكي جذب كسب‌وكارها از ديگر مناطق (به‌خصوص مناطق شهري) به روستاها, كه در مجموع و از نگاه ملي چندان مفيد نيست. دوم حفظ و توسعه كسب‌وكارهاي موجود از طريق سياست‌ها حمايتي, كه عموماً سياست‌گذاران و مديران كشور به آن توجهي نمي‌كنند. سوم حمايت از ايجاد و تولد كسب‌وكارهاي جديد از دل خود مناطق روستايي, كه معمولاً مدنظر مي‌باشد اما نيازمند برنامه‌ريزي منسجم و بلندمدت مي‌باشد.

22. به نظر نمي‌رسد هيچ گروهي مستعدتر از فارغ‌التحصيلان روستازاده براي امر كارآفريني روستايي باشند. ايجاد شرايطي مناسب براي فعاليت و جذب اين افراد به فضاهاي روستايي از مهمترين مسايل پيش روي مديران توسعه روستايي است: ايجاد شهرك‌هاي كسب‌وكاري, ايجاد مراكز رشد (انكوباتور) روستايي و پارك‌هاي كارآفريني,‌ اعطاي تسهيلات و امكانات به آن‌ها, ارايه آموزش‌هاي كارآفريني به آن‌ها, ايجاد آموزشگاه‌هاي مختلف (كه به آموزش كارآفريني نيز بپردازند) در مناطق روستايي و نقاط واسط,‌ ايجاد مراكز آموزشي, تحقيقاتي و علمي در مناطق روستايي مستعد و تقويت ارتباطات اين‌گونه مراكز با روستاها, تحريك و انگيزش آنان به توسعه و آباداني زادگاه‌هاي خود از طريق مديران و رهبران كشور.

23. ايجاد فضاي مديريت مشاركتي در روستاها و همراه‌نمودن آنان در تصميم‌گيري‌هاي انجام‌شونده در مورد خود آنان از جمله مهمترين سازوكارهاي توسعه روستايي و بسط كارآفريني است. روحيه مشاركت‌جويي در توسعه منطقه خود, از مهمترين الزامات و پيشران‌هاي كارآفريني روستايي محسوب مي‌شود كه از طريق بسط مردم‌سالاري در سطح روستاها ناشي مي‌شود. شوراها از مهمترين سازوكارهاي اين امر هستند. كمك به ايجاد تعاوني‌ها و مشاركت در فرآيند تكامل و موفقيت آنان از مهمترين اقدامات دولت‌ها محسوب مي‌شود.

رويكرد خوشه‌اي چيست؟

هنگامي كه راجع به يك موضوع يا مساله خاص فكر مي‌كنيم, ناخودآگاه ذهنمان به مقولات مرتبط نيز كشيده مي‌شود. به عنوان مثال, هيچگاه نمي‌توان وضعيت يك كارخانه را بدون درنظرگرفتن منابع نيروي انساني آن, بازار محصولات, ساختارهاي نهادي و قانوني, نظام اقتصادي و سياسي, سيستم آموزش, فناوري‌ها, رقبا, تامين‌كنندگان, نمايندگي‌ها و سيستم خدمات بعد از فروش و امثالهم مورد بررسي درست و جامع قرار داد و راهكارهاي كارآمد و اثربخشي براي حل مشكلات و يا بهبود شرايط آن ارايه كرد. پس ما با ”خوشه‌اي“ از مسايل و مقولات مرتبط با يك موضوع خاص مواجه هستيم كه بايد همگي آن‌ها را مدنظر داشته باشيم.

در چند دهه اخير, رويكرد خوشه‌اي به مسايل كه برگرفته از نگاه ”كل‌نگرانه“ (در برابر جزءنگري) است, روش‌هاي نويني را پيش روي برنامه‌ريزان قرار داده است. اولين بار مفهوم ”خوشه‌ صنعتي“ ابداع گرديد كه كليه مسايل, موضوعات, ساختارها, سازوكارها و عناصر مرتبط با يك صنعت خاص را, در يك منطقه, كشور يا جهان, دربرمي‌گرفت (مثلاً خوشه صنعت هوافضا). اقتصاددان هارواردي, مايكل پورتر (1990) در كتاب ارزشمند خود, مزيت رقابتي ملت‌ها, از تركيب نظريات موجود در زمينه توسعه منطقه‌اي و عناصر سازنده استراتژي كسب‌وكارها, ايده خوشه‌هاي صنعتي موفق را در قالب ”الماس مزيت“ تئوريزه نمود. اين الماس از چهار عنصر ساخته شده است:

الف. شرايط عامل: مواهب منطقه‌اي در زمينه مواهب توليد همچون منابع انساني, فيزيكي, دانشي و سرمايه‌اي, و زيرساختي كه موفقيت يك صنعت خاص را تسهيل مي‌نمايد.

ب. شرايط تقاضا: ماهيت نيازها و احتياجات منطقه‌اي كه مي‌توان مشوق و محرك نوآوري بيشتر در صنايع منطقه باشد.

ج. صنايع مرتبط و حامي: شبكه‌هاي خريداران و تامين‌كنندگاني كه در تعاملي تنگاتنگ, مشوق تبادل فعالانه اطلاعات, يادگيري جمعي و نوآوري زنجيره تامين هستند.

د. استراتژي, ساختار و رقابت صنعتي: جو و فضايي كه مشوق شديد رقابت درميان توليدكنندگان محلي در عين همكاري و همياري در به‌اشتراك‌گذاري نيازها و بارورسازي آن‌ها در راستاي نوآوري و مزاياي رقابتي منطقه است.

(پورتر علاوه بر چهار عنصر اصلي مذكور, دو عامل جانبي ”دولت“ و ”شانس“ را نيز بر مزيت رقابتي و مسير توسعه خوشه‌هاي صنعتي موثر مي‌داند)

به مرور و با اهميت يافتن مقوله ”فناوري“ به جاي ”صنعت“, مفهوم ”خوشه فناوري“ متولد شد (همچون خوشه فناوري اطلاعات). امروز آنچه به طور جدي توجه انديشمندان, مديران و سياست‌گذاران را به خود جلب نموده است ظهور مفهوم ”خوشه دانشي“ است كه محوريت را در ”دانش“ مي‌بيند.

برنامه‌ريزي براي توليد, اشاعه, به‌اشتراك‌گذاري و بكارگيري دانش, مبناي نگرش خوشه‌هاي دانشي است. اولويت‌دادن به دانش به جاي مقولات ديگر (همچون مواهب طبيعي, تجهيزات, سرمايه و امثالهم) در بسياري از نقاط جهان, تجربيات موفقي به بار آورده است. حسن اصلي اين نگاه, آن است كه الزاماً كاربردپذيري آن در حوزه فناوري‌هاي برتر نيست, بلكه مي‌توان آن را به روشي موفقيت‌آميز در حوزه فناوري‌هاي سطوح متوسط و پايين (حتي صنايع سنتي و دستي) نيز بكار گرفت. شركت‌هاي مبتني بر فناوري‌هاي برتر امروزيني همچون نوكيا, ساآب و ولوو (كه همگي سوئدي هستند), همگي تا چندين سال پيش, چوب‌بري (صنايع توليد محصولات چوبي) بوده‌اند! مطالعات بانك جهاني (2003) صراحتاً به كشورهاي جهان سوم و درحال‌توسعه پيشنهاد مي‌نمايد بكوشند با بهره‌گيري از مواهب طبيعي خود, سازمان‌هايي بنانهند كه مبتني بر دانش باشند يعني مستمراً مهارت‌ها, تجربيات و شايستگي‌هاي خود را ثبت‌وضبط نموده, بهبود داده, سازوكارهاي به‌اشتراك‌گذاري و توزيع دانش سازمان را فراهم نموده, يادگيري مستمر (و مادام‌العمر) داشته باشند و از طريق نوآوري‌هاي تدريجي به بهبود مستمر محصولات و فناوري‌هاي خود بپردازند. در يك كلام, سازمان‌ها و شركت‌هاي كشورهاي درحال‌توسعه بكوشند برمبناي مواهب طبيعي, صنايع سنتي و شايستگي‌هاي موجود, مديريت دانش را در خود (و در كل كشور) بنانهند تا سريعتر و آسان‌تر بتوانند به سمت فناوري‌هاي برتر حركت كرده و از قافله پيشرفت‌هاي آينده عقب نمانند.

در همين راستا چندي است شاهد ظهور ايده ”خوشه‌هاي دانشي روستايي“ به عنوان الگويي براي نوآوري روستايي هستيم. به خصوص كشور كانادا برمبناي تجربيات موفق خود در اين زمينه, به‌طور گسترده‌اي بر اين ايده براي توسعه نوآورانه و پايدار مناطق اقتصادي روستايي كشور, متمركز گرديده است. هدف اصلي سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان در اين زمينه,‌ عقب‌نماندن مناطق روستايي كشور از قافله ”جامعه دانش‌بنيان جهاني“ است. طبق تعريف, خوشه‌هاي دانشي روستايي, به مجموعه‌اي از شركت‌هاي نوآور و مرتبط مستقر در مناطق روستايي (غيرشهري) اطلاق مي‌شود كه مي‌كوشند از طريق گردآوري, انباشت و جذب دانش درميان نقش‌آفرينان و نهادهاي محلي, به ايجاد و تقويت مزيت رقابتي بپردازند. به عنوان مثال, اين خوشه‌هاي دانشي روستايي مي‌توانند حول صنايع چوب, محصولات كشاورزي, چرم و پوست, صنايع دستي و امثالهم شكل بگيرند و توسط مديران مورد برنامه‌ريزي قرار بگيرند تا مسير توسعه خود را طي نمايند.

توصيه هاي ايمني در عمليات قطع اشجار

جلوگيري از مرگ و جراحت افراد شاغل در عمليات قطع اشجار

انستيتو ملي ايمني و بهداشت حرفه اي (NIOSH) در زمينه جلوگيري از جراحت و مرگ افراد شاغل در عمليات قطع اشجار نيازمند همكاري و مشاركت مي باشد. تحقيقات جديد NIOSHنشان مي دهد كه بسياري از كارگران و كارفرمايان در صنعت قطع اشجار با خطرات مربوط به عمليات قطع اشجار آشنا نبوده و دستورالعمل هاي ايمني و بهداشت حرفه اي صادره از طرف سازمان OSHA را در اين رابطه رعايت نمي كنند. اين مقاله شامل توصيف 6 حادثه منجر به مرگ 6 نفر از كارگران شاغل در امر قطع اشجار مي باشد.در هر حادثه مي شد از مرگ اين افراد با رعايت دستورالعملهاي ايمني و استفاده از تجهيزات ايمني، مطابق با استانداردهاي OSHA جلوگيري نمود.

NIOSH خواهان آنست كه نويسندگان مجلات تجاري، مسئولان دفاتر ايمني و بهداشت، موسسات صنعتي، اتحاديه ها و كارفرمايان در صنعت قطع اشجار موارد ذكر شده در اين اخطار را مورد توجه تمامي كارگران در معرض خطر قرار دهند.

دورنما

نرخ مرگ و مير

سيستم نظارت ملي بر مرگ و ميرهاي شغلي (NTOF) نشان مي دهد كه در طي سالهاي 1980-1989 حدود 6400 كارگر آمريكايي در اثر جراحت هاي ناشي از كار در هر سال كشته مي شوند. در طول اين 10 سال، 1492 مرگ مربوط به صنعت قطع اشجار بوده است. در حاليكه نرخ مرگ و مير متوسط سالانه براي آنها 23 برابر بقيه كارگران آمريكايي مي باشد (164 كشته براي هر 100.000 كارگر در مقايسه با 7 كشته براي هر 100.000 كارگر). اغلب، مرگ و مير در رابطه با قطع اشجار به 4 دسته شغلي تقسيم مي شود:

افراد حرفه اي شاغل در اين بخش (براي مثال، كساني كه درخت را قطع مي كنند، كساني كه
شاخه ها را قطع مي كنند. كساني كه درخت را به كنده تبديل مي كنند و كساني كه درخت را حمل
مي كنند)، رانندگان كاميون، كارگران عمومي و اپراتورهاي ماشين آلات. تعداد حقيقي افراد قطع كنند. اشجار بيشتر از تعدادي است كه توسط NTOFارائه شده زيرا روش هاي جمع آوري و
گزارش داده ها منجر به ناچيز شمردن تعداد كل مرگ و مير مي شود.

داده هاي NTOFهمچنين نشان مي دهد كه 59 درصد مرگ و مير ناشي از قطع اشجار بواسطه ضربه ناشي از افتادن يا به پرواز درآمدن اشياء و يا قرار گرفتن كارگر در ميان اشياء مي باشد. تقريباً 90 درصد اين مرگ و ميرها ناشي از درختان، گرده بينه ها، درختان مرده يا شاخه ها هستند.

بعلاوه، فعاليت سازمان NIOSH در آلاسكا مشخص كننده اين است كه قطع درختان با هليكوپتر نيز بشدت خطرناك است. اين اخطار اشاره به عمليات قطع درختان با هليكوپتر نمي نمايد ولي اطلاعات مربوط به اين موضوع در گزارش هاي جديد قابل دسترسي است.

جراحت

در سال 1992، دفتر آمار كار گزارش داد كه عمليات قطع اشجار داراي نرخ جراحتي بيش از 14000 مجروح در هر 100.000 كارگر تمام وقت است در حاليكه براي تمامي بخش خصوصي آمار 8000 نفر براي هر 100.000 كارگر وجود دارد.داده هاي مربوط به خسارت كارگران نشان مي دهد كه جراحت منجر به از دست رفتن روزهاي كاري، بسيار شبيه به جراحت هايي هستند كه منجر به مصدوميت هاي منجر به مرگ مي شود. همچنانكه اغلب مرگ و ميرهاي ناشي از قطع درختان در گروههاي شغلي چهارگانة مذكور رخ ميدهد، اغلب شكايات جهت پرداخت خسارت نيز در اين گروهها اتفاق مي افتد.

استانداردهاي رايج

OSHA

سازمان OSHAاخيراً مقررات خود را در رابطه با انواع عمليات قطع اشجار بدون توجه به اينكه استفاده نهايي فرآورده هاي جنگلي چه هستند مورد بازبيني و بسط قرار داده است. كارفرمايان مكلفند تمام استانداردها را تا 9 فوريه 1995 بكار ببندند. مقررات بازبيني شده به مقدار قابل ملاحظه اي با نسخه هاي قبلي تفاوت داشته و شامل موارد ذيل مي باشد:

1- آموزش هاي اضافي در زمينه كار و كمك هاي اوليه براي كارگران.

2- استفاده و تنوع گسترده در زمينه لوازم حفاظت فردي.

3- ملاحظات شديد تر براي استفاده از سازه هاي محافظ در برابر غلت خوردن و افتادن اشياء.

4- راهنمايي قابل درك در رابطه با روش هاي قطع درختان (شامل روش هاي مناسب براي افتادن درخت در جهت مطلوب و جلوگيري از پيچيدن و شكسته شدن نابهنگام درخت)

در سال 1976، سازمان NIOSH معيار خود را براي استانداردهاي توصيه شده تحت عنوان: «عمليات قطع درختان از قطع تا حمل» منتشر كرد. اين مدرك يكسري دستورالعمل هاي ايمني كار و تجهيزات حفاظت فردي و مداواي پزشكي را براي افراد شاغل در اين بخش توصيه نموده بود.

گزارشات حادثه:

بين اكتبر 1991 و مه 1993، برنامه برآورد كنترل و ارزيابي مرگ ومير (FACE) 13 مورد حادثه منجر به مرگ را (هر كدام شامل 1 مرگ) در صنعت قطع اشجار مورد تحقيق و بررسي قرار داده است. موارد ذيل شامل جمع بندي 6 عدد از اين حوادث است.

گزارش شماره 1

در 9 اكتبر 1992، يك كارگر مرد 33 ساله شاغل در امر قطع كردن درختان در حين استفاده از اره زنجيري كشته مي شود. او از يك اره با توان 4 اسب بخار و ابعاد 16 اينچ از نوع bow-bar استفاده مي نموده است. قرباني يك درخت كاج به طور 40 پا را قطع كرده بود.

سپس او با استفاده از اره زنجيري اقدام به قطع كردن شاخه هاي درخت مي نمايد. دراين حالت، حين قطع كردن قسمتي از درخت كه تحت تنش ناشي از وزن درخت بوده اره زنجيري لگد زده و به عقب بر مي گردد و او را از ناحيه گلو مصدوم مي نمايد.

گزارش شماره 2

در 10 اكتبر 1992 يك كارگر مرد قطع كننده درخت با سن 53 سال در اثر افتادن يك درخت قطع شده بر روي درخت ديگر و در رفتن آن دچار حادثه منجر به مرگ مي شود. قرباني يك درخت كاج به طول 70 پا را قطع كرده بود. اين درخت در حين افتادن به يك درخت كوچكتر با طول 15 پا برخورد كرده و به آن گير
مي كند. قرباني احتمالاً تصميم مي گيرد با قطع كردن درخت كوچكتر آن را آزاد كند هنگامي كه او شروع به قطع درخت كوچكتر مي نمايد، لرزش اره زنجيري باعث آزاد شدن درخت بزرگتر مي شود. درخت آزاد شده و بر روي قرباني افتاده و باعث مرگ او مي شود.

گزارش شماره 3

در 17 نوامبر 1992، يك كارگر مرد قطع كننده درخت با سن 58 سال، در اثر برخورد شاخه يك درخت با سرش كشته مي شود. قرباني در حال قطع كردن درختان در شيب 40% كوه بوده است. او در حاليكه يك درخت بلوط با طول 100 پا را قطع مي كرده، درخت بر روي سرازيري افتاده و به يك درخت ممرز در فاصله 6 متري خود برخورد كرده و يك شاخه ممرز به طول 40 پا را از آن جدا مي كند كه اين شاخه به طرف بالا و روي قرباني مي افتد. اين شاخه به مقدار 35 پا پرت شده و به سر قرباني بصورت مرگباري برخورد مي كند.

گزارش شماره 4

در 3 دسامبر 1992، يك كارگر مرد مسئول برش الوار، در حين قطع كردن يك درخت تبريزي به طول 80-90 پا در زمانيكه درخت در حال افتادن بوده، يكي از شاخه هايش به يك درخت خشك 35 پايي برخورد
مي كند. درخت خشك در ارتفاع 4 فوتي از زمين شكسته شده و از پشت به روي قرباني مي افتد. (وقتي كه قرباني به طرف مقابل آن نگاه مي كرده است ) و سر او را مضروب مي كند . اگر چه قرباني مجهز به وسايل حفاظت از سر بوده ، ضربه در همان لحظات اوليه كشنده بوده و ستون فقرات او را در ناحيه گردن مي شكند.

ِگزارش شماره 5

در 22 مارس 1993 ، يك كارگر سرپرست مرد 51 ساله و متصدي حمل درخت بصورت مرگباري از ناحيه سر بواسطه افتادن درخت آسيب مي بيند . او درحال برش درخت و تبديل آن به كنده بود . يك كارگر بعنوان كمك او در حال قطع كردن يك درخت تبريزي 58 پايي در فاصله 50 پايي قرباني بوده است . وقتي كه درخت به طرف قرباني مي افتد ، شخص مسئول برش الوار و يك كارگر ديگر فرياد اخطار را سر مي دهند با وجود اين قرباني ( كه داراي كلاه ايمني و گوشي بوده است ) آشكارا صداي آنها را نمي شنود و در نتيجه سرش مصدوم شده و فوت كند .

گزارش شماره 6

در 8 آوريل 1993 ، يك كارگر مرد اپراتور 28 ساله در اثر ضربه ناشي از ماشين كشنده گرده بينه ها كشته مي شود . قرباني در محوطه انبار كردن گرده بينه ها قرار داشته ( شيب اين قسمت 5 درصد بوده است) و ماشين حمل كننده را متوقف كرده بود و تعدادي از گرده بينه هاي آويزان را از قلاب بازكرده و دوباره سوار دستگاه كشنده شده و در حال حركت و دورزدن يك دستگاه بارگيري گرده بينه بوده كه دستگاه كشنده به روي 2 عدد گرده بينه موجود در روي زمين مي رود . يكي با قطر 6 اينچ و ديگري با قطر 14 اينچ . وقتي دستگاه از روي گرده بينه ها رد مي شود قرباني آشكارا تعادلش را از دست مي دهد و از كابين دستگاه به بيرون مي افتد و چرخ چپ عقبي دستگاه از روي او رد
مي شود . قرباني دچار چندين جراحت در ناحيه سروبدن شده و درهمانجا فوت مي كند .

نتايج

تحقيقات FACEو داده هاي مرگ ومير در سطح ملي نشان مي دهد كه بسياري از كارگران و كارفرمايان در صنعت قطع اشجار نسبت به خطرات مربوط به قطع درختان ناآگاهند و از استانداردهاي OSHAبراي پرهيز از جراحت و مرگ و مير پيروي نمي كنند. درهركدام از حوادث ذكر شده توسط NIOSH، پيروي از دستورالعملهاي ايمني OSHAجان كارگر را نجات مي داد.

توصيه ها

سازمان NIOSHپيشنهاد مي كند كه كارگران و كارفرمايان موارد ذيل را جهت جلوگيري از مرگ ومير و جراحت ناشي از قطع درختان رعايت كنند:

- از دستورالعملها و مقررات OSHAدر رابطه با عمليات قطع اشجار تحت شماره
29CFR 1910 .266 پيروي شود.

- قبل از شروع عمليات قطع اشجار، بدقت بدنبال علامات ناشي از كنده شدن پوست درخت ، شاخه هاي شكسته شده و ياديگر صدمات درختان باشيد

- مناطق كار تعيين گردد تا اينكه هيچ درختي به داخل محدوده مجاور منطقه كار سقوط نكند. فاصله بين مناطق همجوار تا منطقه كار مي بايد حداقل به اندازه طول 2 عدد درخت قطع شده باشد.

- اگر يك درخت در جلوي درخت ديگري قطع شود ، آن را از محل كار به هر طريق مكانيكي و يا روشهاي ديگر خارج كنيد تا باعث به حداقل رساندن صدمات كارگر شود.

- افراد قطع كننده درخت را نسبت به ارزيابي محل هاي تجمع برف و يخ، باد، شيب درخت،
شاخه هاي مرده، محل درختان ديگر و مراحل مقتضي در جلوگيري از ايجاد خطر براي كارگران آگاه نماييد.

- در حين بريدن درختان و يا قسمتهاي تحت تنش آنان نبايد به غير از شخص قطع كننده درخت به ديگران اجازه داد به اندازه كمتر از طول 2 درخت به آن نزديك شوند.

- مطمئن شويد وسايل نقليه و يا ماشين آلات مجهز به حفاظ بالاي سر و كمربندهاي صندلي هستند. اين مورد در رابطه با وسايل نقليه يا ماشين آلاتي كه توسط كارگران و كارفرمايان فراهم شده هم صادق است.

- كارگران را به وسايل حفاظت فردي مقتضي مجهز نماييد كه شامل دستكش ، ساق بند، كلاه ايمني، عينك ايمني و ماسك مي باشد. آنان را در رابطه با استفاده صحيح ، نگهداري ، بازرسي ، تعمير و جايگزيني اين تجهيزات آموزش داده و مجبور به استفاده نماييد. مطمئن شويد كه همه كارگران از وسايل حفاظت پاي مناسب استفاده مي نمايند.

جعبه كمك هاي اوليه در هر سايت كاري كه درختان قطع شده و حمل مي شوند و همچنين در داخل وسايل نقليه كارگران بايد موجود باشد . تعداد و محتوي جعبه كمك هاي اوليه بايد منعكس كننده حد ايزوله بودن منطقه كار ، تعداد كارگران و خطرات منطقي پيش بيني شده در محيط كار باشد.

2 – يك برنامه ايمني مكتوب شامل دستورالعمل هاي ايمني براي تمام وظايف محوله را توسعه دهيد، اجرا كنيد و كارگران را به اطاعت از آن وادار نماييد. اين برنامه ايمني بايد شامل عناصر ذيل باشد ولي به آنها محدود نشود.

- آموزش كارگران در جهت ارزيابي بريدن الوارها به جهت اينكه خطرات تشخيص داده شده و كنترل شوند.

- تعليم كارگران براي برنامه ريزي و پاك سازي گذرهاي عقب نشيني قبل از شروع هرگونه عمل قطع كردن.

- آموزش كارگران جهت روشهاي صحيح قطع درختان (براي مثال برش اوليه مناسب ، برش نهايي مناسب و مقدارتنه درخت باقي مانده در روي زمين پس از قطع كردن)

3 – قبل از شروع كار ، بازبيني روزانه و اوليه راجهت شناسايي و اجرا كردن كنترل هاي مقتضي به جريان بياندازيد.

4 – يك شخص ذي صلاح را براي به اجرا در آوردن بازرسي هاي ايمني و اطمينان از انجام كارها توسط كارگران، مطابق با دستورالعمل هاي ايمني كار مشخص نماييد . بلافاصله هرگونه خطر شناسايي شده و يا عمل غير صحيح را تصحيح نماييد.

5 – بر انتخاب و استفاده از اره هاي زنجيري نظارت نماييد.

- مطمئن شويد كه اره زنجيري و افراد مربوطه بصورت مقتضي بر حسب نوع كار انتخاب شده اند

- اره زنجيري را مطابق با معيارهاي ايمني انتخاب نماييد مثل ترمزهاي زنجير، طراحي سيستم ضد لگدزدن زنجير، سوئيچ هاي ايمني و اجزاء جاذب ارتعاش.

- مطمئن شويد كه اره زنجيري مطابق دستورالعمل سازنده آن استفاده تنظيم و تعمير و نگهداري
مي شود.

تعريف حق العملكار و شرايط عمومي حق العملكاري در گمرك

ماده 376- حق العمل كاردر گمرك به شخصي (اعم از حقيقي يا حقوقي) اطلاق ميشود كه تشريفات گمركي كالاي متعلق به شخص ديگري را به وكالت از طرف آن شخص در گمرك انجام بدهد كسانيكه بدون داشتن كارت حق العمل كاري تشريفات گمركي كالا را به وكالت انجام مي دهند نمي توانند بيش از 10 مرتبه در سال به اين كار اقدام نمايند. مستخدمين تجارتخانه ها يا مستخدمين حق العمل كاران كه منحصرأ كارهاي آن تجارتخانه يا آن حق العمل كار را در گمرك انجام مي دهند مشمول مقررات ماده 382 اين آئين نامه خواهند بود.

ماده 377- هيچ شخصي بعنوان حق العمل كار در گمرك پذيرفته نميشود مگر اينكه پروانه مخصوص اين شغل را از اداره كل گمرك تحصيل نموده باشد.

پروانه حق العمل كاري در گمرك به اشخاصي داده ميشود كه داراي كارت بازرگاني بوده و حائز شرايط مذكور در زير باشند:

1. تابعيت ايران

2. سن كمتر از بيست و پنج سال نباشد.

3. نداشتن محكوميت به جنحه و جنايت و عدم سابقه قاچاق در گمرك به گواهي كتبي مقامات مربوط.

4. حداقل داشتن ديپلم دبيرستان ، دارندگان مدارك تحصيلي بالاتر در شرائط مساوي حق تقدم خواهند داشت .

5. كارمند دولت نباشد.

6. پذيرفته شدن در امتحان قانون امور گمركي و آئين نامه آن كه از طرف گمرك هر سال يكبار بعمل خواهد آمد.

تبصره – اشخاصيكه در تاريخ تصويب اين آئين نامه بيش از سه سال سابقه حق العمل كاري دارند از داشتن مدرك تحصيلي فوق و دادن امتحان معاف خواهند بود ولي پس از يكسال تمديد كارت حق العمل كاري آنها موكول به توفيق در امتحان موضوع اين ماده خواهد بود.

ماده 378- حق العمل كاران به دو طبقه تقسيم و از آنان وجه الضمان نقدي يا تضمين بانكي به شرح زير اخذ ميشود :

1. كساني كه درآمد غيرخالص حق العمل كاري سالانه آنها تا چهارصد هزار ريال باشد يكصد هزار ريال.

2. كساني كه درآمد غيرخالص حق العمل كاري سالانه آنها از چهارصد هزار ريال به بالا باشد دويست هزار ريال.

تبصره 1- وجوهي كه به عنوان وجه الضمان اخذ ميشود تا موقعي كه حق العمل كار در گمرك به شغل خود ادامه مي دهد بايد در بانك به حساب سپرده ثابت گذارده شود و سود آن عايد صاحب وجه ميگردد.

تبصره 2- در صورتيكه ميزان درآمد حق العمل كار در يك سال طبق دفتر مذكور در ماده 383 اين آئين نامه از حد نصاب تجاوز نمايد موظف است موقع تمديد پروانه تضمين خود را به تناسب كاركرد سالانه افزايش دهد.

ماده 379- براي تحصيل پروانه حق العمل كاري در گمرك داوطلبان اين شغل بايد كتبأ ازگمركي كه مي خواهند در آنجا حق العمل كاري كنند درخواست صدور پروانه نمايند متقاضي بايد به درخواست خود مدارك حائز بودن شرايط مذكور در ماده 377 اين آئين نامه كه از طرف مقامات صلاحيتدار بايد صادر شده باشد با سه قطعه عكس ضميمه نمايد، رئيس گمرك مزبور درخواست و ضمائم آن را رسيدگي و تحقيقاتي نيز درباره سوابق متقاضي بعمل آورده درصورتيكه اشكالي در قبول تقاضا به نظرش نرسد پروانه صادر و امضاء‌و آن را به ضميمه درخواست و ضمائم ضمن گزارش براي تصويب و امضاء به اداره كل گمرك ارسال مي دارد . موقع تسليم پروانه به ذينفع بايد به نسبت درجه بندي به ترتيب 100 و 200 ريال از او اخذ و معادل آن تمبر به پروانه الصاق و ابطال شود.

تبصره 1- درخواست حق العمل كاري روي اوراق چاپي طبق نمونه مخصوص تنظيم و امضاء متقاضي بايد در ذيل تقاضانامه از طرف دفاتر اسناد رسمي گواهي شده باشد.

تبصره 2- اشخاصي كه در گمركهاي مختلف مي خواهند به حق العمل كاري بپردازند در تقاضاي خود بايد اين نكته را تصريح نمايند و درخواست خود براي صدور پروانه مستقيمأ به اداره كل گمرك تسليم دارند. اداره كل گمرك مجاز است به تناسب حجم كار و خصوصيات هر يك از گمرك خانه ها تعداد حق العمل كاران را تعيين و محدود نمايد و براي تأمين اين منظور ادارات گمرك شهرستانها موظفند تا قبل از پايان دي ماه هر سال عده حق العمل كاران موظفند تا قبل از پايان دي ماه هر سال عده حق العمل كاران را كه در سال بعد مورد احتياج خواهد بود به مركز گزارش دهند تا اداره كل گمرك براي صدور پروانه جديد با رعايت مفاد ماده 377 اين آئين نامه و حق تقدم از نظر معدل امتحانات مربوط اقدام نمايد.

**1 ماده 380- مدت اعتبار پروانه حق العمل كاري فقط يكسال از تاريخ صدور آن است درصورتيكه دارنده پروانه مايل به ادامه حق العمل كاري در گمرك باشد بايد قبل از انقضاء مدت و با پرداخت بهاي تمبر پروانه و تسليم دفتر مخصوص حق العمل كاري موضوع ماده 383 اين آئين نامه درخواست تمديد آن را از گمركي كه پروانه را گرفته بكند رئيس گمرك محل درصورتيكه تخلفي كه مستلزم محروميت دائم يا موقت از شغل حق العمل كاري باشد از متقاضي نديده و ادامه شغل او را صلاح بداند مي تواند با ملاحظه دفتر حق العمل كاري سال قبل و پلمپ و امضاي دفتر حق العمل كاري سال بعد تا يكسال ديگر پروانه را در صورتيكه حق العمل كار سابقه ترخيص سالانه حداقل يكصد اظهارنامه در گمرك خانه هاي درجه 1 يا پنجاه اظهارنامه در گمرك خانه هاي درجه 2 يا 25 اظهارنامه در گمرك خانه هاي درجه 3 داشته باشد تمديد نمايد.

تبصره – درجه بندي گمرك خانه هاي موضوع اين ماده اول دي ماه هر سال وسيله اداره كل گمرك تعيين و اعلام ميگردد.

ماده 381- حق العمل كار موظف است اصل وكالتنامه رسمي ثبتي اشخاصي كه به حساب آنها تشريفات گمركي را انجام مي دهد طبق نمونه اي كه اداره كل گمرك تعيين مي نمايد تنظيم و به اداره كل گمرك تسليم و رونوشت گواهي شده آن را در هر مورد به اظهارنامه تسليمي ضميمه نمايد.

ماده 382- براي مستخدمين تجارتخانه ها و مستخدمين حق العمل كاران كه جهت انجام تشريفات گمركي يا كمك در انجام امورگمركي به گمرك مراجعه و منحصرأ كارهاي مربوط به تجارتخانه يا حق العمل كار مربوط را انجام مي دهند با رعايت شرايط و تشريفات زير كارت مخصوصي صادر ميگردد.

الف – اين قبيل اشخاص علاوه بر داشتن سواد درحدود سوم دبيرستان وداشتن اطلاعات مربوط به امور گمركي بايد داراي شرايط مقرر در بندهاي 1 و 3 و 5 ماده 377 اين آئين نامه باشند و درباره اين قبيل مستخدمين حداقل سن بيست سال خواهد بود.

ب – اگر فقط بعنوان كمك در انجام تشريفات گمركي دخالت نمايند بايد معرفينامه اي كه امضاي آن در دفاتر اسناد رسمي گواهي شده باشد از طرف تجارتخانه يا حق العمل كار با تعيين حدود مداخله در امور ارائه نمايند در اين صورت حق امضاي اوراق و اظهارنامه را نداشته و اين قبيل اوراق فقط با امضاي بازرگانان يا حق العمل كاري كه از طرف صاحب كالا وكالت دارد درگمرك قبول ميشود.

ج – اگر بخواهند اظهارنامه و اوراق را نيز امضا كنند بايد وكالتنامه رسمي و ثبتي با رعايت شرايط ماده 381 اين آئين نامه از از صاحب كالا در دست داشته و به گمرك تسليم و رونوشت گواهي شده آن را در هر مورد به اظهارنامه تسليمي ضميمه نمايند.در صورتيكه چنين اختياري از طرف حق العملكار به مستخدم خود داده شود به شرطي پذيرفته ميشود كه آن حق العمل كار طبق وكالتنامه صاحب كالا كه به گمرك تسليم نموده وكالت در توكيل هم داشته باشد. در هر دو حال دهنده معرفي نامه يا وكالتنامه بايد نسبت به اعمال شخص معرفي شده به گمرك به شرح زير ضمانت كتبي بسپارد.

اينجانب …………. داراي كارت بازرگاني / پروانه حق العمل كاري شماره صادره اتاق بازرگاني و صناع ايران / گمرك تعهد مي نمايم هر گاه در اثر اعمال آقاي ………. به اداره كل گمرك جمهوري اسلامي ايران ضرر و زياني وارد شود و يا در اثر تخلف از مقررات گمركي جريمه به او تعلق بگيرد ضرر و زيان وارده را جبران و جريمه متعلق را طبق نظر گمرك پرداخت نمايم.

د – براي هر يك از اين اشخاص پس از تسليم معرفينامه يا وكالتنامه (اصل يا رونوشت گواهي شده ) و اسناد و مدارك مقرر رئيس اداره در صورتيكه آن را حائز شرايط تشخيص داد كارت مخصوصي مبني بر حدود اختياراتيكه از طرف معرف يا موكل به دارنده آن داده شده است براي مدتي كه از يكسال تجاوز نخواهد كرد صادر مي نمايد. كارتهاي مزبور در دو نسخه صادر و به هر دو نسخه بايد عكس دارنده آن الصاق و با دريافت پنجاه ريال به نسخه اول تمبر الصاق و ابطال شود.

نسخه اول كارت به ذينفع تسليم نسخه دوم در پرونده مربوط به حق العمل كار معرف يا موكل ضبط ميشود و اگر دارنده كارت مستخدم تجارتخانه باشد براي او پرونده مخصوصي باز و نگهداري ميشود.

تبصره - حق العمل كاران مي توانند با توجه به حجم كار خود در گمرك عده لازم نماينده را با تشخيص رئيس گمرك و رعايت مقررات مربوط معرفي نمايند.

ماده 383- حق العمل كار موظف است تمام عملياتي را كه در گمرك به وكالت اشخاص انجام مي دهد در دفتر مخصوص ثبت نمايد اين دفتر به هزينه حق العمل كار طبق نمونه و دستوري كه گمرك مل مي دهد نگاهداري ميشود و قبل از شروع به ثبت بايد برگهاي آن از طرف گمرك محل شماره گذاري و دفتر پلمپ شود و در اولين برگ دفتر مزبور نام و نشاني حق العمل كار و شماره و تاريخ پروانه صادره از اداره كل گمرك و همچنين تعداد برگهاي آن قيد و به امضاي رئيس گمرك برسد و سپس در مقابل رسيد حق العمل كار تسليم شود.

ماده 384- رئيس گمرك حق دارد هر موقعي كه بخواهد دفتر حق العمل كار را رسيدگي كند و حق العمل كار موظف است به محض اخطار كتبي رئيس گمرك دفتر خود را بلافاصله جهت رسيدگي به اختيار او بگذارد رئيس گمرك يا نماينده او در هر دفعه كه دفتر را رسيدگي مي كنند بايد رويت خود را با قيد تاريخ در زير آخرين ثبت يادداشت و امضا نمايد.

ماده 385- حق العمل كار مكلف است دفتر مزبور را هميشه مرتب و بدون حك و خدشه نگهدارد.

بخش دوم – تخلفات حق العملكاران و مجازات آنها

ماده 386- هرگاه حق العمل كاردر ضمن اشتغال به شغل حق العمل كاري درگمرك عمدأ‌ اظهارنامه خلاف واقع تنظيم و يا اقدامي برخلاف قانون و آئين نامه گمركي مرتكب شود كه متضمن زيان مالي دولت باشد تخلف او به پيشنهاد گمرك در كميسيوني مركب از نمايندگان وزارت اقتصاد و اتاق بازرگاني و صنايع و معادن ايران و اداره كل گمرك جمهوري اسلامي ايران رسيدگي و در صورت ثبوت تخلف طبق رأي قطعي كميسيون مزبور پروانه حق العمل كار متخلف به صورت موقت يا دائم باطل خواهد شد . (ماده 36 قانون امور گمركي) چنانچه حق العمل كار در ارتكاب قاچاق گمركي دخالت داشته باشد علاوه بر اجراي مقررات بالا مشمول مقررات مرتكبين قاچاق نيز خواهد بود.

تبصره – هرگاه حق العمل كار متخلف از اشخاص حقوقي باشد مقررات اين ماده هم شامل شخص حقوقي مزبور و هم شامل كساني كه در آن شخصيت حقوقي داراي حق امضاء بوده و اظهارنامه خلاف را امضا كرده و يا در آن اقدام خلاف مداخله داشته اند مي باشد و هر گاه حق العمل كار مزبور از اشخاص حقيقي باشد در مدت ممنوعيت نمي تواند بعنوان شخصي كه داراي امضاء در يك شخصيت حقوقي حق العمل كاري است در امور حق العمل كاري گمركي مداخله نمايند.

ماده 387- گمرك هر محل بايد براي هر يك از حق العمل كاراني كه با تحصيل پروانه مشغول حق العمل كاري در گمرك آن محل باشند پرونده مستقلي مركب از سه پوشه نگاهدارد. اوراقيكه در اين پرونده ها هميشه بايد موجود باشد به شرح زير است:

پوشه اول – درخواست متقاضي براي تحصيل پروانه

رونوشت يا فتوكپي گواهي شده پروانه حق العملكاري

فتوكپي گواهي شده كارت بازرگاني موضوع ماده 377 اين آئين نامه ورقه رسيد دفتر حق العمل كاري موضوع ماده 383 اين آئين نامه.

پوشه دوم – يك نسخه از هر صورتمجلس تخلف يا صورتمجلس قاچاق كه بر عليه او در گمرك تنظيم ميشود.

پوشه سوم – هر نوع مكاتبات و مراسلات ديگري كه در مورد شخص حق العمل كار مبادله ميشود.

حق‌العمل کارى (کميسيون)

مادهٔ ۳۵۷

حق‌العمل کار کسى است که به اسم خود ولى به‌حساب ديگرى (آمر) معاملاتى کرده و در مقابل حق‌العملى دريافت مى‌دارد.

مادهٔ ۳۵۸

جز در مواردى که به‌موجب مواد ذيل استثناء شده مقررات راجعه به وکالت در حق‌العمل کارى نيز رعايت خواهد شد.

مادهٔ ۳۵۹

حق‌العمل کار بايد آمر را از جريان اقدامات خود مستحضر داشته و مخصوصاً در صورت انجام مأموريت اين نکته را به فوريت به او اطلاع دهد.

مادهٔ ۳۶۰

حق‌العمل کار مکلف به بيمه کردن اموالى که موضوع معامله است نيست مگر اينکه آمر دستور داده باشد.

مادهٔ ۳۶۱

اگر مال‌التجاره‌اى که براى فروش نزد حق‌العمل کار ارسال شده داراى عيوب ظاهرى باشد حق‌العمل کار بايد براى محفوظ داشتن حق رجوع برعليه متصدى حمل و نقل و تعيين ميزان خسارات بحرى (آواري) به وسايل مقتضيه و محافظت مال‌التجاره اقدامات لازمه به‌عمل آورده و آمر را از اقدامات خود مستحضر کند و الاّ مسئول خسارات ناشيه از اين غفلت خواهد بود.

مادهٔ ۳۶۲

اگر بيم فساد سريع مال‌التجاره‌اى رود که نزد حق‌العمل کار براى فروش ارسال شده حق‌العمل کار مى‌تواند و حتى در صورتى‌که منافع آمر ايجاب کند مکلف است مال‌التجاره را با اطلاع مدعى‌العموم محلى که مال‌التجاره در آنجا است يا نماينده او به فروش برساند.

مادهٔ ۳۶۳

اگر حق‌العمل کار مال‌التجاره‌اى را به کمتر از حداقل قيمتى که آمر معين کرده به‌ فروش رساند مسئول تفاوت خواهد بود مگر اينکه ثابت نمايد از ضرر بيشترى احتراز کرده و تحصيل اجازه آمر در موقع مقدور نبوده است.

مادهٔ ۳۶۴

اگر حق‌العمل کار تقصير کرده باشد بايد از عهده کليه خساراتى نيز که از عدم رعايت دستور آمر ناشى شده بر‌آيد.

مادهٔ ۳۶۵

اگر حق‌العمل کار مال‌التجاره‌اى را به کمتر از قيمتى که آمر معين کرده بخرد و يا به بيشتر از قيمتى که آمر تعيين نموده به‌ فروش رساند حق استفاده از تفاوت نداشته و بايد آن را در حساب آمر محسوب دارد.

مادهٔ ۳۶۶

اگر حق‌العمل کار بدون رضايت آمر مالى را به نسيه بفروشد يا پيش‌قسطى دهد ضررهاى ناشيه از آن متوجه خود او خواهد بود مع‌ذلک اگر فروش به نسيه داخل در عرف تجارتى محل باشد حق‌العمل کار مأذون به آن محسوب مى‌شود مگر در صورت دستور مخالف آمر.

مادهٔ ۳۶۷

حق‌العمل کار در مقابل آمر مسئول پرداخت وجوه و يا انجام ساير تعهدات طرف معامله نيست مگر اينکه مجاز در معامله به اعتبار نبوده و يا شخصاً ضمانت طرف معامله را کرده و يا عرف تجارتى بلد او را مسئول قرار دهد.

مادهٔ ۳۶۸

مخارجى که حق‌العمل ‌کار کرده و براى انجام معامله و نفع آمر لازم بوده و هم‌چنين هر مساعده‌اى که به نفع آمر داده باشد بايد اصلاً و منفعتاً به حق‌العمل کار مسترد شود.

حق‌العمل کار مى‌تواند مخارج انباردارى و حمل و نقل را نيز به‌حساب آمر گذارد.

مادهٔ ۳۶۹

وقتى حق‌العمل کار مستحق حق‌العمل مى‌شود که معامله اجراء شده و يا عدم اجراء آن مستند به‌ فعل آمر باشد.

نسبت به امورى که در نتيجه علل ديگرى انجام‌پذير نشده حق‌العمل کار براى اقدامات خود فقط مستحق اجرتى خواهد بود که عرف و عادت محل معين مى‌نمايد.

مادهٔ ۳۷۰

اگر حق‌العمل کار نادرستى کرده و مخصوصاً در موردى‌که به‌حساب آمر قيمتى علاوه بر قيمت خريد و يا کمتر از قيمت فروش محسوب دارد مستحق حق‌العمل نخواهد بود به‌علاوه در دو صورت اخير آمر مى‌تواند خود حق‌العمل کار را خريدار يا فروشنده محسوب کند.

تبصره:

دستور فوق مانع از اجراءِ مجازاتى که براى خيانت در امانت مقرر است نيست.

مادهٔ ۳۷۱

حق‌العمل کار در مقابل آمر براى وصول مطالبات خود از او نسبت به اموالى که موضوع معامله بوده و يا نسبت به قيمتى که اخذ کرده - حق حبس خواهد داشت.

مادهٔ ۳۷۲

اگر فروش مال ممکن نشده و يا آمر از اجازه فروش رجوع کرده و مال‌التجاره را بيش از حد متعارف نزد حق‌العمل کار بگذارد حق‌العمل کار مى‌تواند آن را با نظارت مدعى‌العموم بدايت محل يا نماينده او به‌طريق مزايده به فروش برساند(۱) .

(۱) منظور از مدعى‌العموم بدايت، دادستان شهرستان است. ضمناً با توجه به تبصرهٔ مادهٔ ۱۲ قانون تشکيل دادگاه‌هاى عمومى و انقلاب مصوب ۱۵/۴/۱۳۷۳ دادستان و دادسراى عمومى از تشکيلات قضائى حذف و وظايف آن حسب مورد به رؤساى دادگاه‌هاى عمومى و دادگسترى محول شده است.

اگر آمر در محل نبوده و در آنجا نماينده نيز نداشته باشد فروش بدون حضور او يا نماينده او به‌عمل خواهد آمد ولى در هرحال قبلاً بايد به او اخطاريه رسمى ارسال گردد مگر اينکه اموال از جمله اموال سريع‌الفساد باشد.

مادهٔ ۳۷۳

اگر حق‌العمل کار مأمور به خريد يا فروش مال‌التجاره يا اسناد تجارتى و يا ساير اوراق بهادارى باشد که مظنه بورسى يا بازارى دارد مى‌تواند چيزى را که مأمور به خريد آن بوده خود شخصاً به‌عنوان فروشنده تسليم بکند و يا چيزى را که مأمور به فروش آن بوده شخصاً به‌عنوان خريدار نگاه‌ دارد مگر اينکه آمر دستور مخالفتى داده باشد.

مادهٔ ۳۷۴

در مورد ماده فوق حق‌العمل کار بايد قيمت را برطبق مظنه بورسى يا نرخ بازار در روزى که وکالت خود را انجام مى‌دهد منظور دارد و حق خواهد داشت که هم حق‌العمل و هم مخارج عاديه حق‌العمل کارى را برداشت کند.

مادهٔ ۳۷۵

در هر موردى‌که حق‌العمل کار شخصاً مى‌تواند خريدار يا فروشنده واقع شود اگر انجام معامله را به آمر بدون تعيين طرف معامله اطلاع دهد خود طرف معامله محسوب خواهد شد.

مادهٔ ۳۷۶

اگر آمر از امر خود رجوع کرده و حق‌العمل کار قبل از ارسال خبر انجام معامله از اين رجوع مستحضر گردد ديگر نمى‌تواند شخصاً خريدار يا فروشنده واقع شود.

تاریخچه عکاسی :
سالها قبل از اینکه عکاسی اختراع شود اساس کار دوربین عکاسی وجود داشت. یک دانشمند مسلمان به نام ابن هیثم در قرن پنجم هجری / یازدم میلادی وسیله ای را به نام جعبه تاریک در مشاهده کسوف استفاده کرده بود.اتاقک تاریک، عبارت بود از جعبه یا اتاقکی که فقط بر روی یکی از سطوح آن روزنه ای ریز، وجود داشت. عبور نور از این روزنه باعث میشد که تصویری نسبتا واضح اما به صورت وارونه در سطح مقابل آن تشکیل شود.
این وسیله، طی جنگهای صلیبی به اروپا راه یافت. لئوناردو داوینچی نقاش و نابغه قرن شانزدهم، در یادداشتهای خود خواص اتاقک تاریک را شرح داده است. هم چنین وی آن را کامرا آبسکورا (Camera Obscura) و روزنه ریز آن را نیز پین هول (Pine Hole) نامید.
این وسیله به شدت مورد توجه نقاشان قرار گرفت و تمامی نقاشان بخصوص نقاشان ایتالیایی قرن شانزدهم از آن برای طراحی دقیق منظره ها و ملاحضه دورنمایی صحیح استفاده می کردند، به این ترتیب که کاغذی را بر روی سطح مقابل روزنه قرار می دادند و تصویر شکل گرفته را ترسیم می کردند.
این تصاویر بسیار واقعی و از پرسپکتیو صحیحی برخوردار بود.

در حدود سال ۱۵۰۵ میلادی نیز ژرم کاردان (Jerome Cardan) ریاضی دان ایتالیایی یک عدسی محدب بر روزنه اتاقک تاریک نصب کرد، این کار باعث شد تا تصویر وضوح بیشتری پیدا کند.

اما سیاه شدن املاح نقره در اثر تابش نور به وسیله شیمیدان آلمانی ، شولتز(Schulze) وبه طور اتفاقی کشف شد. ماجرا از این قرار بود که روزی وقتی شولتز وارد آزمایشگاه شد، متوجه شد برگ درختی بر روی کاغذی که به نیترات نقره و آهک آغشته بود افتاده، بعد از اینکه برگ را از روی کاغذ برداشت متوجه شد که قسمتی که برگ روی آن بوده مثل سایر بخش های کاغذ سیاه نشده است.
این پدیده باعث آغاز فعالیتهای جدیدی برای شناسایی مواد حساس به نور شد.

و اینکه در سال ۱۸۱۹ سرجان هرشل(Sir John Fedric William Herschel) انگلیسی محلول ثبوت را کشف کرد. ماده ای که هرشل به عنوان ماده ثابت کننده تصویر معرفی کرد هیپوسولفیت دوسود نام داشت. کار مهم دیگری که هرشل انجام داد به کاربردن الفاظ منفی (Negative) و مثبت (Positive) درمورد تصاویر بود.

تا اینکه سرانجام بین سالهای ۱۸۲۲ و ۱۸۲۶ یک مخترع فرانسوی به نام نیسفور نی یپس (Joseph Nicephore Niepce) توانست اولین عکس دنیا را ثبت کند.

وی این عکس را در املاک شخصی خود واقغ در دهکده ای به نام سن لودووارن در چند کیلومتری شالن سورسن تهیه کرد.
نی یپس در واقع برای اولین بار مواد حساس را در اتاقک تاریک به کار برد. عکسی که وی تهیه کرد حدود ۸ ساعت بوسیله خورشید نور دیده بود. وی این روش را هلیوگرافی (Heliography) یا ترسیم بوسیله خورشید نامید.

نی یپس در سال ۱۸۲۹ با یک فرانسوی دیگر به نام لویی ژاک مانده داگر (Louis Jacques Mande Daguerre) آشنا شد. اگر نقاش مرفه و صاحب گالری در پاریس بود و ضمنا تجربه های با ارزشی نیز در زمینه عدسیها و جعبه تاریک داشت.
پس از مرگ نی ئپس ، داگر کار وی را ادامه داد و او پس از چند سال روشی را ابداع کرد که آن را (داگرئوتیپ) نامید.

داگر و نی پپس:

سالها بعد کلمه فتوگرافی که بوسیله سرجان هرشل و از ترکیب دو کلمه یونانی فتوس (Photo) به معنی نور و گرافوس (graphein) به معنای رسم کردن ابداع شده بود جای آن را گرفت.

در آن زمان عکاسی برای مردم سحر و جادو تلقی می شد تا جایی که تصاویر به دست آمده را آینه حافظه دار نامیده بودند.

در سال 1838 شیمیدان انگلیسی به نام ویلیام هنری فوکس تالبوت (William Henry Fox Talbot) با تهیه تصویر نگاتیو در ابعاد کوچکتر ، بزرگسازی تصویر و به دست آوردن تصویر پوزتیو یا مثبت دو مرحله اصلی را در ظهور عکس تکمیل کرد.

قبل از این عکاسان مجبور بودند سطح حساس را به اندازه شی مورد نظر بسازند. ( فرض کنید اگر قرار بود از یک فیل عکس بگیرند چه دوربینی با چه اندازه ای می خواستند!!)

در آن زمان برای گرفتن عکس مدت و هزینه زیادی صرف میشد .لابراتوارها سیار بودند و حمل و نقل شیشه ها (که عکس ها روی آنها ظهور میشد) بسیار سخت بود.
از طرفی سوزه باید در طول زمان گرفته شدن عکس بدون حرکت میماند! که برای سوژه های جاندار مثل انسان از آپولو (وسیله ای برای شکنجه انسان) استفاده میکردند. با اختراع امولسیون تر یا کلودیون این زمان به ۲-۳ ثانیه تقلیل یافت. بعدها با اختراع امولسیون ژلاتین دار یا امولسیون خشک توسط ریچارد مادوکس (Richard Maddox) این زمان به ۱/۲۵ ثانیه کاهش پیدا کرد.

و اما اشخاص زیادی برای ارتقاء عکاسی تلاش کردند که یکی از معروفترین این افراد جرج ایستمن (GeorgeEastman) بود که تلاش کرد تا عکاسی را در اختیار همگان قرار دهد وی هم چنین بنیانگذار موسسه کداک است.

نخستین عکاس ایرانی

نخستین مرد عکاس ایرانی را برخی پژوهشگران تاریخ عکاسی ایران شاهزاده ملک قاسم میرزا دانسته‌اند که به روش داگروتیپ بر روی صفحه نقره عکاسی می‌‌کرده است.و عده ای ناصرالدین شاه قاجار را نیز به سبب علاقه بسیار او به این فن، از آغاز گران ایرانی عکاسی برشمرده اند.شاه عکاسی را از عکاسی فرانسوی به نام "فرانسیس کارلهیان " که به همراه فرخ خان امین الدوله برای اموزش و ترویج عکاسی به ایران آورده شده بود،آموخت. اعتماد السلطنه در کتاب خاطراتش بارها به عکاسی توسط شاه اشاره کرده است. در آلبوم خانه کاخ گلستان نیز عکس‌های بسیاری موجود است که عکسبرداری آنها توسط ناصرالدین شاه انجام گرفته است.آقا رضا عکاسباشی، حسنعلی عکاس، آقایوسف عکاس،امیر جلیل الدوله قاجار، میرزا احمد صنیع السلطنه، ابوالقاسم ابن محمد تقی نوری، میرزا ابراهیم خان عکاسباشی، آنتوان خان سوریوگین و عبدالله قاجار از دیگر عکاسان پُرکار و نامدار دوران قاجار به شمار می‌‌آیند که نمونه آثار آنان در میان مجموعه‌های باقیمانده از دوران قاجار و نزد اشخاص، به فراوانی دیده می‌‌شود. برای آگاهی بیشتر به این کتاب‌ها نگاه کنید:

1- افشار،ایرج،گنجینهٔ عکسهای ایران، نشر فرهنگ ایران، تهران 1370

2- ذکا،یحیی، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1376

3- طهماسب پور،محمدرضا،ناصرالدین،شاهِ عکاس، نشر تاریخ ایران، تهران 1381 4- آقا رضا عکاسباشی، آلبوم عکس ها و دو مقاله به قلم دکترمحمدستاری، محمدرضاطهماسب پور،عکسخانه شهر، 1385

نخستین عکاسی در شب (در ایران)

نخستین عکاسخانه‌ای که توانست در شب عکس برداشته و بر آن تبلیغ بکند عکاسخانه "محمد جعفر خادم" نزدیک چهار راه حسن آباد بود، (تا آن زمان بجز در روز و توسط نور آفتاب گرفتن عکس مقدور نبود). وی با به کار گیری نور مصنوعی چراغ‌های الکتریکی توانست در عکاسخانه خود که تا آن زمان فقط با استفاده از نور روز عکس برداری امکان‌پذیر بود، امکان عکس برداری در محیط بسته عکاسخانه را در روز و شب فراهم کند. عکس برداری به این روش به دلیل به کارگیری نیروی الکتریسیته بسیار گران و تقریباً 3برابر قیمت عکس‌هایی بود که در نور روز گرفته می‌‌شد.

برای آگاهی بیش تر نگاه کنید به:

ذکا،یحیی،تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران،انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1376،مقاله مربوط به محمد جعفر خادم

نخستین کسی که عکس را به روش صفحه ی نقره‌ای "داگروتیپ"چاپ کرد

نخستین آغاز گران عکاسی در ایران، اروپاییانی از کشورهای روسیه، فرانسه، اتریش و ایتالیا بودند که در مدرسه دارالفنون نیز تدریس می‌‌کردند. عکاسی نیز پس از 1860 در برنامه‌های درسی دارالفنون گنجانده شد. نخستین خارجی که در ایران با روش صفحهٔ نقره عکسبرداری کرد دیپلمات جوان روسی به نام نیکلای پاولوف بود. پس از وی ژول ریشار فرانسوی نیز که در حدود سالهای 1844-1846 به ایران آمد با این روش عکسبرداری کرد و سپس در دارالفنون به تدریس زبان فرانسه پرداخت وی پس از آنکه دین اسلام را برگزید، نام "میرزا رضا خان" را برای خود انتخاب کرد. " کرشیش" اتریشی معلم توپخانه دارالفنون و فوکتی ایتالیایی نیز از نخستین کسانی بودند که دست به تجربیاتی اندک در عکاسی زدند. در کتاب المآثروالآثار تالیف محمد حسن خان اعتماد السلطنه که به سال 1307 قمری تالیف یافته است مطلبی با عنوان ترویج علم و عمل عکس به این شرح آمده است که خالی از خطای تاریخی در برشمردن وقایع صحیح تاریخ عکاسی ایران نیست. " علم عکاسی که از شعب علوم طبیعی است، در این عهد [ناصری] جاوید مهد،رواج گرفته و انتشار یافت. اگر چه نمونهً آن در اواخر سلطنت مرحوم محمد شاه به دست ریشارخان[!!!؟] سرتیپ، معلم زبان فرانسه و انگلیسی و غیره ارائه شد، اما اصل شیاع و تکمیل این صنعت و انتشار عمل عکس را که مسیو ریشارخان آورده و بر روی صفحه نقره‌ای می‌‌انداختند، اسمش را داگئروتیپ می‌‌گفتند به اسم شخصی است که مخترع آن بود... اینک شمارهً اساتید عکاسین و مواقع عکاسخانه‌ها در دارالخلافه طهران و سایر بلاد معظمهً ایران صعوبت واَشکالی به کمال دارد" بدین ترتیب، می‌‌توان گفت که عکاسی در اواخر حکومت محمد شاه قاجار یعنی در سالهای قبل از 1264 قمری که ناصرالدین شاه قاجار به سلطنت رسید به ایران وارد شده است. درست بعد از سه سال که از اختراع عکاسی به روش داگروتیپ در فرانسه گذشته بود، این پدیدهً نوظهور به کشور ایران راه پیدا کرد. عکاسی، پس از به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه با توجه به اشتیاق فراوان شاه، دوران پیشرفت و تعالی خود را تا مرزهای هنر گسترش داد.

برای آگاهی بیشتر نک:

سرآغاز عکاسی در ایران، دانا استاین، ترجمه ابراهیم هاشمی ، نشر اسپرک، تهران 1367 طهماسب پور،محمدرضا،ناصرالدین،شاهِ عکاس،نشر تاریخ ایران، تهران 1381

اولین عکاس خانه عمومی در ایران

در آغاز رواج فن عکاسی در ایران،نخستین عکاسخانه در تهران عکاسخانهً مبارکهً همایونی در کاخ گلستان بود که به فرمان ناصرالدین شاه و برای امور شخصی و دولتی در دربار ایجاد شده بود که همگان به آنجا راه نداشتند. اما پس از چندی نخستین عکاسخانه برای استفاده عموم به فرمان ناصرالدین شاه در تهران تأسیس شد. در روزنامه دولت علیه ایران که به سال 1285 هجری قمری منتشر شده، اعلانی در باره تأسیس این عکاسخانه عمومی به شرح زیر آمده است:

" اعلانات

چون اغلب مردم زیاده از حد مایل و راغب هستند که عکس خود را بیاندازند و در عکاسخانهً مبارکهً دولتی همه کس نمی‌توانست برود و عکس خود را بیاندازد،عکاسباشی "عباسعلی بیگ" آدم خود را، که مدتها در زیر دست او بوده و تربیت شده و در عکاسی کمال مهارت را پیدا کرده بود،قرار گذاشت در خیابان جباخانهً مبارکه(باب همایون کنونی) حجره‌ای ترتیب واسباب عکاسی آماده نماید تا هر کس را میل انداختن عکس خود باشد، درآنجا رفته عکس بیاندازد و قیمت آن هم موقوف به بزرگ و کوچکی عکس است: عکس بزرگ یکی چهار هزار "دینار" است تا دوازده عدد. پس از آن، هر کس زیادتر طالب باشد، یکی سه هزار دینار است، عکسکوچک یکی دوهزار دینار است تا دوازده عدد. بعد از آن هر کس زیادتر بخواهد، یکی سی "شاهی" است." از این تاریخ به بعد، گشایش عکاسخانه‌ها در تهران و سایر شهرهای بزرگ ایران مانند اصفهان، مشهد، شیراز، تبریز و رشت رو به فزونی بوده است چنانکه اعتماد السلطنه در کتاب المآثر والآثار که تاریخ چهل سال فعالیت‌های سیاسی،فرهنگی و اجتماعی دوران ناصری را در بر دارد، تعداد عکاسخانه‌ها و استادان عکاسی را در تهران و سایر بلاد ایران بسیار زیاد و خارج از حد شمارش، نوشته است."

برای آگاهی بیشتر نک:

1- طهماسب پور،محمدرضا، ناصرالدین،شاهِ عکاس ،نشر تاریخ ایران، تهران 1381،صص 52

نخستین عکاسان زن ایرانی

نخستین عکاسان زن ایرانی را باید در میان زنان حرمسرای ناصرالدین شاه قاجار که خود شیفتهٔ این فن بود جستجو کرد. در برخی از آلبوم‌های ناصری که در آلبوم خانه کاخ گلستان موجود است، آثاری از این زنان عکاس که به طور تفننی به عکاسی می‌‌پرداخته‌اند دیده می‌‌شود. اما نخستین زن ایرانی که به صراحت بر عکاسی او اشاره رفته، عزت ملک خانم ملقب به "اشرف السلطنه" همسر محمد حسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات دوران ناصری است که عکاسی را از "شاهزاده محمدمیرزا" پسر عموی خود فرا گرفته است. اعتمادالسلطنه در کتاب ارزشمند خود، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه که شامل وقایع چهل سال زندگی پر ماجرای وی در دربار ناصرالدین شاه است، بارها به عکاسی وی اشاره کرده است. شرح روشنگری را نیز یکی از بستگان اشرف السلطنه در مقدمه چاپ‌های بعدی این کتاب در معرفی اشرف السلطنه و فعالیت‌های او از جمله عکاسی نوشته است. از دیگر عکاسان زن ایرانی می‌‌توان به زنان خانواده معیر الممالک اشاره کرد که به لحاظ آشنایی معیر و دارا بودن عکاسخانه‌ای مجهز در منزل شخصی امکان عکسبرداری توسط زنان وی فراهم بوده است. دو تن از زنان دوران ناصری نیز به نام‌های فاطمه سلطان خانم همسر میرزا حسنعلی عکاس و عُذرا خانم همسر آقا یوسف عکاس که از عکاس باشی‌های شاه بوده‌اند به عکاسی می‌‌پرداخته اند. همسر و دختر آنتوان خان سوریوگین، عکاس نامدار دوران ناصری تا رضا شاه را نیز باید در شمار نخستین زنان عکاس در ایران نیاورد.

نخستین عکاس آثار تاریخی ایران

لوئیجی پشِه سرهنگی از اهالی "ناپل"ایتالیا و معلم پیاده نظام ارتش ایران که خود عکاسی پرشور و شوق بود، در 1848 به ایران مهاجرت کرد تا فرماندهی کل قوای پیاده نظام ایران را بر عهده گیرد. وی نخستین عکس‌ها را به روش کلودیون تر از آثار باستانی تخت جمشید و برخی مناظر شیراز گرفته است. پشه این عکس‌ها را با هزینه خود و در سفری که به فوریت " به طرز چاپاری" به شیراز رفته گرفته و در آلبومی به ناصرالدین شاه قاجار اهدا کرده است. این آلبوم که قدیم‌ترین آلبوم موجود در آلبوم خانه کاخ گلستان است نمونه‌های دیگری نیز در کتابخانه‌های مشهور دنیا دارد. آلبوم پشه از جهات بسیاری قابل اهمیت است. این آلبوم اولین گزارش تصویری و نخستین عکس‌های مستند و اولین عکس‌ها از آثار باستانی را در خود جای داده است.

برای آگاهی بیشتر نک:

طهماسب پور،محمدرضا، ناصرالدین،شاهِ عکاس، نشر تاریخ ایران، تهران 1381، مقاله: گزارش‌های تصویری در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه نیز نک: ایتالیایی ها و عکاسی در ایران، محمدرضا طهماسب پور، نشر قو، تهران 1385

نخستین انجمن عکاسی

از جمله مهم‌ترین و چشمگیرترین فعالیتها در زمینهً عکاسی در ایران، تاًسیس انجمن عکاسی آبادان در سال 1337 است. این اقدام، اولین گام برای ایجاد کانون فعالیت سازمان یافتهً عکاسی در ایران بود که سعی در پرورش ذوق علاقه مندان به عکاسی در قالب سازمانی دولتی (شرکت ملی نفت ایران)داشت. برای آگاهی بیشتر درباره این مطلب، نک: چنعانی، حسین، انجمن عکاسی آبادان، نشریه عکاسی خلاق، بهار 1384 ش:دوم،س: اول، صص 85-61

نخستین مقاله در مورد هنر عکاسی به زبان فارسی

در سال 1319 هجری قمری یعنی حدود شصت سال بعد از پیدایش هنر عکاسی در ایران، برای اولین بار مقاله‌ای تحت عنوان آقا احمد ما عکاسی می‌‌کند در کتابی به نام سفینهً طالبی که به کتاب احمد معروف است، توسط " عبدالرحیم بن ابوطالب نجار تبریزی" چاپ و منتشر شد که به زبانی ساده و همه فهم، نکات علمی و فنی عکاسی را به شکلی که در آن زمان رایج بود در قالبی داستان گونه تشریح می‌‌نمود. در قسمتی از این مقاله آمده است: " احمد آنها را استمالت می کند که روی کرسی بنشاند و عکس بردارد. هیچکدام راضی نمی‌شدند ... بالاخره، ماهرخ راضی شده به کرسی نشست. احمد گفت حرکت نکن ... و بعد رفت سرپوش ماهوت دستگاه عکاسی را برداشت و نگاه کرد که ماهرخ چطور نشسته است. بعد یکدفعه پایش را به زمین زد و دستش را تکان داد و همان طور سر پوشیده صدا نمود: خانم آرام باش مرا معطل نکن. ماهرخ گفت: من حرکت نمی‌کنم. احمد گفت دروغ می‌‌گویی. تا ماهرخ این حرف قبیح را از برادرش شنید از کرس پایین آمد و تغیر نمود که احمد چرا نسبت دروغگویی به من داد ... احمد گفت: چون ماهرخ را از همه زیاده دوست دارم، می‌‌خواستم عکس او را بردارم و نشاندم به کرسی رفتم نگاه بکنم دیدم معلق نشست ... و عمل مرا ضایع کرد...". در اینجا نویسنده این مقاله در تشریح دوربین عکاسی، آن را چنین توصیف نمود: " دستگاه عکاسی که کامیراوبسکور باشد قوطی مربعی است نصفش ثابت و نصف دیگرش را به واسطهً پرده های فنری می‌‌شود قصیر و طویل نمود. در سر سه پایه منصوب است. داخل آن را رنگ سیاه زده‌اند و از تابش روشنایی محفوظ میدارند. شیشهً مدوری در منظرهً آن نسب شده است، سرپوشی و پیچی دارد که به واسطه آن شیشه را قبض و بسط می‌‌دهند آن را شیشه جامعه گویند. ذرات شعاع جمع شده منکسراً به شیشهً جاذبه که در مقطع اندرونی قوطی مربع است، می‌‌رسد و در آنجا صورت می‌‌بندد ... ". این مقاله به تحقیق اولین مقاله‌ای است که به زبان فارسی نوشته شده و دارای جنبهً آموزشی می‌‌باشد و چهارده سال پس از انتشار آن، یعنی در سال 1313 هجری قمری اولین کتاب علمی و آموزشی توسط مسیو پاپاریان انتشار یافت که طی آن تشریح فنی کاملی از وسائل و تکنیکهای عکاسی و ظهور فیلم و چاپ عکس به دست آمده و از نظر تاریخی برای کسانی که بخواهند دربارهً تاریخ عکاسی ایران مطالعه و تحقیق نمایند جالب و با ارزش است

جستارهای وابسته

نخستین‌ها در ایران

برگرفته از تالارهای گفتگوی آزاد گفتمان نخستین عکاس ایرانی نخستین مرد عکاس [[ایرانی را ناصرالدین شاه دانسته‌اند کهبه قصد عکس گرفتن از زنان حرمسرا, ماردش ,مهد علیا،عکاسی را از شخصی فرانسوی به نام "موسیو کارلهیان " که به همراه امین الملک برای گرفتن عکس شاه به ایرانآمده بود، آموخت. اعتماد السلطنه در جایی در کتاب خاطراتش می‌‌نویسد:"شاه چند روزی است که عکاسی می‌‌فرمایند".کتابهای معتبر تاریخی، پدر عکاسی ایران را آقارضا عکاسباشی می‌‌دانند. این مرد اولین عکاس مخصوص ناصرالدین شاه بود و عکسهای بسیاری به امضای او موجوداست.

[ویرایش] نخستین عکاسی در شب (در ایران) نخستین عکاسی که توانست در شب عکس برداشته و بر آن تبلیغ بکند عکاسی جعفر خادم نزدیک چهار راه حسن آباد بود، (تا آن زمان بجز در روز و توسط نور آفتاب گرفتن عکس مقدور نبود). وی از ابتکار یا اطلاعی که به دست آورده بود، به این صورت عمل می‌‌کرد: پودر منیزیم را در ظرف درازی ریخته دو طرف پودر را به سر سیم لخت برق وصل نموده، با آماده شدن عکس خواهان کلید برق را زده منیزیم مشتعل و تولید نور درخشان آنی می‌‌نمود و در این هنگام هم بود که فلاش او به کار می‌‌افتاد و به همین خاطر در ابتدا به جهت کمی رقیب, عکس شب بسیار گران و تقریباً سه برابر قیمت عکسهای روز بود.

نخستین کسی که عکس را به روش چاپ نقره‌ای چاپ کرد نخستین دست اندرکاران عکاسی در ایران، اروپاییانی از فرانسه، اتریش و ایتالیا بودند که در دارالفنون تدریس می‌‌کردند. عکاسی نیز پس از 1860 در برنامه‌های درسی دارالفنون گنجانده شد. نخستین فرد خارجی که در ایران عکس را با روش صفحه ی نقره‌ای چاپ کرد نیکلای پاولوف دیپلمات جوان روسی بود که در سال 1842ق-1258ق به ایران آمد و نخستین عکس ها را به روش داگرئو تیپ از محمد شاه و درباریان برداشت. پس از وی ژول ریشار فرانسوی است که در سال 1844م. باز به روش داگرئوتیپ عکسبرداری کرد وبعدهادر دارالفنون به تدریس زبان فرانسه پرداخت و پس از آنکه اسلام آورد، نام "میرزا رضا خان" را برای خود انتخاب کرد و دیگری "کرشیش" اتریشی معلم توپخانه دارالفنون بود. در کتاب المآثروالآثار تالیف محمد حسن خان اعتماد السلطنه که به سال 1307 قمری تالیف یافته است مطلبی با عنوان ترویج علم و عمل عکس به این شرح آمده است:" عکس که از شعب علم طبیعی است، در این عهد (قاجاریه) رواج گرفته و انتشار یافت. اگر چه نمونهً آن در اواخر سلطنت مرحوم محمد شاه به دست ریشارخان سرتیپ، معلم زبان فرانسه و انگلیسی و غیره ارائه شد، اما اصل شیاع و تکمیل صنعت و انتشار عمل عکس را که مسیو ریشارخان آورده و بر روی صفحه نقره‌ای می‌‌انداختند، اسمش را داگئروتیپ می‌‌گفتند به اسم شخصی که مخترع آن بود و اینک شمارهً اساتید عکاسی و مواقع عکاسخانه‌ها در دارالخلافه طهران (تهران) و سایر بلاد معظمهً ایران صعوبت و اشکالی به کمال دارد. بدین ترتیب می‌‌توان گفت که عکاسی در اواخر حکومت محمد شاه قاجار یعنی در سالهای قبل از 1264 قمری که ناصرالدین شاه قاجار به سلطنت رسید، بیش از 140 سال قبل، وارد ایران شده است. درست بعد از سه سالی که از اختراع عکاسی گذشته بود، این پدیدهً نوظهور به کشور ایران راه پیدا کرد. [ویرایش] اولین عکاسخانه عمومی در ایران در اوان رواج صنعت عکاسی در ایران، تنها عکاسخانه تهران عکاسخانهً مبارکهً دولتی بود و همگان به آنجا راه نداشتند.در سال 1285 هجری قمری آمده است: " اعلانات: چون اغلب مردم زیاده از حد مایل و راغب هستند که عکس خود را بیاندازند و در عکاسخانهً مبارکهً دولتی همه کس نمی‌توانست برود و عکس خود را بیاندازد، عکاسباشی "عباسعلی بیگ" آدم خود را، که مدتها در زیر دست او بوده و تربیت شده و در عکاسی کمال مهارت را پیدا کرده بود، قرار گذاشت در خیابان جباخانهً مبارکه حجره‌ای ترتیب و اسباب عکاسی آماده نماید تا هر کس را میل انداختن عکس خود باشد، در آنجا رفته عکس بیاندازد و قیمت آن هم موقوف به بزرگ و کوچکی عکس است: عکس بزرگ یکی چهار هزار دینار است تا دوازده عدد. پس از آن هر کس زیادتر طالب باشد، یکی سه هزار دینار است، عکس کوچک یکی دوهزار دینار است تا دوازده عدد. بعد از آن هر کس زیادتر بخواهد، یکی سی شاهی است." دربارهً نخستین عکاسخانه تهران روایت دیگری نیز در کتاب دارالخلافه تهران و تهران قدیم ذکر شده است بدین شرح که: نخستین عکاسخانهً تهران در خیابان علاءالدوله گشایش یافت و متعلق به روسی خان بود و بعد از وی فردی به نام " ماشاءالله " اقدام به برپایی عکاسخانه‌ای در بازار بین الحرمین نمود که به عکاسخانهً بین الحرمین ماشاءالله شهرت داشت. روسی خان که نخستین عکاسخانه عمومی را در تهران دایر نمود اسم اصلی اش مهدی و مدتها شاگرد " میرزا عبدالله قاجار" بود و بعد از فوت مظفرالدین شاه و در آغاز سلطنت محمد علی شاه مدتی نیز ریاست بخش عکاسی مدرسهً دارالفنون را بر عهده داشت.

نخستین زن عکاس ایرانی نخستین زن ایرانی که نامش به عنوان اولین زن عکاس ایرانی به ثبت رسیده، " اشرف السلطنه" همسر محمد حسن خان اعتماد السلطنه است که عکاسی را از "شاهزاده محمد میرزا " آموخته و راًسا به فعالیت در آن پرداخته است.

نختین عکاس آثار تاریخی ایران لوئیچی پشِه سرهنگی از اهالی ناپل، ایتالیا که خود عکاسی پرشور و شوق بود در 1848 به ایران مهاجرت کرد تا فرماندهی کل قوای پیاده نظام ایران را بر عهده گیرد وی در مارس 1861 در نامه‌ای به " کنت کاوور " ضمن درخواست بازگشت به ایتالیا خاطر نشان کرد که " آلبومی از جالبترین آثار آثار تاریخی ایران که تاکنون کسی از آنها عکس نگرفته و نگارنده اولین کسی بوده که فکر آن به خاطرش خطور کرده " تهیه نموده است. در ژانویه همان سال، " پشِه " نسخهً دیگری از آلبوم را برای " ویلیام اول " پادشاه پروس فرستاد. تا کنون تصور می‌‌شد " پشِه" که شامل نخستین عکسهای مستند مربوط به ایران است مفقود شده است. اما اخیراً آلبومی شامل پنجاه قطعه عکس، که عناوینی به زبان ایتالیایی با خطی بسیار خوش در حاشیهً آن نوشته شده، در یک مجموعهً شخصی در رم یافت شد و اعتقاد بر این است که این همان آلبومی است که " پشِه " برای" کنت کاوور " فرستاده بود. آلبوم دیگری نیز در 1977 به موزهً هنر کالن شهر نیویورک اهدا شده که شامل 75 قطعه عکس است که با روشهای چاپ سپیاتون سالت و آلبومین تهیه شده است (امضای پشِه روی بیش از یک سوم نگاتیوها دیده می‌‌شود). این آلبوم احتمالاً همان آلبومی است که او برای " ویلیام اول " پادشاه پروس فرستاده بود. نیز نک به: ایتالیایی ها و عکاسی در ایران، محمدرضا طهماسب پور، نشر قو، تهران 1385 [ویرایش] نخستین انجمن عکاسی از جمله مهم‌ترین و چشمگیرترین فعالیتها در زمینهً عکاسی در ایران، تاًسیس انجمن عکاسی آبادان در سال 1337 است. این اقدام، اولین گام برای ایجاد کانون فعالیت سازمان یافتهً عکاسی در ایران بود که سعی در پرورش ذوق علاقه مندان به عکاسی داشت.

نخستین مقاله در مورد هنر عکاسی به زبان فارسی در سال 1319 هجری قمری یعنی حدود شصت سال بعد از پیدایش هنر عکاسی در ایران، برای اولین بار مقاله‌ای تحت عنوان آقا احمد ما عکاسی می‌‌کند در کتابی به نام سفینهً طالبی که به کتاب احمد معروف است، توسط " عبدالرحیم بن ابوطالب نجار تبریزی" چاپ و منتشر شد که به زبانی ساده و همه فهم، نکات علمی و فنی عکاسی را به شکلی که در آن زمان رایج بود در قالبی داستان گونه تشریح می‌‌نمود. در قسمتی از این مقاله آمده است: " احمد آنها را استمالت می‌‌کند که روی کرسی بنشاند و عکس بردارد. هیچکدام راضی نمی‌شدند ... بالاخره، ماهرخ راضی شده به کرسی نشست. احمد گفت حرکت نکن ... و بعد رفت سرپوش ماهوت دستگاه عکاسی را برداشت و نگاه کرد که ماهرخ چطور نشسته است. بعد یکدفعه پایش را به زمین زد و دستش را تکان داد و همان طور سر پوشیده صدا نمود: خانم آرام باش مرا معطل نکن. ماهرخ گفت: من حرکت نمی‌کنم. احمد گفت دروغ می‌‌گویی. تا ماهرخ این حرف قبیح را از برادرش شنید از کرس پایین آمد و تغیر نمود که احمد چرا نسبت دروغگویی به من داد ... احمد گفت: چون ماهرخ را از همه زیاده دوست دارم، می‌‌خواستم عکس او را بردارم و نشاندم به کرسی رفتم نگاه بکنم دیدم معلق نشست ... و عمل مرا ضایع کرد...". در اینجا نویسنده این مقاله در تشریح دوربین عکاسی، آن را چنین توصیف نمود: " دستگاه عکاسی که کامیراوبسکور باشد قوطی مربعی است نصفش ثابت و نصف دیگرش را به واسطهً پرده‌های فنری می‌‌شود قصیر و طویل نمود. در سر سه پایه منصوب است. داخل آن را رنگ سیاه زده‌اند و از تابش روشنایی محفوظ میدارند. شیشهً مدوری در منظرهً آن نسب شده است، سرپوشی و پیچی دارد که به واسطه آن شیشه را قبض و بسط می‌‌دهند آن را شیشه جامعه گویند. ذرات شعاع جمع شده منکسراً به شیشهً جاذبه که در مقطع اندرونی قوطی مربع است، می‌‌رسد و در آنجا صورت می‌‌بندد ... ". این مقاله به تحقیق اولین مقاله‌ای است که به زبان فارسی نوشته شده و دارای جنبهً آموزشی می‌‌باشد و چهارده سال پس از انتشار آن، یعنی در سال 1313 هجری قمری اولین کتاب علمی و آموزشی توسط مسیو پاپاریان انتشار یافت که طی آن تشریح فنی کاملی از وسائل و تکنیکهای عکاسی و ظهور فیلم و چاپ عکس به دست آمده و از نظر تارخی برای کسانی که بخواهند دربارهً تاریخ عکاسی ایران مطالعه و تحقیق نمایند جالب و با ارزش است

تاریخچه چیلرهای جذبی

تا پيش از قرن نوزدهم ميلادي تبريد تنها به حمل ونقل يخ از مناطق سردسير به مناطق گرم سير و نگهداري آن در محفظه هاي مخصوص و يا زير زمين و همچنين ساخت يخ در زير زمين[1] و نيز نگهداري برف فشرده در مكانهاي مخصوص براي استفاده در فصول گرم سال محدود بود.در سال 1834 اولين ماشين تبريد دستي در انگلستان تحولي در صنعت تبريد به وجود آورد ،قبل از آن ميشل فاراده در سال 1824 يك سلسله آزمايشات براي تبديل بعضي گازهاي پايدار به مايع انجام داد كه مبناي كار ماشينهاي جذبي قرار گرفت اگرچه فاراده در زمان خودش نتوانست از اين آزمايشات براي توليد برودت بهره بگيرد ولي مقدمه اي شد براي آيندگان .

در سال 1851 يك مخترع آمريكايي يك ماشين يخ ساز با مبرد هوا ساخت و در سال 1859 سيكل جذبي با استفاده از آمونياك بعنوان ماده مبرد وآب به عنوان جاذب توسط فرديناندكاره مورد استفاده قرار گرفت اين سيتم اولين بار در ايالات متحده آمريكا براي ساخت چيلر هاي جذبي استفاده شد .سپس در سال 1860 اولين ماشين اتر سولفوريك براي ايجاد برودت در صنايع نوشابه سازي در استراليا ساخته شد بعد ها در سال 1880 اولين كارخانه يخ مصنوعي ساخته شد و اين كارخانه اولين قدم در عمومي سازي صنعت تبريد بود.

در سال 1890 تبريد تراكمي و جذبي رواج يافت البته در اوايل پيدايش تبريد تراكمي ،دستگاههاي موجود حجيم وگران بودند و راندمان زيادي نداشتند و مي بايست فردي متخصص از آنها نگهداري مي نمود به همين دليل تبريد مكانيكي صرفا به چند كاربرد بزرگ محدود مي شد. يكي از دلايل عدم پيشرفت تبريد مكانيكي در دهه هاي اوليه استفاده از بخار براي چرخاندن كمپرسور بود ،با اختراع و پيشرفت موتودهاي الكتريكي و همچنين تهيه مبرد هاي بي خطر توليدات صنايع تبريد و تهويه مطبوع به نقطه اوج خود رسيد و دستگاههاي هواساز كوچك و يخچالها و فريزرهاي خانگي به ميزان قابل توجهي توليد گرديد و هنوز هم تكامل و پيشرفت ادامه دارد.

اساس كاركرد سيستم هاي تبريد جذبي در آزمايش ميشل فاراده كه در سال 1824 م صورت گرفت استوار مي باشد.در آن زمان دانشمندان عقيده داشتندكه گازهايي مانند آمونياك تنها به شكل بخار وجود دارند.فاراده آزمايشهايي را به منظور مايع ساختن آمونياك انجام داد. او مي دانست كه بخار آمونياك مي تواند به مقدار زياد جذب كلريد نقره شود،فاراده كلريد نقره را در دماي بالا در معرض بخار آمونياك قرار داد.پس از جذب بخار آمونياك توسط كلريد نقره،فاراده ماده حاصل را درون يك لوله آزمايش به شكل عدد 8 قرار داد سپس انتهاي لوله را كه حاوي كلريد نقره بود حرارت و در همان حال انتهاي ديگر لوله را در يك ظرف آب سرد قرار داد.

بخار آمونياك تحت اثرحرارت داده شده از كلريد نقره جدا شده و در يك طرف ديگر لوله كه درون آب سرد قرار داشت تقطير شد.پس از اين عمل فاراده لوله آزمايش را از ظرف آب و از نزديكي شعله خارج كرد پس از مدت كوتاهي ،مايع آمونياك در داخل لوله آزمايش به شدت شروع به جوشيدن كرد.سپس تمامي مايع در مدت كوتاهي تبخير شده و مجددا جذب كلريد نقره شد.فاراده با لمس كردن لوله آزمايشي كه آمونياك در آن جوشيده بود متوجه شد كه اين لوله به مقدار زيادي سرد شده است.در واقع آمونياك ضمن تغيير فاز از مايع به بخار گرماي محيط را جذب كرده و سبب ايجاد سرما شده بود در واقع اين آزمايش نقطه آغازين پيدايش سيستمهاي تبريد جذبي بود.

سيستم تبريد جذبي اولين بار در سال 1860 بوسيله فرديناند كاره فرانسوي اختراع شد بدين ترتيب كه اگر در سيستم تراكمي بخار،بجاي كمپرسور يك ژنراتور و يك جذب كننده و يك پمپ قرار دهيم نتيجه يك سيستم جذبي ساده خواهد شد(البته در شرايط خاص مي توان پمپ را نيز از سيكل حذف كرد).

چیلرهای جذبی

چيلرهاي جذبي به دو گروه تك اثره (Single effect) و دو اثره (Double effect) طبقه بندي مي شوند.چيلرهاي تك اثره با تغذيه بخار، تك اثره با تغذيه آب داغ ( دماي بالاي C 100) و تك اثره با تغذيه آب گرم ( دماي زير C100) تقسيم مي شوند كه سيكل كاري آنها مشابه بوده و همگي داراي حداقل يك مولد حرارتي مي باشند.چيلرهاي دو اثره به دو دسته دو اثره با تغذيه بخار و دو اثره با شعله مستقيم طبقه بندي مي شوند. اين چيلرها، نسل جديد چيلرهاي جذبي تك اثره است.در چيلرهاي جذبي دواثره برخلاف چيلرهاي جذبي تك اثره كه يك مولد حرارتي وجود دارد داراي دو مولد حرارتي مي باشد كه يكي مولد حرارتي دما بالا و ديگري مولد حرارتي دما پايين مي باشد كه اين امر باعث كاهش بسيار چشمگير مقدار مصرف سوخت شده و ضريب عملكرد (cop) دستگاه را تا دو برابر افزايش مي دهد.مهمترين شرط براي بكارگيري چيلر جذبي با تغذيه بخار وجود تاسيسات تامين كننده بخار با فشار حداقل يك اتمسفر مي باشد. بنابراين بدليل هزينه زياد تجهيزات توليد و انتقال بخار، استفاده از اين نوع چيلر در پروژه هايي كه جهت مصارف ديگري نياز به بخار حداقل يك اتمسفر دارند مانند پروژه هاي صنعتي و بيمارستاني توصيه مي شود.در چيلرهاي جذبي شعله مستقيم حرارت حاصل از احتراق سوخت بطور مستقيم باعث گرم شدن و تغليظ محلول ليتيوم برمايد شده و ديگرنيازي به ايجاد تاسيسات بخار يا آب داغ نمي باشد كه باعث كاهش زيادي در سرمايه گذاري اوليه مي شود.همچنين بدليل كم شدن تجهيزات، هزينه تعميرات و نگهداري كاهش خواهد يافت. از ديگر قابليت هاي چيلر شعله مستقيم توليد آب گرم مي باشد ولي بدليل پايين بودن دماي آب گرم خروجي كه حداكثر دماي آن 60سانتي گراد مي باشد و استهلاك دستگاه، در بيشتر مواقع از اين امكان استفاده نمي گردد.

چيلرهاي جذبي گازسوز آپارتماني

اکثر مردم تبليغات سازمان بهينه سازي مصرف سوخت درباره چيلرهاي جذبي گازسوز آپارتماني را در تلويزيون مشاهده كرده بودند ولي تماس گرفتن با شماره بهينه سازي مصرف سوخت نمي توانست جوابگوي كافي به سوالات آنها باشد لذا وقتي در دهمين نمايشگاه ساختمان اصفهان غرفه صنايع يكتا تهويه اروند را مي ديدند مراجعه و سوالات مختلفي را مطرح مي نمودند در اين بين پرسنل فني شركت بناگستران نماينده فروش و خدمات پس از فروش اين محصول در استان اصفهان در كنار جناب آقاي مهندس بهرامي قائم مقام مديرعامل و جناب آقاي مهندس حسيني مسئول فروش صنايع يكتا تهويه اروند جوابگوي سوالات متنوع بازديدكنندگان محترم بودند كه جهت استفاده بيشتر به برخي از موارد مطروحه اشاره مي گرد .

1) اين چيلرها براي آپارتمانها بصورت غير مشترك استفاده مي شود البته اگر متراژ واحد كم باشد مي توان از يك دستگاه جهت دو يا چند واحد استفاده نمود.

2) اين دستگاه روي بام ساخمان قرار گرفته و بوسيله لوله كشي به فن كويلها وصل شده بنابراين نياز به اشغال فضا جهت دستگاه يا كانال كشي ندارد و با استفاده از فن كويل هاي سقفي نيز مي توان در اشغال فضاي داخلي واحد نيز صرفه جويي نمود.

3) مصرف گاز تقريبا معادل يك شومينه خانگي و مصرف آن حداكثر 900 وات ميباشد كه قابليت ذخيره برق در سيستم و كارآيي در زمان قطع برق را نيز داراستبه همين جهت سازمان بهينه سازي مصرف سوخت از آن حمايت و مبالغي را بعنوان سوبسيد روي اين دستگاه پرداخت مينمايد.

4) اين دستگاهها استهلاك كم و طول عمر بالا دارند و نياز چنداني به خدمات و تعمير ونگهداري ندارند.

فهرست مطالب:

1- مقدمه

2- نكات قابل توجه در حين كار با نردبانها

1-2- روش صحيح كار با نردبانها

2-2- وارسي نردبانها

3-2- روش صحيح بالا رفتن از نردبانها

3- انواع نردبانها

1-3- تقسيم بندي نردبانها برحسب جنس آنها

1-1-3- نردبانهاي چوبي

1-1-1-3- نردبانهاي چوبي يكپارچه

2-1-1-3- نردبانهاي چوبي با ريلهاي نواري شكل

3-1-1-3- مزاياي نردبانهاي چوبي

4-1-1-3- معايب نردبانهاي چوبي

2-1-3- نردبانهاي فايبر گلس

1-2-1-3- مزاياي نردبانهاي فايبر گلاس

2-2-1-3- معايب نردبانهاي فايبر گلاس

3-1-3- نردبانهاي آلومينومي

1-3-1-3- مزاياي نردبانهاي آلومينومي

2-3-1-3- معايب نردبانهاي آلومينومي

4-1-3- نردبانهاي فلزي

2-3- تقسيم بندي نردبانها براساس ساختار و شكل ظاهري

1-2-3- نردبانهاي كشويي

2-2-3- نردبانهاي داربستي

3-2-3- نردبانهاي تاشو

4-2-3- نردبانهاي كاميوني

5-2-3- نردبانهاي دوطرفه

6-2-3- نردبانهاي يكطرفه

فهرست منابع و مآخذ

1- مقدمه

نردبانها ابزار ساده اي براي دست يابي به ارتفاعات و سطوح بالاتر مي باشند كه اگر از آنها به درستي استفاده و مراقبت نماييم، براي سالهاي زيادي قابل استفاده خواهند بود. نردبانها از مواد اوليه متفاوت و در طراحي هاي متنوعي ساخته مي شوند و در همه اشكال، اندازه ها موجود بوده و در صنايع گوناگون نيز موارد استعمال متنوعي دارند.

عمده ترين خطر هنگام استفاده از نردبانها، سقوط مي باشد كه در نتيجه انجام يك سري اعمال و شرايط ناايمن ايجاد مي گردد كه از جمله آنها مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

الف- موقعيت نامناسب نردبان نسبت به محل كار فرد مصرف كننده آن

ب- ايستادن فرد بر روي پله هاي بالايي نردبان كه منجر به برهم خوردن تعادل وي
مي شود

ج- گذاشتن نردبانها بر روي سطح ناپايدار و بي ثبات

و .... .

اين خطرات در صورتي كه كارگران مايل به انجام روش صحيح كار با نردبان بوده و نردبانها نيز در شرايط مطلوب نگاه داشته شوند، به حداقل خواهد رسيد. متأسفانه بر طبق آمارهاي انجمن ايمني ملي آمريكا[1]، نردبانها يكي از عوامل اصلي مرگ و ميرهاي ناشي از سقوط از آنها مي باشند. اقدامات زير باعث كاهش حوادث و جراحات حاصل از نردبانها خواهد گرديد :

1- آموزش صحيح

2- بازرسي هاي مداوم

3- نگهداري مناسب و كاربرد صحيح نردبانها

2- نكات قابل توجه در حين كار با نردبانها

توجه به نكات زير در حين كار با نردبان از اهميت بسزايي برخوردار است:

1-2- روش صحيح كاربرد نردبانها

- قبل از كار كردن با نردبان براي اولين بار، دستورالعمل كارخانه توليد كننده را مطالعه كنيد .

- در كليه اموري كه در آنها نياز به كاربرد نردبان مي باشد، استفاده از نردبانهاي محكم و با ثبات بر روي يك سطح صاف توصيه مي شود.

- هر نردبان را صرفاً جهت مصارفي كه براي آن طراحي شده است، مورد استفاده قرار دهيد كه در اين مورد مي توانيم به پيشنهادات و توصيه هاي كارخانجات توليد كننده مراجعه نماييم.

- نردبانها را در زاويه اي قرار دهيد كه به ازاي هر 4 فوت طول نردبان (2/1 متر)، معادل يك فوت (3/0 متر) از ديوار فاصله داشته باشند؛ يعني بايد فاصله پاي نردبان از پاي ديوار، يك چهارم طول نردبان باشد. (شكل 1)

- در هر زمان تنها يك نفر مجاز به بالا رفتن از نردبان مي باشد.

- براي افزايش طول نردبان نبايد آن را روي چيزهاي ديگري قرار داد؛ همچنين هرگز دو نردبان كوتاه را متصل نكرده و به جاي نردبان بلند مورد استفاده قرار ندهيد.

شكل 1- زاويه شيب نردبان : سطح بالايي نردبان بايد حداقل 1 متر بالاتر از تكيه گاه بالايي قرار گيرد.

- در هنگام حمل و نقل نردبانها، آنها را موازي با سطح زمين و با احتياط حمل نموده و از سقوط ناگهاني آنها جلوگيري نماييد.

- افرادي كه از نردبانها استفاده مي كنند بايد از كفشهاي مقاوم در مقابل سرخوردگي استفاده كنند.

- همواره از خطوط انتقال نيرو دوري نموده و حداقل 3 متر از آنها فاصله داشته باشيد، اگر ولتاژ بيش از 57000 ولت است، فاصله ايمني 5 متر مي باشد و در زمان لازم، ضرورتاً از نردبانهاي با ريلهاي نارسانا استفاده كنيد، در اين موقع پوشيدن لباس محافظ و كفش هاي با كفهاي لاستيكي نيز توصيه مي گردد.

- پايه هاي نردبان بايد هم سطح بوده و محكم بر روي زمين قرار گيرند. در مواقعي كه سطح زمين نرم (سطحي كه با قرار گرفتن نردبان روي آن دچار فرورفتگي مي شود) و يا ناهموار است، بايد در زير پايه هاي نردبان، تخته محكم و يكدستي قرار داده شود.

استفاده از كفشك براي جلوگيري از سرخردن و حفظ تعادل نردبان توصيه مي شود كه در اين مورد مي توان از كفشكهاي زير استفاده نمود:

الف- يك قطعه چوب

ب- دو گيره فلزي در كف، يك گيره مقابل هر پايه و ريل

ج- غلاف فلزي نوك تيز: بر روي سطوح خاكي و شني و يا كفهاي ناهموار

د-گوه پلاستكي

هـ- كفشكهاي پلاستيكي: بر روي سطوح سخت (همانند بتن)

در غير اينصورت حضور فرد ديگري بر پاي نردبان ضروري مي باشد.

- براي اثبات امنيت نردبان، آنرا قبل از استفاده تست كنيد تا مشخص شود كه نردبان لق نمي زند و روي سطح زمين ثابت است، براي حصول اطمينان از استحكام نردبان، هر دو طرف آن را به ديوار يا تكيه گاه ثابت ديگري، تكيه دهيد.

- نردبان را در محلهاي پر رفت و آمد استفاده نكنيد و در صورت لزوم اطراف نردبان را محصور نموده و از ورود افراد متفرقه به اين محل ممانعت بعمل آوريد.

- در مواقعي كه نردبانها در محل درگاه مورد استفاده قرار مي دهيد، كليه درهاي ورودي در مجاورت محل قرار گيري نردبان را بطور موقتي نماييد و در صورتي كه در حتماً بايد باز بماند و يا نردبان بايد روي سطي شيب دار قرار گيرد، از فرد ديگري تقاضا كنيد تا در پاي نردبان و در كنار آن بايستند تا از واقع شدن تصادف احتمالي جلوگيري شود.

- محوطه بالايي و پاييني قرارگيري نردبان بايستي تميز و بدور از هرگونه اشياء اضافي باشد.

- نردبان بايد طوري قرارگيرد كه سطح بالايي آن حداقل 3 فوت (ا متر) بالاتر از تكيه گاه بالايي باشد كه اين قسمت بعنوان دستگيره اي براي پياده شدن بر روي بام، داربست و... بكار مي ورد. (شكل 1)

2-2- وارسي نردبانها

قبل و بعد از هر بار مصرف بايد از نردبان بازرسي كرده و از كاربرد نردبانهاي با عيوب عمده بپرهيزيم. پله ها بايد مجكم و نشكن باشند، بستها سفت و با اطمينان متصل شده باشند، طنابها و قرقره ها و ساير اجزاي متحرك به طرز مناسبي كار كنند و... . اگر بازرسي اوليه ايرادي را نشان دهد، نردبان بايد تعمير گردد و اگر انجام تعميرات ممكن و عملي نيست يا نتيجه مورد نظر را حاصل نمي كند، اين نردبان بايد كنار گذاشته شود و نردبان جديدي مورد استفاده قرار گيرد. همچنين براي جلوگيري از مصرف اين نردبانها توسط سايرين، برچسبي بر روي آن چسبانده و معيوب بودن آن را بر روي برچسب ذكر مي كنيم: سپس نسبت به رفع عيب و نقص و تعويض قسمتهاي فرسوده و خراب نردبان اقدام مي نماييم.

- شرايط عمومي نردبان را مورد بررسي قرار دهيد:

آيا پيچ و مهره ها محكم بسته شده اند؟

آيا پله ها ايمن مي باشند؟

آيا كفشكهاي ايمني عملا ً كارآيي دارند؟...

نگهداري نردبانها بايد در شرايط مناسبي صورت گيرد كه شامل موارد زير مي شود:

الف- ايجاد اتصالات محكم در تمامي نقاط تماس

ب- روغن كاري چرخها، قرقره ها، قفل ها و پولي ها

ج- تعويض طنابهاي كهنه و فرسوده

د- تميز كردن دائمي و روتين آنها

هـ- انبار كردن آنها در محلي كه براي بازرسي و استفاده مجدد به راحتي قابل دسترس باشد.

و- انبار كردن آنها به شيوه اي كه خطر پايين افتادن و سقوط آنها بر روي افراد وجود نداشته باشد.

- قبل از مصرف نردبان از سرويس مناسب نردبان ها در مواقع مناسب و همچنين از اينكه پله هاي نردبان عاري از روغن، گريس و يا ساير مواد لغزنده مي باشد، اطمينان حاصل كنيد.

3-2- روش صحيح بالا رفتن از نردبانها

- قبل از بالا رفتن و استفاده از نردبان از هموار بودن و يكنواختي سطحي كه نردبان بر آن قرار مي گيرد، اطمينان حاصل كنيد.

- در هنگام بالا رفتن از نردبان بايد رو به آن بوده و با دستها يكي پس از ديگري آن را گرفت و بالا رفت.

- هرگز از پشت به نردبان تكيه نكيند.

- همواره در قسمت مركزي نردبان بايستيد تا تعادل شما حفظ شود و در هنگام بالا رفتن نيز در موقعيتي قرار گيرد كه وزنتان به وسط آن وارد شود و سپس به آرامي بالا برويد.

- همواره بابستي دست كم سه نقطه تماسب مابين نردبان و بدن شخص مصرف كننده آن موجود باشد كه شامل دو پا و يك دست و يا دو دست و يك پا مي شود.

- در حين كار بر روي نردبان همواره با يك دست خود، آن را محكم نگاه داريد.

- هرگز از سه پله بالايي نردبان استفاده نكيند، زيرا در غير اينصورت تكيه گاه مطمئني نخواهيد داشت.

- در هنگام بالا رفتن از نردبانهاي بلند استفاده از كمربند ايمني توصيه مي شود كه بهتر است اين نردبانها به گونه اي به ريلهاي بسته شود كه تعادل فرد حفظ گردد.

- در هنگام ايستادن بر روي نردبان، از جابجا كردن و يا افزايش طول آن اكيداً خودداري نماييد.

- نگاه داشتن ابزار و يا ساير وسايل در حين ايستادن روي نردبان مي تواند بسيار خطرناك باشد، مگر آنكه دستورالعمل هاي ذيل دنبال شود:

الف- نگاه داشتن ابزار در يك كمربند مخصوص نگهداري آنها، دستان شما را در هنگام بالا رفتن از نردبان آزاد مي گذارد .

ب- هر وسيله سنگين يا حجيم ، زماني بايد بالا آورده شود كه شما به بالاي نردبان رسيده باشيد .

ج- استفاده از علائم و يا نشانه هاي خاصي براي هشدار به كساني كه از نردبان استفاده مي كنند.

د-جلوگيري از حمل بار بيش از حد مجاز .

هـ- براي بالا بردن تجهيزات و ساير بارها با كمك نردبان بايستي از طنابي جهت حمل آنها استفاده كرد.

و- براي حمل بارها و ابزار آلات كوچك تر مي توان از كيسه اي كه به دور كمر فرد مصرف كننده نردبان بسته شده و يا بوسيله تسمه ، نوار و يا بندي كه از شانه وي آويزان گشته است ، استفاده نمود .

3- انواع نردبانها

در زير توضيح مختصري در مورد برخي از متداولترين نردبانها ( ابتدا بر حسب جنس آنها و سپس بر اساس ساختار و شكل ظاهري شان )‌آورده شده است :

1-3- تقسيم بندي نردبانها بر حسب جنس آنها

1-1-3- نردبانهاي چوبي

نردبانهاي چوبي بر اساس موارد استعمال، جنس و نوع مواد كاربردي و مراقبتهاي لازمه براي نگهداري آنها مورد بررسي قرار مي گيرند . اين نردبانها بايد از چوب با وزن مخصوص بالا (و ‌البته چوبهاي بدون لبه ها و تراشه هاي تيز) ساخته شوند. به هنگام وارسي چشمي نبايد در ظاهر آنها پوسيدگي ، ترك خوردگي ، شكستگي ، نقص هاي حاصل از فشردگي تراكم (‌گره) و يا ساير نقاط ضعف مشاهده شود.

ريلهاي نردبان نيز بايد سالم و بدون تاب خوردگي باشند . براي مشاهده تغييرات حاصله بر بروي چوب نردبان مي توان از رنگهاي روشن براي رنگ كردن آنها استفاده كرد .

در هنگام ساختن نردبانهاي چوبي مختلف توجه به نكات زير ضروري مي باشد :

1- رعايت حداكثر ميزان طول مجاز نردبان (‌جدول 1)

2- فاصله ميان پله هاي نردبان ( فضاي بين پله ها بايد در طول نردبان يكسان بوده و بيشتر از 12 اينچ (‌30 سانتي متر )‌نباشد .

در اغلب نردبانهاي چوبي پله ها از جنس چوب ساخته مي شوند . اين چوب معمولاً از نوع چوب سخت متراكم همانند چوب درخت بلوط يا درخت گردوي آمريكايي مي باشد . علت استفاده از اين نوع چوبها، استحكام بالاي آنها درحالت طبيعي مي باشد .

Ùجدول 1- حداكثر طول مجاز برخي از نردبانهاي متداول چوبي

1-1-1-3- نردبانهاي چوبي يكپارچه 1

اين نوع از نردبانها شامل ريلهاي چوبي يكپارچه اي مي باشند كه توسط پله هاي چوبي در فواصل مشخصي به هم متصل مي شوند .پله ها معمولاً با انحنا بوده و از جنس چوبي سخت با تراكم بالا ساخته مي شوند . در حاليكه جنس چوب ريلهاي نردبان از نوع چوب نرم تر و سبك تر هماننند چوب درخت صنوبر و يا درخت شوكران مي باشد .

اين ريلها بايد مستقيم و صاف بوده و هيچگونه عيبي در آنها موجود نباشد ، بنا به دلايل علمي ، هنگامي كه طول نردبان بيشتر مي شود ، ضخامت اين ريلها و سايز آنها نيز بايد به همان نسبت افزايش يابد؛ بنابر اين به طور معمول اين نوع از نردبانها در طولهاي بالا استفاده نمي شوند ، زيرا در اينصورت وزن آنها بسيار بالا خواهد بود كه عملاً كاربرد آنها را با مشكل مواجه مي سازد.

2-1-1-3- نردبانهاي چوبي با ريلهاي نواري شكل [2]

اين نردبانها تا حدودي مشابه نردبانهاي يكپارچه مي باشند با اين تفاوت كه ريلهاي آنها از يك ميله يكپارچه چوبي تشكيل نشده اند . در طراحي اين نردبانها از يك نوار چوبي (بجاي ريلها) در طرفين نردبان بهمراه قطعات چوبي نگهدارنده پله ها در فواصل مشخصي استفاده مي شود ، سپس نقاط اتصال بهم چسب زده مي شود و در بعضي از قسمتها نيز با ميخ محكم مي شوند . كاربرد اين نردبانها در طولهاي بالا ميباشد، زيرا اگر بخواهيم در اين طولها از نردبانهاي چوبي يكپارچه استفاده كنيم ، وزن ريلهاي آن بسيار بالا رفته و عملاً استفاده و حمل و نقل نردبان را با مشكل مواجه مي سازد .

مشابه نردبانهاي يكپارچه ، در اين نردبانها نيز با افزايش طول نردبان بايد بر سايز و ضخامت ريلهاي نواري نيز افزود.

3-1-1-3- مزاياي نردبانهاي چوبي

نردبانهاي چوبي(‌در حالت خشك) در مقابل جريان الكتريسيته نارسانا مي باشند . به همين دليل ، نربانهاي چوبي يا فايبر گلس[3]، در مواقعي كه خطر برق گرفتگي وجود دارد ،‌مورد استفاده قرار مي گيرند ؛ اگر چه چوب ، مستعد آتش گيري مي باشد ، اما سطح بيروني آن در حضور اكسيژن سوخته و بخش مركزي چوب بصورت يكپارچه براي مدت قابل توجهي پايدار مي ماند ، بهمين دليل در اكثر مراكز آتش نشاني ترجيحاً از نردبانهاي چوبي استفاده مي كنند.

4-1-1-3- معايب نردبانهاي چوبي

نربانهاي چوبي به سرعت فرسوده مي شوند زيرا چوب با گذشت زمان ،نسبت به خشك شدن و شكافته شدن حساس مي باشد . به همين دليل نردبانهاي چوبي نياز به ماده محافظ شفافي دارند كه بر روي آنها كشيده شده و بر عمر مفيد آنها مي افزايد . اين ماده محافظ شفاف (‌روغن جلا)1 ،‌ به نوعي سطح چوب را صيقل و جلا مي دهد . روغن جلا بيشترين محافظت را از نردبان ( به نسبت ساير مواد )‌به عمل مي آورد.

برخي از نردبانهاي چوبي نيز با روغن خاصي پوشيده مي شوند كه از نظر پوشش دهي، مناسب مي باشد . اما مشكلي كه ايجاد مي كند آن است كه نردبان چوبي را در مقابل جريان الكتريسيته ، رسانا مي سازد كه اين امر باعث وارد شدن خدشه به يكي از مزاياي اصلي نردبانهاي چوبي مي گردد.

نكته قابل توجه آنست كه عمليات تكميل با استفاده از روغن جلا، تازماني موثر است كه از روي سطح چوب از بين رفته و دچار آسيب ديدگي نشده باشد . اگر روغن جلا دچار عيب و نقصي گردد، خشك شدگي و پوسيدگي چوب آغاز مي شود . به همين دليل توصيه مي شود كه عمليات تكميل روغن جلا هر شش ماه يكبار مورد بازرسي قرار گرفته و به فواصل زماني سالانه يكبار تكرار شود .

ميزان عمر مفيد يك نردبان چوبي مي تواند از 2 الي 3 سال تا 10 سال و بيشتر باشد كه اين امر به نوع كاربرد و نگهداري آن بستگي دارد . نردبانهاي چوبي كه در نزديكي منابع توليد گرما ، در زير نور آفتاب ، در انبارهاي داخل ساختمان و ... نگهداري مي شوند ، بايستي به دقت مورد بازرسي قرار گرفته و عمليات تكميلي بر روي آنها بطور سالانه انجام شود .

نكته : سلامتي و زندگي شما در گرو عمل شخص شماست . قبل از استفاده از نردبان ها از صحت و سلامت آنها اطمينان حاصل كنيد .

2_ 1_3_ نردبانهاي فايبرگلس[4]

نردبانهاي فايبر گلس در سالهاي اخير وارد بازار گشته و جنس اوليه آنها از نوعي ماده مصنوعي مي باشد كه در حالت خشك جريان الكتريسيته را عبور نمي دهد . بنابراين عموماً از اين جهت با نردبانهاي مدل چوبي مقايسه مي شوند .

نردبانهاي فايبرگلس معمولاً از نوع يكپارچه با پله هاي متصل شده به ريلها مي باشد كه اين پله ها از جنس فايبرگلس يا آلومينيوم بوده و در فواصل منظمي نصب مي شوند . در بيشتر موارد اين پله ها بوسيله پرچ كردن به ريلها متصل مي شوند . اين نردبانها عموماً در طولهاي بلندتر در دسترس نمي باشند . به دليل اينكه فايبرگلس متراكم تر از چوب بوده و بهمين دليل در يك سايز مشابه ، نردبان فايبر گلس سنگين تر از نردبان چوبي هم سايز خود مي باشد .

1_2_1_3_ مزاياي نردبانهاي فايبرگلس

فايبرگلس يك محصول بشر ساخت مي باشد كه در حالت خشك نارسانا بوده و جريان الكتريسيته را از خود عبور نمي دهد . فايبر گلس در زير نور خورشيد و يادر كنار منابع توليد گرما خشك نشده و پوسته پوسته نمي گردد . فايبر گلس از جمله مواد متراكم بوده و نسبت به فلزات گرماي كمتري را هدايت مي كند ، هچنين مي تواند در برابر تماس كوتاهي با درجه حرارتهاي بسيار بالا مقاومت نمايد ، بدون آنكه ضعفي در ساختار آن پديدار گردد . سپس بعد از وارد شدن به درجه حرارت اتاق مجدداً تمامي طول اوليه خود را بدست مي آورد ، مگر آنكه در اثر حرارت بالا بسوزد .

اگر فايبر گلس ، شامل يك رزين خود اطفاء باشد ، در آنصورت تنها در حضور شعله مستقيم خواهد سوخت و زماني كه شعله را دور كنيم ، خود به خود خاموش خواهد شد . اين پروسه سوختن، علائمي را بر روي نردبان برجاي خواهد گذاشت كه نشانگر وجود نقاط ضعفي بر روي نردبان مي باشد و بايد رفع عيب و سرويس گردد .

عموماً ، نردبانهاي فايبر گلس احتياجي به عمليات تكميل حفاظتي نخواهند داشت ، بدترين حالتي كه ممكن است براي آنها ايجاد شود ، رنگ پريدگي و گاهي اوقات نيز ساييدگي حاصل از تأثير اشعه فرابنفش بر سطح آنها مي باشد . اگر چه در بيشتر نردبانهاي فايبر گلس از پله هاي آلومينيومي استفاده مي شود ، اما هيچگونه اتصال فلزي مابين پله ها و ريلها موجود نمي باشد ، بنابراين اين نردبانها همچنان نارسانا در مقابل جريان الكتريسيته باقي مي مانند .

2_2_1_ 3_ معايب نردبانهاي فايبرگلس

اين نردبانها سنگين تر از نردبانهاي آلومينيومي و چوبي مي باشد . فايبرگلس ، تحت فشار و ضربه هاي سنگين تمايل به لب پريدگي و ترك برداشتن دارد . فايبر گلس همانند فلزات ، يك ماده چكش خوار نمي باشد ؛ بنابراين در زماني كه اضافه بار به آن اعمال مي گردد ، همانند نردبانهاي چوبي عمل مي كند ؛ يعني خم نمي شود ، اما ممكن است بطور ناگهاني سقوط نمايد . بنابراين فرد مصرف كننده نردبان ، بايستي همواره از محدوديتهاي آن آگاهي داشته باشد .

3_1_3_ نردبانهاي آلومينيومي

نردبانهاي آلومينيومي همانند نردبانهاي چوبي به دو دسته تقسيم مي شوند كه شامل نردبانهاي با ريلهاي يكپارچه و نردبانهاي با ريلهاي نواري شكل مي باشد .

نردبانهاي يكپارچه، نوعي از نردبانهاي حاوي ريلهاي يكپارچه آلومينيومي به همراه
پله هايي از جنس آلومينيوم مي باشند كه با اتصالاتي در فواصل منظمي به ريلها وصل
شده اند . پله هاي آلومينيومي عمدتاً به وسيله اتصالات جوشكاري و يا توسط يك گيره رابط به ريلها متصل مي شوند .

روش استفاده از گيره رابط ، عمل جابجايي و تعويض پله هاي نردبان را سهل تر ساخته و همچنين در صورت شل شدن پله ها مي توان آنها را به آساني سفت و محكم نمود . در روش جوشكاري ، اتصالات پله ها و ريلها ، در صورت جابجايي پله ها ، بايد بخش مربوط را مجدداً جوشكاري نمود .

اما در صورت استفاده از اين روش ، پله ها هرگز به سهولت شل نخواهند گرديد ، مگر آنكه ريلها دچار مشكل خاصي گردند كه در صورت بروز اين مشكل پيشنهاد مي شود كه كل نردبان تعويض گشته و سعي در جابجايي ريلها ننماييم .

همانند نردبانهاي چوبي و فايبرگلس ، در مورد نردبانهاي آلومينيومي نيز با افزايش طول نردبان بايد ضخامت ريلها را نيز افزايش داد ، در غير اينصورت حمل بار مجاز توسط نردبان كاهش مي يابد .

نردبانهاي آلومينيومي با ريلهاي نواري شكل ، تا حدود زيادي مشابه نردبانهاي چوبي از اين نوع مي باشند ، با اين تفاوت كه نقاط اتصال بجاي چسب يا ميخ توسط پرچ بهم متصل مي شوند . پله ها نيز همانند مدل يكپارچه ، بوسيله اتصالات جوشكاري يا گيره هاي رابط به ريلها متصل مي گردند .

طراحي خاص اين نردبانها ، امكان كاربرد آنها در طولهاي بالاتر و جابجايي وزنهاي بيشتر توسط آنها را مي دهد كه در اين زمينه محدوديت كاربرد نردبانهاي باريلهاي سنگين برطرف مي شود .

1_3_1_3_ مزاياي نردبانهاي آلومينيومي

نردبانهاي آلومينيومي بطور كلي با دوام و محكم بوده و از فلزات با قابليت انبساط ساخته مي شوند . اين نردبانها در مقابل فشارها و ضربات سنگين دچار لب پريدگي ، شكاف و خردشدگي نمي شوند .

همچنين نيازي به تكميل محافظتي ندارند ، زيرا با گذشت زمان در مقابل هواي آزاد و در معرض نور خورشيد دچار خشكي نمي شوند . بدترين حالتي كه ممكن است براي نردبانهاي آلومينيومي رخ دهد ، اين است كه با گذشت زمان سطح آنها دچار زنگ زدگي
مي شود كه مي توان بر روي آن واكس يا جلا دهنده سطح استفاده نمود .

2_3_1_3_ معايب نردبانهاي آلومينيومي

اين نردبانها رساناي جريان الكتريسيته بوده و علاوه بر آن گرما را نيز بسرعت هدايت
مي كنند كه اين امر مهمترين نقص آنها مي باشد . آلياژ آلومينيوم كاربردي در نردبانها، از آلياژ با قابليت انبساط بالا مي باشد كه اين امر جهت ايجاد وزن سبك تر و نيز استحكام بيشتر آنها مي باشد . به همين دليل ، در زمان توليد بر روي اين آلياژها عمليات تكميل گرمايي در دمايي حدوداً معادل600 درجه فارنهايت انجام مي شود .

اگر نردبان آلومينيومي شما در معرض گرماي بسيار بالاي آتش ( حتي براي يك دورة زماني كوتاه ) قرار گيرد ، ممكن است به شدت گرم شده و به حالت پخت برسد . اين بدان معني است كه بار مجاز نردبان به حد قابل توجهي كاهش خواهد يافت ، در صورتي كه علائم ظاهري نردبان چنين چيزي را نشان نخواهد داد .

به همين دليل پيشنهاد مي شود از برچسب هاي حساس به گرما هاي بالا ، در قسمتهاي بالايي نردبانهاي آلومينيومي استفاده شود كه اين برچسب ها با افزايش دما تا حدود دماهاي بالا ، تغيير رنگ داده و اين امر نشانگر آن است كه نبايد از نردبان استفاده شود و يا در صورت لزوم ، بار زيادي با آن حمل نگردد .

در هر صورت پس از هر بار مشاهدة علائم تغيير رنگ بر چسب ، نردبان بايستي مورد بازرسي قرار گيرد تا در صورت ايجاد نقاط معيوب ، جهت رفع آن نقص اقدام گردد .

در صورتي كه بر چسبهاي مصرفي بعد از چند بار استفاده ، تغيير رنگ دائمي يافتند ، بايستي نسبت به تعويض برچسبها و جايگزيني آنها با نمونه جديد شان اقدام نمود .

نكته: در صورتي كه نردبان آلومنيومي در محل آتش سوزي قرار گرفته و در شعله هاي آتش غوطه ور باشد ، ديگر قابل استفاده نخواهد بود و حتي تحمل وزن يك نفر را هم نخواهد داشت .

4-1-3- نردبانهاي فلزي

نردبانهاي فلزي ، از نظر شرايط اوليه اي كه بايد دارا باشند ، مراقبتها و
نگهداري هاي بعدي و همچنين طرز بكارگيري ، مورد بررسي قرار مي گيرند . شرايط عمومي كه مد نظر مي باشد شامل :

الف– در نردبان لبه هاي تيز موجود نباشد .

ب – از لحاظ سازه اي ، حاوي ساختاري بي عيب و نقص باشند .

ج – اين نردبانها بايد شامل پله هايي باشند كه روي سطح آنها كنگره اي و يا موج دار
(با برجستگي و فرورفتگي) نباشد تا از سرخوردن افراد جلوگيري كرده و مقاومت آنها در برابر لغزندگي بهبود يابد .

د- فضاي بين پله ها بايد در طول نردبان يكسان بوده و بيش از 12 اينچ (معادل 5/30 سانتي متر) نباشد .

هـ - حداكثر طول مجاز نردبانها در نظر گرفته شود (جدول2)

جدول 2 – حداكثر طول مجاز برخي از نردبانهاي متداول فلزي

مراقبتهاي صحيح در استفاده از نردبان باعث طولاني شدن عمر آن و همچنين افزايش ايمني شخص كار بر مي گردد . قبل از استفاده از نردبان ، براي رفع نواقص احتمالي
( از جمله انحناء يا خميدگي ها ، سوراخها يا فرورفتگي ها ، نقاط اتصال و پرچهايي كه شل شده اند و...)‌ بايد آنرا مورد بازرسي قرار داد و اگر نقايصي مشاهده شد ، بايد محل معيوب را علامت زده و مشخص كرد تا تعمير گردد . نردبانها بايد همواره تميز نگاه داشته شوند تا از لغزيدن اشخاص روي آنها جلوگيري به عمل آيد . نردبانهاي فلزي قابل حمل تنها براي استفاده يك نفر (با حداكثر وزن 90 كيلوگرم معادل 200 پوند) طراحي مي شوند و بايد موقعيت پله هاي آن براي محل اتكاي پاها ، مطمئن باشد . همانند ساير نردبانها ، نردبانهاي فلزي هم بايد در زاويه اي قرار گيرند كه به ازاي هر 4 فوت طولشان ، يك فوت از ديوار فاصله داشته باشند .

2-3- تقسيم بندي نردبانها بر اساس ساختار و شكل ظاهري

1-2-3- نردبانهاي كشويي[5]

براي استفاده ايمن از نردبانهاي كشويي موارد زير بايد مد نظر قرار گيرد :

الف – نردبانها را در يك سطوح صاف و محكم جايگزين كرده و از ايمن بودن محلي كه فرد مصرف كننده در آن فرود مي آيد ، اطمينان حاصل كنيد .

ب – نردبان را طوري بر پا كنيد كه بخش بالايي آن بر روي بخش پاييني قرار گرفته و آن بخش نيز به ديوار يا سطح پشتيبان ديگري تكيه كند . (مطابق شكل 2)

ج – همانند ساير نردبانها ، زاويه نردبان كشويي با تكيه گاه آن بايد حدود 75 درجه باشد .

د – از قفل بودن گيره هاي بخش بالايي و پاييني نردبان اطمينان حاصل نماييد ، به اين منظور مي توانيد سعي كنيد طول نردبان را كاهش يا افزايش دهيد اگر موفق به انجام اين امر شديد ، نشانگر آن است كه قفل گيره ها محكم نبوده و امكان جدا شدن آنها و تغيير طول در حين استفاده از نردبان و نيز وقوع حادثه وجود دارد .

هـ - نردبان را طوري برپا كنيد كه حداقل 1 متر (3 فوت) از طول آن بالاتر از سطح بالايي تكيه گاه قرار گيرد و سپس اين قسمت را به سطح بالاي تكيه گاه محكم ببنديد و يا گره بزنيد .

و- در مواقعي كه امكان بستن و گره زدن بخش بالاي نردبان به سطح بالايي تكيه گاه وجود ندارد ،‌ ايستادن يك نفر در پاي آن جهت جلوگيري از سر خوردن نردبان ضروري
مي باشد كه اين روش تنها براي نردبانهاي با طول حداكثر 5 متر (معادل 16 فوت )
مؤثر مي باشد و براي نردبانهاي با طول بيشتر بايد تمهيدات ديگري انديشيده شود . شخصي كه در پاي نردبان مي ايستد بايد هر دوريل نردبان را با دو دست خود نگاه داشته و يكي از پاهاي خود را بر روي پله پاييني نردبان قرار دهد .

ز- حداقل ميزان overlap [6]را رعايت نماييد كه اين ميزان در قوانين ايمني مشخص شده است .

ح – حداكثر تا چهارمين پله از سطح بالايي نردبان بالا برويد ، بالا رفتن بيش از اين ميزان ممكن است باعث بر هم خوردن تعادل شما و نردبان گشته و موجب سقوطتان گردد .

در حين استفاده از نردبانهاي كشويي بايد از انجام اعمال نا ايمن زير پرهيز نماييم :

1- در نزديكي خطوط انتقال نيرو از اين نردبانها استفاده نكنيد .

2- مادامي كه نردبان كشويي باز مي باشد ، آنرا نصب ننموده و يا جابجا نكنيد.

3- نردبان را بيش از حد مجاز باز نكنيد وهمواره حداقل ميزان overlapرا رعايت نماييد .

4- هرگز نردبان را بر سطوح بي ثبات ، ليز و لغزنده ( همانند سطوح يخي و برفي) قرار ندهيد .

5- هرگز نردبان ها را بدون انجام مراقبت هاي ضروري رها نسازيد .

براي جلوگيري از ازدياد طول بيش از حد نردبانهاي كشويي در حين نصب ، تدابير زير بايستي انديشيده شود :

الف - براي جلوگيري از ازدياد طول غير مجاز نردبانهاي كشويي در حين نصب آنها در محل استفاده از روش زير پيروي كنيد . (براي نردبانهاي با وزن بيش از 25 كيلوگرم و يا در مواقع كار در شرايط پيچيده و دشوار، به وجود دو نفر از پرسنل جهت پيروي از زير نياز مي باشد.)

مرحله اول – نردبان را بر روي زمين در محل مناسبي بخوابانيد.

مرحله دوم – قسمت انتهايي نزدبان را محكم نگاه داريد.

مرحله سوم – پله بالايي نردبان را با دو دست نگاه داشته و سپس انتهاي بالايي آن را بالا آوريد، در اين حين پله هاي مركزي نردبان را نيز محكم نگاه داريد تا ثبات و پايداري نردبان حفظ گردد.

مرحله چهارم – نردبان برپا شده را تا طول مورد نياز باز كرده، به سمت محل مورد نظر خود برده و آن را بر روي يك تكيه گاه مناسب قرار داده و تكيه دهيد. (مطابق شكل 5)

ب - براي برپا كردن نردبان هاي كشويي كوتاه و سبك حضور يك نفر از پرسنل كافي بوده كه با روش زير اين كار انجام مي گيرد:

مرحله اول – انتهاي نردبان را مطابق شكل 6 در يك تكيه گاه ثابت و محكم قرار دهيد.

مرحله دوم – قسمت بالايي نردبان را بالا آورده وآنرا در يك موقعيت مناسب عمودي قرار دهيد.

مرحله سوم – بعد از باز كردن نردبان تا طول مورد نظر، آنرا به مكان مد نظر انتقال دهيد.

مرحله چهارم – نردبان را به شكل عمودي، محكم و نزديك به بدن خود نگاه داريد. (مطابق شكل 6)

نكته : متد مناسب جهت كوتاه كردن طول نردبان، عكس روش افزايش طول آن مي باشد.

2-2-3- نردبانهاي داربستي [7]

در زماني كه نردبان ايمني در دسترسي نمي باشد و يا سطح يكپارچه اي جهت قرار دادن نردبان بر روي آن يافت نمي شود، مي توان از نردبانهاي داربستي استفاده كرد. قبل از اينكه فرد مصرف كننده آن بر روي داربست برود، بايستي ترمزها و نگهدارنده هاي آن در قسمت پايين داربست نصب و محكم شود. در غير اينصورت بايستي ضرورتاً فرد ديگري در پاي داربست جهت جلوگيري از سر خوردن و لغزيدن آن حضور يابد.

همچنين استفاده از اشياء ناپايدار مثل شبكه، جعبه، آجرهاي لق، بلوك سيماني و ... بعنوان تكيه گاه داربست مجاز نمي باشد. توجه به نكات زير در حين كار با آنها حائز اهميت مي باشد:

- نردبانهاي داربستي را بايستي در فواصل طولي 15 فوتي (معادل 5/4 متر) به يك پشتيبان يكپارچه و پايدار توسط سيم، كابل، زنجير و يا طناب محكمي متصل نمود.

- حمل و نقل و جابجايي جعبه ها، نردبانها و ساير اشياء توسط آنها ممنوع مي باشد. همچنين هنگام حركت دادن داربستها، نبايد مواد و تجهيزات مصرفي را بر روي آن جاي گذارد.

- در هنگام جابجايي نردبان داربستي، بايستي ارتفاع آن را به 15 فوت (معادل 5/4 متر) كاهش داد و پس از استقرار در محل مورد نظر، طول آن را به حد مد نظر رسانيد.

- در هنگام جابجايي نردبانهاي داربستي، بايد از نيروهاي كمكي كافي بهره گرفت.

- براي تنظيم آن بايستي از پيچ هاي تنظيم استفاده كرده و اين پيچها را نبايد بيش از 12 اينچ (30 سانتي متر) باز كرد.

- حضور يك فرد بعنوان ناظر در حين جابجايي نردبان داربستي جهت جلوگيري از برخورد داربست با موانع هوايي موجود و يا فرورفتن آن در چاله هاي عميق سطوح زمين بسيار مفيد خواهد بود.

- دور نگاه داشتن ابزار آلات و مواد مصرفي از لبه هاي داربست جهت جلوگيري از سقوط و افتادن آنها بر روي ساير افراد ضروري مي باشد.

- هرگز بر روي داربست در حال حركت سوار نشويد.

- از حمل بار اضافي توسط داربست خودداري نماييد.

- داربست هاي با طول بيش از 15 فوت (15 متر) ضرورتاً بايستي توسط اداره ايمني و بهداشت حرفه اي مورد بازرسي و تائيد قرار گيرند.

- هرگز از نردبان جهت افزايش طول و ارتفاع داربست استفاده نكنيد.

- كليه نردبانهاي داربستي بايد قبل از استفاده توسط سرپرستان مربوطه و افراد
مصرف كننده مورد وارسي قرار گيرند.

- وجود دستورالعملها و هشدارهاي ايمني بر روي نردبانهاي داربستي كه توسط كارخانه توليد كننده اين نردبانها فراهم مي شود، بسيار مهم مي باشد كه اين دستورالعمل ها بصورت برچسبي بر روي آنها نصب مي گردد. اين برچسبها، بايستي خوانا و قابل استفاده باشند.

- در حين استفاده از داربستهاي چرخدار، حداقل يك چرخ در هر سو بايستي قفل گردد تا از حركت داربست، جلوگيري بعمل آيد.

شكل 7 – نردبان داربستي

3-2-3- نردبانهاي تاشو1

اين مدل از نردبانها از چوب و آلومينيوم ساخته شده وبطور نرمال هرگز طول آنها بيش از 3/4 متر (14 فوت) نمي باشد. اين نردبانها حاوي لولاهايي بر روي پله هاي خود
مي باشند، به نحوي كه ريلها مي توانند بر روي هم تا شوند، بنابراين مي توان نردبان را به آساني از پله ها و يا در ساير مكانهاي باريك حمل و نقل و جابجا نمود.

نكته قابل توجه آنست كه در آن واحد تنها يك نفر مي تواند از نردبانهاي تاشو استفاده كند، زيرا اين نردبانها در وزنهاي سبك و با پهناي كم ساخته مي شوند. بهتر است نردبانهاي تاشو همواره مجهز به كفشكهاي ايمني لاستيكي باشند كه بر روي سطوح سخت همانند سطوح بتني از آنها استفاده نمود. انواع استيل اين كفشكها نمي تواند نردبان را بر روي سطوح سخت به خوبي نگاه دارند.

شكل 8 – نردبان تاشو

4- 2 – 3 – نردبانهاي كاميوني [8]

درصورت استفاده از نردبانهاي كاميوني حصول اطمينان از محكم بسته شدن نردبان به كاميون توسط قلاب از اهميت بسزايي برخوردار است . اين قلابها بايد در فواصل منظمي استفاده شده و نردبان را به طور محكم به كاميون متصل نمايند كه جنس آنها نيز بايد بگونه اي باشد كه در اثر تماس آنها با نردبانها و در اثر جابجايي و حركت هيچگونه بريدگي برروي نردبان ايجاد ننمايند . به اين منظور مي توان از يك لايه يا رويه آستري نرم برروي قلابها استفاده نمود.

شكل 9 – نمونه اي از نردبانهاي كاميوني

شكل 10 – نمونه اي از نردبانهاي كاميوني

5 - 2 – 3 – نردبانهاي دو طرفه 1

پايه هاي نردبانهاي دوطرفه بايد بطور كامل باز شوند و درموقعيتشان قفل گردند تا از باز و بسته شدن و تكان خوردن آنها در حين استفاده جلوگيري بعمل آيد.

براي جلوگيري از بازشدن بيش از حد نردبانهاي دوطرفه مي توان با استفاده از زنجير يا ميله اتصالي بين بازوان دو طرف نردبان اتصال ايجاد نمود .

ايستادن روي سكوي بالايي (top cap) نردبانهاي دوطرفه ممنوع مي باشد ، زيرا دستگيره اي براي جلوگيري از لغزش و سقوط ، موجود نمي باشد ؛ همچنين جهت احتياط بيشتر بهتر است برروي دو پله بالايي نردبان نيز نايستيد .

شكل صفحه بعد نمونه هايي از نردبانهاي دوطرفه را نشان مي دهد .

شكل 11 – نمونه هايي از نردبانهاي Step Ladders (نردبانهاي دوطرفه)

6 – 2 – 3 – نردبانهاي يكطرفه 1

از نردبانهاي يكطرفه جهت مصارف عمومي استفاده مي شود ، اما مصرف آنها در موارد زير ممنوع مي باشد :

- رنگ زدن نماي خارجي ساختمان

- كار در ارتفاعات بيش از هشت متر

- حمل مصالح ساختماني

- ايجاد پل موقت

- برپاكردن دار بست

در هنگام استفاده از اين نردبانها ، همواره بايد نسبت 4 به 1 و زاويه قرارگيري 75 درجه را رعايت نمود . مصرف كنندگان ، مجاز به استفاده از سه پله بالايي نردبان نمي باشند و نيز در هنگام جايگذاري نردبانهاي يكطرفه ، بايد انتهاي آنها حداقل 9/0 متر (36 فوت) بالاتر از محل تكيه گاه بالايي نردبان باشد .

شكل 12 – نمونه هايي از نردبانهاي يكطرفه

شكل 13 – نمونه اي از پله نردبانها (Rung Ladders)

شكل 14 – نمونه اي از نردبانهاي خركي

شكل 15 – نمونه اي از پلكان هاي صنعتي

( Stairways and Landings )

شكل 16 – نمونه اي از پلكان هاي با كاربرد صنعتي ( Stairways and Landings )

شكل 17 – نردبانهاي مخصوص بالارفتن ازتانكها (Tank – top Lift

شیرین کننده ها

«نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام»

مشاركت‌ اجتماعي‌ زنان‌ از ديدگاه‌ قرآن‌ و حديث‌

قرآن‏شناسی از دیدگاه امام خمینی(ره)

شخصيتوحقوق زن دراسلام   تاريخ زندگى زن‏ها در بعد مظلوميت ، سه دورهمشخص را طى كرده است؛ البته ادوار فرعى نيز دارد ، ولى سه حالت مشخص درزندگى خانم‏ها ديده مى‏شود كه جامعه‏شناسان و مورخان روى آنها بيش‏ترتكيه كرده‏اند. بدترين دوره‏اش ، زمان‏هايى است كه در ميان ملل وحشى وغير متمدن بود ؛ كه از لحاظ زمانى يكه دوره مشخص نيست و ممكن است تااين اواخر هم در بعضى از نقاط جهان چنين حالتى وجود داشته و شايد الانهم در گوشه‏اى از جهان باشد، اما به اين جهت يك دوره حساب مى‏شود كه زنبعنوان شى‏ء و كالا، يعنى قبل از حيوان ، مطرح است و ارزش زن براىاين‏گونه جوامع در حكم يك كالاست. زن ،كالاى سرگردان و سرمايهبازرگانان و در بازار داد و ستد، وسيله نيل به هدف پست زور مردان است. بدين جهت عدّه‏اى كه تعصب داشته، دختران را زنده به گور مى‏كردند كهسبب ننگ آنها نشود . در معابد كليساها، زن آبستن را زنده سر مى‏بريدندو خونش را به قربانگاه مى‏پاشيدند و سرش را تقديم به پيشگاه معبودِساخته و پرداخته خود تقديم مى‏داشتند. براى فراوانى آب، دوشيزگان رامرتب به زيور مى‏آراستند و در رودخانه غرق مى‏كردند. در جنگ ، زن جزءغارت و غنيمت بود . اقوام وحشى ، زنان هم رامى‏دزديدند(1).دوره‏اى كه يك مقدار وضع خانم‏ها بهتر مى‏شود،دوره‏اى است كه زن در حد حيوان و به عنوان يك موجود زنده، البته باارزش در حد حيوانات ، مورد توجه بوده است(2در قديم ،مردان جزجمالِ ظاهرى زن را نمى‏ديدند و نمى‏خواستند به خصايص فطرى و معنوى زنتوجه داشته باشند يا غافل از اين بودند. كه زن مى‏تواند بزرگ‏ترين مربىانسانى باشد.(3) دوره‏هاى ما قبل تاريخ ،از لحاظ وضع زندگانى انسان واصول زناشويى هنوز مورد تحقيق و بررسى كامل واقع نشده است آن چهمى‏توان از رسوم قبايل وحشى كه در حال حاضر در نقاط دور افتاده و محافلآفريقا و آمريكا و به دست آورد، اين است كه ازدواج در آغاز به قهر وغلبه صورت مى‏گرفته و اين روش مانند شكار براى لذت بخشى بوده است. زنهانيز خود اين سنت را پسنديدند صياد را به دنبال خود مى‏كشانيدند و ازراه شهوات نفسانى، راه را براى غلبه مردان باز كرده، و خود را در دام وچنگال آنان مى‏انداختند. دختران و زنانى كه نصيب شكارچيان نمى‏شدند ومورد دستبرد واقع نمى‏شدند، ارزش نداشتند(4).در دوره ديگرى زن، يك انسان مهجور و تحت قيموميت و ولايت مرد است كه استقلال انسانيش رابه كلى از دست مى‏دهد و به عنوان يك انسان ، فاقد اختيارات در جامعه ،زندگى مى‏كنداين سه مرحله، سه حالت و سه دوره از زندگى زنجزء بدترين دوران‏هاست(5).شخصيت و مقام زن دراسلاماسلام ، اولين مكتبى است كه زن را به عنوان مسئله مهمزندگى و متمّم حيات انسانى در مسائل اجتماعى و اخلاقى و قانونى خود جاداده است.(6) درست در همان موقعى كه دنيا در آتش جهل و ستم مى‏سوخت، وجوامع مختلف بشرى گرفتار انحرافهاى گوناگون بوده‏اند، گروهى از افرادزن را معبود خويش و جمعى از او را حيوانى مى‏پنداشتند و هر گونه تعدىرا بر او روا مى‏داشتند؛ پيامبر گرامى اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلمبراى خاتمه بخشودن به انحراف‏ها، كجى‏ها و كجروى‏ها، پندارهاى غلط،تجاوزات از جانب خداوند متعال مبعوث، و خط بطلان بر روى غلط‏هاى بشرىكشيد و همه راه‏هاى فضيلت و رستگارى را به او نشان داد(7) خداوند ،حضرت محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم را در روزگارى مبعوث نمود كه جهانبشريت دستخوش تيرگى‏ها و سقوط بود، و در درياى حيرت و سرگردانى دست وپا مى‏زد؛ در چنين زمانى بود كه ظهور اسلام بسان باران نيروبخشبهار ، زمين عبوس بشريت را خرم و شاداب ساخت، و يوغ‏ها و زنجيرها را ازگردن‏ها و دست و پا برداشت و تجاوزات و خرافات را چون دزدان صبح شدهرسوا گردانيدند و عقل‏ها و استعدادها و تفكرات زندانى شده، باشكوهى خاصاز زندان آزاد كرد و طومار جاهليت را دريد(8) و اين حقيقت را به دنياىبشرى اعلام داشت كه زن و مرد، از نظر دارا بودن روح كامل انسانى و روحباقى براى حشر و نشر در قيامت، مساوى هستند، و هر دو، به كردارهاى زشتو زيباى خود كيفر يا پاداش داده مى‏شوند و به همان نيت كه مردان جزئىاز پيكر جامعه انسانى محسوب مى‏شوند زنان نيز چنين هستند. خداوند در قرآن كريم مى‏فرمايد: «يا ايها الناس اتقو ربّكمالذى خلقكم من نفسٍ واحدةٍ و خلق منها زوجها و بَثَّ منهما رجالاًكثيراً و نساءً و اتقواللّه‏ الذى تساءلون به و الارحام ان اللّه‏ كانعليكم رقيبا اى مردم از پرودگارتان بپرهيزيد؛ همان كسى كه همهشما را از يك انسان آفريد، و همسر او را از جنس او خلق كرد، و از آن دومردان و زنان فراوانى منتشر ساخت و از خدايى بپرهيزيد كه هنگامى كهچيزى از يكديگر مى‏خواهيد، نام او را مى‏بريد و از قطع رابطه باخويشاوندان خود پرهيز كنيد، زيرا خداوند مراقب شماست.(9) هيچ‏يكاز آيات قرآن كريم كه مردم را دعوت به تدبير و تعقل در نظام آفرينشمى‏كند، مخصوص بر مردان نيست، بلكه زنان و مردان به طور برابر مخاطبقرار داده است. بررسى آيات قرآن كريم نشان مى‏دهد زن و مرد از نظرآفرينش، هيچ تفاوتى با يكديگر ندارند و همه انسان‏ها از هر صف خواه زنو خواه مرد از يك ذات و گوهر خلق شده‏اند: (10«يَاأَيُّهَاالنَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْشُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِأَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ اى مردم، ما شمارا از يك مرد و زن آفريديم و شما را تيره‏ها و قبيله‏ها قرار داديم تايكديگر را بشناسيد. گرامى‏ترين شما نزد خداوند باتقواترين شماست؛خداوند دانا و آگاه است. (11)شكى نيست كه اسلام ، احترامويژه‏اى براى زنان قائل است. زيرا اگر آيات قرآن را مورد بررسى قراردهيم، به مقام و منزلت زن در اسلام پى خواهيم برد . مقام زنان در اسلامچنان است كه در قرآن مجيد ، سومين سوره مفصل ، به نام آنان (النساءناميده شده است، و در ده سوره ديگر از قرآن مجيد مسائلى مربوط به حقوقو منزلت زنان هست، و همه جا در خطابات عام قرآن، زنان مورد خطابند وغير از اين مورد، از بسيارى از مفاهيم قرآن مى‏توان مطالبى درباره حقوقو منزلت زنان استنباط نمود. قرآن مجيد اين اتهام دروغ و مغرضانه را، كهاسلام براى زن ارزشى قائل نيست، به كلى منتفى مى‏سازد. پيش از اسلام ،هيچ قانونى از قوانين اجتماعات متمدن و بزرگ، درباره ارزش واقعى زن، واثر وجودى او، و حفظ كرامات و حقوق او تفصيلات فلسفى و روانى و موادقانونى وجود ندارد. (12مقام و منزلت زنان در فرهنگ اسلامى برهمگان آشكار است. دفاع از حقوق زنان، اعطاى مقام كوثر به دخت پيامبرصلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ، سخن از زنان و مردان نيكوكار در سرتاسرقرآن و اعطاى حق رأى به زن نمايانگر اهميت تقريبا مساوى زنان و مرداندر اين فرهنگ مى‏باشد.(13) اسلام ، زن را به عنوان عنصر مؤثر جامعهپذيرفته و او را در امر مهم و سرنوشت‏ساز بيعت شريك ساخته است؛ اسلاموقتى از زن بيعت گرفت، در حقيقت به او اعلام كرد . كه تو يكى ازخشت‏هاى بناى اسلامى و بايد سهم خود را در استوارى و نگهدارى اين بنيانايفا كنى همچنين شركت زنان در جنگ‏ها در صدر اسلام، نشان دهنده مشاركتزنان آن عصر در امور سياسى است. دو بانوى نمونه اسلام، حضرت فاطمهعليهاالسلام و حضرت زينب كبرى عليهاالسلام نمونه‏اى از زنانى هستند كهنسبت به سرنوشت سياسى جامعه خويش حساس بوده و رسالت خود را به خوبىانجام داده‏اند.(14) برخلاف پندار نادرست جوامع بشرى،(15) اسلام نيزاحترام ويژه‏اى براى زنان قائل است؛ زيرا همه مى‏دانيم كه اولين كسى كهاسلام را قبول كرد، يك زن بود. اولين شهيد راه اسلام نيز يك زن بود؛تنها فردى كه در كعبه دفن مى‏باشد يك زن است . و وارث پيامبرصلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نيز دخترش، حضرت فاطمه عليهاالسلام است كهپيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم بر دستان مباركش بوسه مى‏زد و او راام‏ابيها خطاب مى‏فرمود، (16پيامبر اسلامصلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم مى‏فرمايد: «هريك از زن يا مرد موجبات آزاريكديگر را فراهم كنند خداوند نه نماز و نه هيچ عمل خيرى را از آنانقبول نمى‏كند».(17اسلام براى تمام تلاش‏هاى زن كه در خانههمسر انجام مى‏دهد، ارج مى‏نهد تا آن‏جا كه امام صادق عليه‏السلاممى‏فرمايد: «ليوان آبى كه زن به همسر مى‏دهد از يك سال عبادت شب وسحرخيزى كه روزش را روزه بگيرد، نزد خدا بهتر است».(8براىمقام زن همين بس كه زمانى حضرت على عليه‏السلام به خواستگارى فاطمهعليهاالسلام آمد ، پيامبر فرمود: «صبر كنيد تا از فاطمه اجازهبگيرم».اسلام به مردان سفارش كرده كه نيازهاى همسر و فرزندانرا به خوبى تأمين نمايند و كسانى كه در اداره زندگى بى‏تفاوت هستند، وهمسران خود را هم چنان رها و معطل، و حقوق آنان را تضييع مى‏نمايند،مورد لعنت پيشوايان معصوم قرار گرفته‏اند،ملعونٌ ملعونٌ من ضيع منيعول.(19پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم فرمود: «احترام وعلاقه به همسر نشانه ايمان است و سپس اضافه كرد كه من از همه شمابيش‏تر به همسرانم احترام مى‏گذارم».(20نيز فرمود: «انسانباايمان در غذا ، تابع همسر و فرزندان است:المؤمن ياكل بشهوة اهله امام صادق عليه‏السلام فرمود: «مردى كه مهريه همسر خود را براىخود ، حلال بداند و به او ندهد ، در حقيقت ، سارق است».«و گناه چنينهمسرى نابخشودنى است». ( 21)تساوى حقوق زن و مرد در پيشگاه خداوند از جمله شبهاتىكه در زمينه حقوق زن و مرد مطرح مى‏كنند، اين است كه اسلام حقوق زن ومرد را به طور مساوى مطرح نكرده است.(22) برخى چنين تصور مى‏كنند كهاسلام كفه سنگين شخصيت را براى مردان قرار داده و زنان در برنام اسلامچندان جايى ندارند.(23) از جمله نكاتى كه بايستى در اين‏گونه مباحثبدان توجه نمود، اين است : بين تساوى و تشابه تفاوت وجود دارد. سؤال مااين است: آيا لازمه تساوى حقوق، تشابه حقوق هم هست يا خير؟ «تساوى بهمعناى برابرى و يكسانى است، ولى تشابه به معناى يكنواختى و يك‏گونگىاست. استاد مطهرى در همين خصوص مثالى مى‏زنند كه براى تقريب به ذهنخالى از فايده نيست؛ ايشان مى‏فرمايد: ممكن است پدرى ثروت خود را بهطور مساوى ميان فرزندان خود تقسيم كند، اما به طور مشابه تقسيم نكند؛مثلاً ممكن است اين پدر چند قلم ثروت داشته باشد، هم تجارت‏خانه هم ملكمزروعى و هم مستغلات و بى‏نظر به‏اين كه قبلاً فرزندان خود رااستعداديابى كرده، و بر اساس استعدادشان ثروت خود را تقسيم نموده است،با در نظر گرفتن اين كه آن‏چه به همه فرزندان مى‏دهد، از لحاظ ارزشمساوى با يكديگر باشد و ترجيح و امتيازى از اين جهت در كار نباشد. آرىبايد بين كميت و كيفيت تفاوت قائل شد بين برابرى و يكنواختى نيز. آن‏چهمسلم بوده و مورد تأييد همه بزرگان دين است، اين است كه اسلام حقوقمشابه و يكنواختى براى زن و مرد قائل نشده است؛ ولى زن را برتر از مردو يا مرد را برتر از زن، از لحاظ حقوق نمى‏داند؛ چرا كه اسلام اصلمساوات انسان‏ها را درباره زن و مرد نيز رعايت كرده است.(24) براىكسانى كه اندك آشنايى با دين مبين اسلام و كتاب آسمانى آن داشته باشد،تساوى زن و مرد به خوبى نمايان است. از ديدگاه اسلام، تنها معيار برترىو امتياز، براى كسانى است كه از تقواى بيشترى برخوردار باشد، و نزدخداوند جنس برتر مطرح نيست.(25) يعنى زن و مرد هر دو به يك اندازهانسان مى‏باشند و در انسانيت بينشان تفاوتى نيست. «تفاوت در جنسيت پساز اشتراك در ذات و نوع است. به تعبير منطقى آنها دو صنف از يك نوعمى‏باشند، يعنى حقيقت و گوهر آنها يك چيز است، در انسانيت يكى را برديگرى تفاضلى نيست، آنها فرزندان يك والدين مى‏باشند، و از ارزش يكسانبرخوردارند، تنها ملاك تفاوت در ارزش تقوا است كه امرى اكتسابى است وربطى به جنسيت ندارد، چنانكه ربطى به نژاد، جغرافيا، طبقه اجتماعى،ثروت، زيبائى و غير آن ندارد.»(26در اين بخش با ذكر نمونه‏اىاز آيات قرآن كريم، به عدم برترى زن و مرد از لحاظ انسانى و جنسيتىاشاره مى‏كنيم.(27 «إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِوَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِوَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِوَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَوَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَفُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراًوَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراًعَظِيماً»(28)»«همانا كليه مردان و زنان مسلمان و مردان و زنانباايمان و مردان و زنان صابر و مردان و زنان خداترس و خاشع و مردان وزنان خيرخواه و مسكين‏نواز و مردان و زنان روزه‏دار و مردان و زنانباحفاظ و خوددار و مردان و زنانى كه ياد خدا بسيار كنند بر همه آنهاخدا مغفرت و پاداش بزرگ مهيا ساخته استآيه فوق، براى زنان ومردان - در صورت انجام كارهاى نيك - پاداش مساوى در نظر گرفته شده است؛و اين‏گونه نيست كه چون مرد برتر است، به او پاداش ويژه‏اى دادهشود. «يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِن ذَكَرٍوَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّأَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌخَبِيرٌ»(29)»«اى مردم همه شما را نخست از مرد و زنى آفريديم وآن‏گاه شعبه‏هاى بسيار و فرق مختلف گردانيديم تا (قرب و بعد نژاد و نسبيكديگر را) بشناسيد (و بدانيد كه اصل و نسب و نژاد مايه افتخار نيستبلكه) بزرگوارترين شما نزد خدا باتقوى‏ترين مردمند و خدا (بر نيك و بدمردم) كاملاً آگاه است». در آيه فوق با اشاره به آفرينش زن ومرد، تصريح شده است كه ملاك برترى، تقوا و پرهيزگارى بيشتراست. «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَمُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْأَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» (30«هركس ازمرد و زن كار نيكى به شرط ايمان به خدا آورد ما او را در زندگانى خوش وباسعادت زنده (ابد) مى‏گردانيم و اجرى بسيار بهتر از عمل نيكى كه كردهبه او عطا مى‏كنيم.در آيه فوق ، خداوند بين پاداش زن و مردتمايزى قائل نشده است«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْأَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُممَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لاَآيَاتٍ لِقَوْمٍيَتَفَكَّرُونَ»(31«و باز يكى از آيات لطف الهى اين است كهبراى شما از جنس خودتان جفتى بيافريد كه در بر او آرامش يافته با همانس گيريد و ميان شما رأفت و مهربانى برقرار فرمود.»در آيه فوق، خداوند به اصل ازدواج اشاره نموده و تصريح كرده كه زن و مرد، هركداممكمل يكديگرند و هركدام بدون يكديگر ناقص است؛ و اين‏گونه نيست كه مرديا زن برتر از ديگران باشد. «و اَوحينا الى اُمّ موسى اَنارضعيه فاذا خفت عليه فالقيه فى اليم و لاتخافى و لاتحزنى انا رادوهاليك و جاعلوه من المرسلين» «و به مادر موسى وحى كرديم طفلت راشير ده چون آسيب فرعونيان بر او ترسان شوى او را به تو بازگردانيم و هماز پيامبران مرسلش قرار دهيم». اين آيه به عظمت زن اشاره دارد؛اين كه زن نيز مى‏تواند به مقامى برسد كه مورد الهام خداوند واقعشود. «و از خدا براى مومنان (آسيه) زن فرعون را مثل آورد هنگامى كه ازشوهر كافرش بيزارى جست و عرض كرد بارالها (من از فرعونى و عزت و نبوىاو درگذشتم) تو خانه‏اى براى من در بهشت بنا كن و مرا از شر فرعون وكردارش و از قوم ستمكار نجات‏بخش.در آيه فوق تصرح شده كهخداوند، زن فرعون را نمونه قرار داده است كه خود به منزلت و مقام زنعظيمى كه زن در پيشگاه خداوند مى‏تواند داشته باشد ، اشارهمى‏كند«إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَوَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ»(32)ما تو را (چشمه) كوثر داديم. پس براى پروردگارت نماز گذار و قربانى كن دشمنت خودبى تبار خواهد بود.سوره كوثر بنابر تصريح مفسران در شأن حضرتفاطمه عليهاالسلام و بيان عظمت ايشان نازل شده است. آيا با اين حال نيزمى‏توان گفت كه زن و مرد از منزلتى متفاوت برخوردارند؟(33 اسلام و منادى آزادى مامعتقديم خالق و آفريننده جهان كه از همه حقايق مطلع است و قادر بر همهچيز است و مالك همه چيز. اين اصل به ما مى‏آموزد كه انسان، تنها دربرابر خدا بايد تسليم باشد و از هيچ انسانى نبايد اطاعت كند؛ مگر اينكه اطاعت او اطاعت خدا باشد. بر اين اساس، هيچ انسانى حق نداردانسان‏هاى ديگر را تسليم در برابر خود مجبور كند و ما از اين اصلاعتقادى اصل آزادى بشر را مى‏آموزيم كه هيچ فردى حق ندارد انسانى و ياجامعه و ملتى را از آزادى محروم كند، براى او قانون وضع كند، رفتار وروابط او را بنابه درك و شناخت خود كه بسيار ناقص است و يا بنابهخواسته‏ها و اميال خود تنظيم نمايد و از اين اصل ما نيز معتقديم كهقانون‏گذارى براى پيشرفت‏ها در اختيار خداى تعالى است و سعادت و كمالانسان و جوامع، تنها در گرو اطاعت از قوانين الهى است كه توسط انبيا بهبشر ابلاغ شده است و انحطاط و سقوط بشر به علت سلب آزادى او و تسليم دربرابر ساير انسان‏ها است. بنابراين ، نسان بايد عليه اين بندها وزنجيرهاى اسارت و در برابر ديگرانى كه به اسارت دعوت مى‏كنند، قيام كندو خود و جامعه خود را آزاد سازد تا همگى تسليم و بنده خدا باشند. ازاين جهت است كه مقررات اجتماعى ما عليه قدرت‏هاى استبدادى و استعمارىآغاز شود . بنابراين ، با هر چيزى كه برابرى در جامعه را بر هم مى‏زندو امتيازات پوچ و بى‏محتوايى را در جامعه حاكم مى‏سازد بايد مبارزهكرد؛(34 آزادى در تعبيرات اسلامى اسلامدرباره آزادى به عنوان يك ارزش ، اعتراف كرده است؛ اما نه ارزش منحصربه فرد، و نه آزادى با آن تعبيرها و تفسيرهاى ساختگى، بلكه آزادى بهمعناى واقعى، على عليه‏السلام در وصيت‏نامه‏اش به امام حسن عليه‏السلام، در نهج‏البلاغه ، مى‏فرمايد و اكرم نفسك عن كل دنيه و ان ساقتك الىالرغائب فانك لن تعتاض بما تبذُلُ من نفسك عوضا ، جان و روان خودت راگرامى بدار و از هر كار و پست و از هر پستى محترمبدار. نمى‏گويد مثلاً جان خودت را گرفتار مكن، مى‏گويد: «اكرمْ» يعنى احترام ذات خودت را حفظ كن از اين كه تن به پستى بدهى. همان طوركه قرآن مى‏فرمايد بزرگ‏ترين باختن‏ها، باختن خود است، اين‏جا نيز علىعليه‏السلام همان معنا را به تعبير ديگر مى‏گويد: پسرم براى هرچه كه ازدست بدهى و بفروشى مى‏توان قيمت گذاشت؛ ولى يك چيز دارى كه اگر آن رابفروشى بهايى در همه جهان براى آن پيدا نمى‏كنى و آن خودت هستى، يعنىهمان نفس و جان و روحت؛ اگر روحت را بفروشى و تمام دنيا و مافيها را بهتو بدهند، ديگر برابرى نمى‏كند. نيز مى‏فرمايد: «و لاتَكُن عبدغيرك فقد جعلك اللّه‏ حرا، پسرم هرگز بنده ديگرى مباش، زيرا خدا تو راآزاد آفريده است».(35 آزادى زن در اسلام زن در آغاز پيدايش اسلام، به كرامت انسانى خويش دست يافت، موقعيتاجتماعى خويش را به دست آورد و از حقوق و آزادى‏هاى حقيقى برخوردارگشت. اسلام ، همه ستم‏ها و برخوردهاى وحشيانه‏اى كه در دور جاهليت نسبتبه زنان صورت مى‏گرفت، از كشتن گرفته تا پايمال نمودن ضرورى‏ترين حقوقفردى، نهى نمود و زنده به گور كردن دختران را حرامگردانيد.(36«و لاتقتلوا اولادكم خشيه املاق» از ترس تنگ‏دستىفرزندان خود را نكشيد.(37در خصوص زنان، اسلام هيچ‏گاه مخالفآزادى آنها نبوده است؛ بلكه و شرافت و حيثيت وى را به وى باز داده است. زن مساوى مرد است، زن مانند مرد آزاد است كه سرنوشت و فعاليت‏هاى خودرا انتخاب كند.(38 اسلام به زن حق حيات و آزادى بخشيده و آنانرا از زير يوغ اسارت نجات داده است. آزادى (به معناى حقيقى و واقعى آن) كه اسلام به طبقه زنان عطا كرده است، تا حال در هيچ دين و يا جمعيتىديده نشده است، چنان كه خود اروپائيان به اين نكته اعتراف مى‏كنند. دراين زمينه، يكى از بانوان نويسنده انگليسى به نام «ليدى» مى‏گويد: «من اگر بگويم زن‏هاى اسلام از زن‏هاى اروپا بيشترآزادترند، زياده‏روى نكرده‏ام. زن مسلمانِ فهميده، يگانه زنى است كه بهمعناى واقعى و حقيقى آزادى پى برده و مى‏داند كه آزادى يعنىچه؟»(39) اسلام، آزادى زن را از زمانى مقرر داشت كه وى را همسانو هموزن مرد دانست و زن را از اسارت و حقارت تاريخى، رهايى داد. اسلامدر چهارده قرن پيش زنجيرهاى اسارت را از دست و پاى زن گسست. اسلام، براى زن حق مالكيت قائل شده است و زن مى‏تواند مالكاشياى منقول و غيرمنقول باشد، حق خريد وفروش و واگذارى اموال خود رادارد، مى‏تواند به آن‏گونه كه بخواهد وصيت نمايد. اسلام ، همه حقوقمدنى و سياسى را كه به مردان داده، به زن نيز بخشيده است. زن ، حق كارشرافتمندانه دارد، حق انتخاب دارد، و مى‏تواند نماينده مجلس و كارمنداداره و قاضى شود.(40) آية اللّه‏ طالقانى رحمه‏الله در پاسخخبرنگارى گفت: «اگر معناى نگرانى درباره زن اين است كه اسلام زن‏ها درمسائل اقتصادى و اجتماعى و تكامل فكرى و دانش مجهور دارد، در اسلامنيست و ما نمونه تكامل از همان زن‏هاى صدر اسلام داشتيم، مثل فاطمهعليهاالسلام دختر پيغمبر كه هم خانه‏دار بود و هم در ميدان‏هاى جهادپشت سر مجاهدان خدمت مى‏كرد به موقعش در مسجد براى دادخواهى فريادمى‏كشدحجاب و اصل آزادى آزادى به معنىرها بودن از هر قيد و بند و عدم پايبندى به هيچ قاعده و قانون وضابطه‏اى نيست. ممكن است در بينش غربى و غرب‏گرايانه چنين مفهومى ازآزادى ارائه شود، اما در بينش الهى اين‏گونه «آزادى» عين «اسارت» است. اسارت در بند هوا و هوس‏ها و شهوات حيوانى، گرفتارى و محبوس ماندن درزندان نفس اماره و وسوسه‏گر است . آدمى كه تنها براى خوردن و خواب وشهوت خلق نشده تا آزادى او را در رابطه با اين گونه امور تفسير و توجيهكنيم، بلكه براى هدف و مقصدى بس عظيم‏تر از اين‏ها كه همان «رسيدن بهكمال مطلوب» است، پا به عرصه وجود نهاده است. در بينش اسلامى، آزادى دررابطه با «قرب حق» كه همان كمال حقيقى آدمى است، معنا و مفهوم مى‏يابدو آزادى حقيقى به معناى رها بودن از هر قيد و بندى است كه مانع پروازآدمى در فضاى لايتناهى قرب حق است. حجاب از جمله آن قيوداست. در انديشه اسلامى، آزادى از هوا و هوس‏ها و نفس‏پرورى براىرسيدن به رضوان خداست؛ ولى در نگرش غربى ، آزادى از همه قيود و تعهدات،براى اشباع خواسته‏هاى نفسانى و شهوات است.(41) گفته‏اند ، حجابموجب سلب آزادى كه يك حق طبيعى بشر است، مى‏گردد. «نوعى توهين به حيثيتانسانى زن به شمار مى‏رود... مجبور ساختن زن به اين كه حجاب داشتهباشد، بى‏اعتنايى به حق آزادى او واهانت و حيثيت انسانى اوست و بهعبارت ديگر، ظلم فاحش است به زن، عزت و كرامت انسانى و حق آزادىزن؛(42)آيا واقعا حجاب مانع آزادى زنان است؟ آيا حجاب، آزادىزنان را محدود مى‏سازد؟ «آنچه باعث اين تصورات شده، تفسير غلط آزادى وكلمه حجاب است. بايد ديد كه منظور از آزادى براى آن‏ها چيست و معناىكلمه حجاب از ديدگاه اسلام چه مى‏باشد تا بتوان درباره ممانعت حجاب وآزادى زن بحث كرد. تفسير غلط از آزادى باعث چنين تصوراتى شدهاست. امروز از سوى محافل غربى و غرب‏گرا، اين‏گونه به مردم القا مى‏شودكه آزادى به معناى ارضاى تمايلات، يا عدم التزام به قيود اخلاقى واجتماعى است و آزادى زن در بينش و نگرش آنان، يعنى اين كه به هر شكلبتوان لباس پوشيد، يا با هركس بتوان رابطه برقرار كرد، تا مناسباتخانوادگى و اجتماعى را به هر صورت كه مورد علاقه است، ترتيب داد. ولىبايد گفت كه آزادى را نمى‏توان به صورت «ارضاء تمايلات» تعبير نمود،زيرا همه تمايلات انسان، اساسى و ضرورى نيستند. تمايلات انسانى نيز درحد اعتدال قابل ارضا هستند. ارضاى تمايلات نه موجب سعادت فرد است و نهخوشبختى انسان را در حيات جمعى تأمين مى‏كند. آرى اگر ما آزادى راعبارت از ارضاء تمايلات بدانيم، در اين صورت بايد قبول كنيم، حجاب باآزادى به اين معنا ناسازگار است، ولى اين معنا از آزادى نه با شأنانسان سازگار است و نه قابل تحقق مى‏باشد. و چنان كه پيشتر گفته شد،مفهوم صحيح آزادى در ارتباط با «قرب حق» معنا مى‏شود. چه آزادى را،صرفا به معناى پيروى از عقل بدانيم و چه آن را در رابطه با تقوا، موردتوجه قرار دهيم. در هر دو صورت، حجاب نه تنها آزادى زن را محدودنمى‏سازد بلكه براى زن شرايطى فراهم مى‏كند كه مورد تأييد عقل و باتقوا سازگارتر است.(43) در اين قسمت به معناى كلمه حجابمى‏پردازيم . اين كلمه موجب انحراف اذهان عده زيادى از افراد گشته است؛معناى لغوى حجاب كه در عصر ما اين كلمه براى پوشش زن معروف شده،چيست؟«كلمه حجاب هم به معنى پوشيدن است و هم به معنى پرده وحاجب. بيشتر استعمالش به معنى پرده است. اين كلمه از آن جهت مفهومشپوشش مى‏دهد كه پرده، وسيله پوشش است، و شايد بتوان گفت كه به حسب اصللغت، هر پوشش حجاب نيست؛ آن پوشش ، حجاب ناميده مى‏شود كه از طريق پشتپرده صورت گيرد. در قرآن كريم، در داستان سليمان، غروب خورشيد رااين‏طور توصيف مى‏كند: «حتى توارت بالحجاب»(44) يعنى تا آن‏وقتى كهخورشيد در پشت پرده مخفى شد. استعمال كلمه حجاب در مورد پوشش زن يكاصطلاح نسبتا جديد است. در قديم، مخصوصا در اصطلاح فقها، كلمه «ستر» كهبه معناى پوشش است، به كار رفته است. فقها، چه در كتاب الصلوه و چه دركتاب النكاح كه متعرض اين مطلب شده‏اند كلمه ستر را به كار برده‏اند. بهتر اين بود كه اين كلمه عوض نمى‏شد و هميشه همان كلمه «پوشش» به كاربرده مى‏شد. و همين امر موجب مى‏شود كه عده زيادى گمان كنند كه اسلامخواسته است زن هميشه پشت پرده و در خانه محبوس باشد و بيرون نرود. زندانى كردن و حبس زن در اسلام مطرح نيست. در برخى از كشورهاى قديم مثلايران قديم و هند چنين چيزى وجود داشته است، ولى در اسلام وجود ندارد. پوشش زن در اسلام اين است كه زن در معاشرت خود با مردان، بدن خود رابپوشاند و به جلوه‏گرى و خودنمايى نپردازد. آيات مربوط همين معنى راذكر مى‏كند و فتواى فقها هم مؤيد همين مطلب است.»(45 «فرق استبين زندانى كردن زن در خانه و بين موظف دانستن او به اين كه وقتىمى‏خواهد با مرد بيگانه مواجه شود، پوشيده باشد. در اسلام، محبوس ساختنو اسير كردن زن وجود ندارد. حجاب در اسلام يك وظيفه است؛ بر عهده زننهاده شده كه در معاشرت و برخورد با مرد، بايد كيفيت خاصى در لباسپوشيدن مراعات كند. اين وظيفه نه از ناحيه مرد بر او تحميل شده است ونه چيزى است كه با حيثيت و كرامت او منافات داشته باشد و يا تجاوز بهحقوق طبيعى او كه خداوند برايش خلق كرده است، محسوب مى‏شود. اگر رعايتپاره‏اى مصالح اجتماعى، زن يا مرد را مقيد سازد كه در معاشرت روش خاصىرا اتخاذ كنند و طورى راه بروند كه آرامش ديگران را بر هم نزنند وتعادل اخلاقى را از بين نبرند، چنين مطلبى «زندانى كردن» يا «بردگى» نمى‏توان ناميد، و آن را منافى حيثيت انسانى اصل «آزادى» فرد نمى‏تواندانست. و نيز حجاب برخى دشوارى‏ها را به دنبال دارد كه اگر اصل آن براىسلامت و رشد انسانى مفيد انگاشته شود، بايد آن را متحملشد.»(46 كه البته در اين صورت نيز باحجاب در فعاليت‏ها و رفت وآمدهاى خود، آزادترند، زيرا مردان بولهوس، اطمينان دارند كه اين‏ها،طعمه و ملعبه نمى‏شوند. و بنابراين، كمتر مزاحمتى براى آنها ايجادمى‏كنند، اما زنان بى‏حجاب، آزادى كمترى دارند. زيرا در معرض ديد هستندو چشم‏هاى هرزه را به سوى فرد مى‏كشانند و هوس‏ها را تحريك مى‏كنند ودر نتيجه، مورد طمع گرگان شهوت مى‏شوند. زنان باحجاب، مظهر عفاف شناختهشده‏اند و لذا در خانه و خارج خانه، مزاحمتى ندارند و آزادند، دنبالكارها ومسئوليت‏هاى خويش هستندقرآن مجيدمى‏فرمايد: «يَا أَيُّهَا الْنَّبِيُّ قُلْ لاِءَزْوَاجِكَوَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنجَلاَبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَوَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً»(47«اى پيغمبر (گرامى) بازنان و دختران و زنان مؤمنان بگو كه خويشتن را به چادر بپوشانند كه اينكار براى اين كه آن‏ها(به عفت و حريت) شناخته شوند تا از تعرض وجسارت(هوسرانان) آزار نكشند بسيار بهتر و خدا (در حق خلق) آمرزنده ومهربان است.

سخن چينى :